Кіріспе

1969 жылы шыққан Роджер Зелазнидің ғылыми-фантастикалық романы

"Жарық пен қараңғылық жаратылыстары" – американдық жазушы Роджер Зелазнидің 1969 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Роман ұзақ уақыт бойы басылмай келді, бірақ 2010 жылдың сәуір айында қайта басылды. Оқиғасы алыс болашақта өрбітеді, онда адамдар көптеген әлемдерде қоныстанған. Олардың кейбіреулері құдайға тән күштерге ие, тіпті құдайлардың өзі болуы мүмкін – романға Мысыр құдайларының аттары мен бейнелері енгізілген. Роман қорқыныш пен технология элементтерін үйлестіреді және киберпанк жанрымен байланысты. "Жарық пен қараңғылық жаратылыстары" Роджер Зелазнидің көзқарас жаттығуы ретінде жазылған. Ол оны қазіргі уақытта баяндап, бір тарауын поэзия түрінде, ал соңғы тарауын пьеса сценарийі ретінде жазған. Ол оны жариялауға ниеттенбеген, бірақ Сэмюэл Р. Делани осы роман туралы естіп, Doubleday редакторынан Зелазниден қолжазбаны талап етуге көндірген. Осының нәтижесінде Зелазни романды Деланиге арнады. "Жарқ иесі" немесе "Күмісжардың жылнамалары" сияқты Зелазнидің басқа кітаптарынан өзгеше, бұл роман поэтикалық стильде жазылған және оқиғасы тікелей әрекетке толы емес. Дегенмен, басқа романдары сияқты, Зелазни ежелгі мифтерді, оның ішінде Мысыр және Грек мифологиясын пайдаланып, фантастикалық элементтермен ультра-фьютуристикалық технологияны өріп суреттейді.

Өмірбаян

Әлемді бір кезде Тот құдайы басқарған, ол әлемдегі түрлі күштерді теңгерімде ұстау үшін басшылық еткен. Уақыт өте келе ол бұл басқаруды өзінің "Періштелеріне" (құдайға тәрізді басқа жаратылыстарға) жүктеді. Мұндай бекеттерге Өлілер үйі, Тірілер үйі, От үйі және тағы басқалары кірген. Бір күні Тот алыс планетада ұйықтап жатқан зұлым күшті оятты. Бұл қараңғы күш, "Түнде жылайтын Нәрсе" деп аталды, өте күшті және зұлым, ол Тоттың әйеліне қауіп төндіріп, галактиканы жұтып алуы мүмкін еді. Тот осы жаратылысты ұстап, жоюға тырысады, бірақ осының кесірінен Әлемді сақтау міндеттерін ұмытып кетеді. Періштелер көтеріліс жасап, билікке таласу үшін пайда болған мүмкіндікті өздеріне тиесін деп санайды. Тоттың ұлы Сет, уақыттың ерекшелігі арқасында әкесі де болатын, құрып кеткен планетада осы жаратылыспен күреседі. Сет жаратылысты жоя жатқанда, Озирис періштесі оған шабуылдайды, "Күнді қиратушы балға" деп аталатын құдіретті қаруды қолданады. Бұл қару Сетті де, жаратылысты да жартылай өлтіре жаздайды. Сетке шайқаста көмектескен Тоттың інісі Тифон із-түзсіз жоғалып, қаза тапқан деп есептеледі. (Тифон аттың көлеңкесіндей көрінеді, бірақ оны тастайтын аты жоқ. Оның ішінде сол кезде кеңінен танылмаған қара тесікке ұқсайтын Skagganauk Abyss деген нәрсе бар.) "Түнде жылайтын Нәрсе" жарылыстан аман қалды, ал оның Періштелері толыққанды түрде Тотты тақтан түсіргендіктен, Тот оны жоюдың жолын тапқанша зұлым күшті ұстап тұрудан басқа амалы қалмайды. Ол сондай-ақ әйеліне қайтадан өмір сыйлап, оны тек өзіне ғана белгілі, мұхиттары атмосферадан жоғары орналасқан ерекше әлемде сақтайды. Сеттің қару-жарағы мен бронясын да Әлемге шашыратып, егер Сет табылар болса, оларды қауіпсіз сақтау үшін жасайды. Тақтан түсірілгеннен кейін ол Әлемдегілердің бәрі "Мыңдық Ханзада" деп атайды. Аман қалған кейбір Періштелер Әлем халықтары арасында құпия "өлімсіздер" ретінде жасырынып жүреді, ал басқалары – Озирис пен Анубис – тиісінше Өмір және Өлім үйлерін иеленеді. Басқа бекеттер тастамаланады, ал Озирис пен Анубис қазір Әлемдегі жалғыз күштер. Озирис мүмкіндігінше өмірді дамытуға тырысады, ал Анубис оны жоюға ұмтылады. Өмір әлеміндегі екі бекет арасында молшылық пен ашаршылық, өсім мен оба, халықтың көбеюі мен құрып кетуі кезекпен орын алады, бұл олардың тұрғындарына зор зиян келтіреді.

Агностиктің дұғасы

Егер менің сөзімді естіп тұрған болса, ол тыңдасын не тыңдамасын, егер маңызды болса, сіз жасаған немесе жасамаған, кешірімді қажет ететін кез келген ісіңіз үшін кешірім тілеймін. Егер кешірім емес, басқа нәрсе қажет болса, денеңіз жойылғаннан кейін сізге тиесілі болуы мүмкін кез келген пайданы қамтамасыз ету үшін, сол нәрсе – қандай болса да – жағдайға қарай, сізге берілсін немесе берілмесін, сіздің сол пайданы алуыңызды қамтамасыз ететіндей болсын. Мен бұл тілеуді сіз бен өзіңіз емес, бірақ сізге мүмкіндігінше көп нәрсені беруге мүдделі, сондай-ақ осы рәсімге қандай да бір әсер ете алатын күштің арасындағы сіздің сайланған өкілі ретінде айтамын. Әмин. Бұл дұға, сонымен қатар «Мүмкін дұрыс өлім литаниясы» деп те аталады, басты кейіпкерлердің бірі Мадрактың ақша үшін (оның отбасына берілген) өзін-өзі өлтіруге дайын тұрған адамды тазарту үшін айтады. Агностиктің дұғасы Ларри Нивеннің «Шоколадпен қапталған люктер туралы не айтуға болады?» атты әңгімесінде келтірілген, онда ол ресми ажырасу рәсімінде қасиетті ритуал ретінде қолданылады.

Қабылдау

Алгис Будрис "Жұрақ пен қараңғылық жаратылыстарына" көңіл көтеріп, "толық, қанағаттандырарлық егжей-тегжейлі және шынымен құнды адамдық қарым-қатынасты" жоғары бағалады, бірақ оның ерекше повестволеу тәсілі көптеген оқырмандарды "сан түрлі ойға салуы және ашуландыруы мүмкін" екенін ескертті. Алайда Джеймс Блиш романды "сәтсіздікке ұшыраған" деп тапты, тіпті "кейбір бөлімдері нағыз және ерекше Зелазни стилімен еске түсіреді" десе де. Ол Зелазнидің "Жаратылыстарды" пьеса сахнасымен аяқтау шешімін айрықша сынады, бірақ "осы сахна тікелей, стандартты повестволеуді қажет етеді және оған пьеса түрі ең қолайсыз нұсқа" екенін айтты.

Баспагердің қатесі

Роман жарық көрген кезде Doubleday сатылым циклі аяқталған кезде сатылмаған ғылыми-фантастикалық кітаптарын арзан бағаға сатпады; керісінше, сатылмаған түгелдей көшірмелерін жойды. "Creatures of Life and Darkness" кітабының жұмсақ мұқабалы нұсқасы шыққаннан кейін Doubleday баспасы қоймасын дұрыс басқармады, нәтижесінде Зелазнидің жаңа ғана жарық көрген "Күміс түсті тоғыз ханзада" романының басылымның көп бөлігі қатемен жойылды.