Кіріспе

Балтық күн құдайы Сауле () – литва және латыш мифологиясындағы ортақ балтық күн құдайы. Литва және латыш тілдеріндегі Сауле/Сауле сөзі Күннің дәстүрлі атауы болып табылады және прото-балтық тіліндегі *Sauliā > *Saulē атауынан шыққан.

Өкілдік

Сауле – ең күшті құдайлардың бірі, Жер бетіндегі барлық тіршілікке жауапты Күн құдайы. Ол – бақытсыздыққа ұшырағандардың, әсіресе жетімдердің қамқоршысы. Литва және Латвия тілдерінде "әлем" (pasaulis және pasaule) деген сөздер "[Күн астындағы] бір орын" деп аударылады. Сауле литва мифологиясы туралы ең ерте жазба деректердің бірінде есімдері аталады. Джон Малалас (1261) жазған Хрониканың славян тіліндегі аудармасына сәйкес, Телявелис есімді темірші Күнді жасап, аспанға лақтырып жіберген. Сондықтан күндіз Күн жарқырап, түнде Ай көрінеді. Үшінші нұсқада Мэнуоның (Ай) сыртқы келбетін Жоғары Құдай (Dievas) немесе Сауле бұзғандығы айтылады. Кейде ол таңертең "қызыл" (sārta) түсте немесе "қызыл ағашта" оянады деп сипатталады. Сауледе алтыннан жасалған құрал-жабдықтар мен киім-кешектер бар: тапочкалар, шарф, белбеу және ол көлік құралы ретінде пайдаланатын алтын қайық. Басқа деректерде оған алтын жүзіктер, алтын ленталар, алтын шашақтар, тіпті алтын тәж де берілген. Литва дәстүрінде күн бату кезінде таудан домалап түсетін "алтын дөңгелек" немесе "алтын шеңбер" деп те сипатталады. Латвиялық жұмбақтар мен әндерде де Сауле қызғылт түспен байланыстырылады, бұл Күннің "отты жағын" көрсетеді: күн бату мен күн шығу шеңбер пішініне байланысты гүл шоғы мен гүлдің толуымен теңестіріледі.

Қозғалыстар

Сауле алтын жалатылған аяқ киіммен күміс төбеде билеп жүргендей бейнеленеді, ал оның Балтық құдайы Аушрине жаздың бірінші күні халық үшін тасқа билейді деп айтылады. Литвада Күн (әйел деп есептеледі) күйеуі Айға қарай көлікпен келеді, жолда "билеп, отты ұшқындар шашыратып" жүреді.

Тұрғын үй

Литвалық аңызда Жозеф есімді адам аспанда пайда болатын Аушрине қызығады және "екінші күннің" ізбен кетеді, ол шын мәнінде теңіздегі аралда тұратын, шашы Күнге ұқсайтын қыз болып шығады. Балтық халық мұрасында Сауле теңіздің соңында, шығыс жақта орналасқан күміс қақпалы сарайда тұрады немесе түнгі демалысы үшін теңіздің ортасындағы аралға барады делінеді. Халық әндерінде Сауле түнгі уақытта көлдің түбінде, "ақ теңіз көбігіндегі" күміс бесікте ұйықтайды.

Көлік құралы

Сауле сондай-ақ мыс дөңгелектері бар арба, "жасыраған мыс күйме" немесе шаршамайтын жылқылар тартқан алтын күйме, немесе балық сүйектерінен жасалған "әдемі кішкентай шана" (kamaņiņa) жүреді. Сауле күйеуі Айға бара жатқанда жарқыраған көлігін айдап бара жатқандай бейнеленеді, сондай-ақ алтын қайықпен де. Латвия халық әнінде Сауле кешке ағашқа жылтыраған тәжін іліп, алтын қайыққа мініп кетеді. Ол Дүниежүзілік теңіз арқылы түнгі саяхатын бастағанда, оның күймесі қайыққа айналады және "Күн жылқыларын жүзіп жүргізеді". Зерттеулер латыш дайналарында кездесетін geltoni žirgeliai немесе dzelteni kumeliņi ('алтын' немесе 'сары жылқылар') тіркестерінің қайта-қайта келетін поэтикалық мотив екенін көрсетеді. Басқа халық әндерінде бейнеленген әйел Күн "ақ" (лат. balt) түсімен байланысты, мысалы, ақ көйлек образы, "mīļā, balte" ("Күн, жаным, ақ") деген тіркес және күннің қозғалысын сипаттау (күн шыққанда қызыл, жолға шыққанда ақ).