Құлдыққа Сая Олжалай (Quldıqqa Saya Oljalay)

Кіріспе

Фридрих фон Хайектің кітабы. "Құлдыққа апаратын жол" (немісше: Der Weg zur Knechtschaft) – австриялық-британдық экономист және философ Фридрих Хайектің кітабы. Кітапта Хайек "орталық жоспарлау арқылы экономикалық шешімдерді қабылдауды мемлекеттік бақылаудың қажетті түрде тудыратын тирания қаупі туралы ескертеді". Ол жеке адамдықты және классикалық либерализмді тастау еркіндіктің жоғалуына, қанаушы қоғамның құрылуына, диктатордың билігіне және жеке адамның құлдыққа түсуіне әкеледі деп сарайды. Хайек британдық марксистер арасында кең таралған фашизмнің (соның ішінде нацизмнің) социализмге қарсы капиталистік реакция деген көзқарасқа қарсы шықты. Ол фашизм, нацизм және мемлекеттік социализмтің ортақ тамыры орталық экономикалық жоспарлауда және мемлекетті жеке тұлғадан жоғары қоюда екенін дәлелдеді. 1944 жылы жарық көргеннен бері "Құлдыққа апаратын жол" либералдық (әсіресе классикалық либералдық) және консервативті ойшылдар арасында танымал. Ол 20-дан астам тілге аударылып, 2010 жылға дейін екі миллионнан астам данасы сатылды. Кітап алғаш рет 1944 жылдың наурыз айында, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Ұлыбританияда Routledge баспасында жарық көрді және үлкен сұранысқа ие болды, бұл Хайекті оны "табуға болмайтын кітап" деп атауға итерді, сонымен қатар соғыс кезіндегі қағаз тапшылығы да себеп болды. 1944 жылдың қыркүйегінде АҚШ-та Чикаго университетінің баспасында жарық көрді және кең танымалдылыққа қол жеткізді. Редактор Макс Истманның ұйымдастыруымен 1945 жылдың сәуірінде американдық Reader's Digest журналы кітаптың қысқартылған нұсқасын жариялады, бұл "Құлдыққа апаратын жолдың" академиялық емес оқырмандарға кеңірек таралуына мүмкіндік берді. "Құлдыққа апаратын жол" Хайектің "Ақылдың теріс пайдаланылуы мен құлдырауы" атты екінші томдық еңбегінің көпшілікке арналған нұсқасы болуы тиіс еді, ал кітаптың атауы 19 ғасырдағы француз классикалық либералы Алексис де Токвильдің "құлдыққа апаратын жол" туралы жазбаларынан шабыт алды. Бастапқыда либералды саясаткер және Хайек сол кезде жұмыс істеген Лондон экономика мектебінің деканы Уильям Беверидж жазған есепке жауап ретінде жазылған бұл кітап 20 ғасырдың саяси дискурсына, әсіресе американдық консервативті және либертариандық экономикалық және саяси пікірталасқа маңызды әсер етті.

Book by Friedrich von Hayek

The Road to Serfdom (German: Der Weg zur Knechtschaft) is a book by the Austrian British economist and philosopher Friedrich Hayek. In the book, Hayek "[warns] of the danger of tyranny that inevitably results from government control of economic decision making through central planning." He further argues that the abandonment of individualism and classical liberalism inevitably leads to a loss of freedom, the creation of an oppressive society, the tyranny of a dictator, and the serfdom of the individual. Hayek challenged the view, popular among British Marxists, that fascism (including Nazism) was a capitalist reaction against socialism. He argued that fascism, Nazism, and state socialism had common roots in central economic planning and empowering the state over the individual. Since its publication in 1944, The Road to Serfdom has been popular among liberal (especially classical liberal) and conservative thinkers. It has been translated into more than 20 languages and sold over two million copies (as of 2010). The book was first published in Britain by Routledge in March 1944, during World War II, and was quite popular, leading Hayek to call it "that unobtainable book", also due in part to wartime paper rationing. It was published in the United States by the University of Chicago Press in September 1944 and achieved great popularity. At the arrangement of editor Max Eastman, the American magazine Reader's Digest published an abridged version in April 1945, enabling The Road to Serfdom to reach a wider non academic audience. The Road to Serfdom was to be the popular edition of the second volume of Hayek's treatise entitled "The Abuse and Decline of Reason", and the title was inspired by the writings of the 19th century French classical liberal thinker Alexis de Tocqueville on the "road to servitude". Initially written as a response to the report written by William Beveridge, the Liberal politician and dean of the London School of Economics where Hayek worked at the time, the book made a significant impact on 20th century political discourse, especially American conservative and libertarian economic and political debate.

Жарияланым

1930 жылдардың басында Лондон экономика мектебінің профессоры болған кезде – Ұлы депрессия, Ресей, Италия және Германияда автократиялардың өркендеуі және Екінші дүниежүзілік соғыс заманында – Хайек сол кездегі директор Уильям Бевериджге, фашизмнің сәтсіз капиталистік жүйенің соңғы демі екені туралы сол кездегі кең таралған пікірге қарсылық білдіру үшін хат жазды. Ол хат журналдық мақалаға айналды, және ол мақаланың элементтерін «Құлдыққа апаратын жол» кітабынан әлдеқайда ауқымды кітапқа енгізуді жоспарлады. Алайда, ол соңында «Құлдыққа апаратын жол» кітабын жеке туынды ретінде жазуға шешім қабылдады. Кітап алғаш рет 1944 жылдың наурыз айында Routledge Press баспасы арқылы британдық оқырман үшін жарияланды. АҚШ-тағы үш баспа кітапты жариялаудан бас тартты, және экономист Аарон Директор Чикаго университетіндегі достарымен сөйлескеннен кейін ғана кітап АҚШ-та жарық көрді. 1944 жылдың 18 қыркүйегінде Чикаго университетінің баспасы кітапты шығарды. Америкалық баспагер кітаптың 900-ден 3000 данаға дейін сатылатынын күтті. Бірақ, 2000 данадан тұратын алғашқы таралым тез сатылып кетті, ал алты ай ішінде 30 000 данасы сатылды. 2007 жылы Чикаго университетінің баспасы 350 000-нан астам данасы сатылғанын бағалады. Кейіннен кітаптың 20 беттік нұсқасы 1945 жылдың сәуір айында Reader's Digest журналында бірнеше миллион данамен жарияланды. 1945 және 1946 жылдары 95 беттік қысқартылған нұсқасы да жарық көрді. 1945 жылдың ақпан айында кітаптың суреттермен толықтырылған нұсқасы Look журналында жарияланды, кейіннен ол буклетке айналдырылып, General Motors тарапынан таратылды. Кітап шамамен 20 тілге аударылған және «Барлық партиялардың социалистеріне» арналған. 50 жылдық шығарылымға кіріспе авторы – Милтон Фридман (экономика саласындағы тағы бір Нобель жүлдесінің иегері). 2007 жылы Чикаго университетінің баспасы Ф.А. Хайектің жинақталған еңбектері сериясының «Definitive Edition» 2-томын шығарды. 2010 жылдың маусым айында «Гленн Бек бағдарламасында» кітапқа кеңінен тоқталғаннан кейін кітап Amazon.com бестселлер тізімінде көтеріліп, жаңа танымалдылыққа ие болды. Сол күнден бері кітаптың баспа және электрондық нұсқалары 250 000 данадан астам сатылды.

While a professor at the London School of Economics in the early 1930s – in the era of the Great Depression, the rise of autocracies in Russia, Italy and Germany, and World War II – Hayek wrote a memo to William Beveridge, then the director there, to dispute the then popular claim that fascism represented the dying gasp of a failed capitalist system. The memo grew into a magazine article, and he intended to incorporate elements of the article into a book much larger than The Road to Serfdom. However, he ultimately decided to write The Road to Serfdom as its own book. The book was originally published for a British audience by Routledge Press in March 1944 in the United Kingdom. The book was subsequently rejected by three publishers in the United States, and it was only after economist Aaron Director spoke to friends at the University of Chicago that the book was published in the U. S by the University of Chicago Press on September 18, 1944. The American publisher’s expectation was that the book would sell between 900 and 3,000 copies. However, the initial printing run of 2,000 copies was quickly sold out, and 30,000 copies were sold within six months. In 2007, the University of Chicago Press estimated that more than 350,000 copies had been sold. A 20 page version of the book was then published in the April 1945 issue of Reader's Digest, with a press run of several million copies. A 95 page abridged version was also published in 1945 and 1946. In February 1945, a picture book version was published in Look magazine, later made into a pamphlet and distributed by General Motors. The book has been translated into approximately 20 languages and is dedicated "To the socialists of all parties". The introduction to the 50th anniversary edition is written by Milton Friedman (another recipient of the Nobel Prize in Economics 1976). In 2007, the University of Chicago Press issued a "Definitive Edition", Volume 2 in the Collected Works of F. A. Hayek series. In June 2010, the book achieved new popularity by rising to the top of the Amazon. com bestseller list following extended coverage of the book on The Glenn Beck Program. Since that date, it has sold another 250,000 copies in its print and digital editions.

Сын

Джеффри Сакс эмпирикалық дәлелдерге сүйене отырып, жоғары салық ставкалары мен әлеуметтік төлемдері бар әл-ауқат мемлекеттері салыстырмалы түрде еркін нарықтық экономикалардан жақсы нәтиже береді деп санайды. Уильям Истерли Хайек туралы Сахстың жұмысын бұрмалағаны және кітапта тікелей қарастырылмаған мәселелерді, мысалы, қарттар мен науқастарға арналған әлеуметтік бағдарламалар туралы сынға алғаны үшін қарсылық білдірді, бұл мәселелерге Хайек қарсы болған жоқ. Истерли «Құлдыққа апаратын жол» кітабы орталықтандырылған жоспарлау мен индустрияны, соның ішінде ақпарат құралдарын мемлекеттік меншікке алу қаупі туралы екенін атап өтті. Сакс өз қарсылық білдіруінде, ол 1976 жылғы нұсқаудағы Хайектің алғы сөзіне қатысты екенін айтты, онда кең ауқымды әл-ауқат мемлекеттерін құруға жасалған әрекеттер орталықтандырылған жоспарлауға қарағанда әлдеқайда баяу болса да, құлдыққа алып келеді делінген. Сакс солтүстік елдерінің үлкен әл-ауқат мемлекетіне қарамастан экономикалық жағынан еркін және салыстырмалы түрде капиталистік болып қала бергенін, Хайектің осындай бағдарламалар құлдыққа әкеледі деген болжамының дұрыс еместігін атап көрсетті. Гордон Туллок Хайектің талдауының 20 ғасырдың соңында Еуропаның көп бөлігіндегі үкіметтердің тоталитаризмге түсуін дұрыс болжамағанын айтты. Ол Швецияны, сол кезде үкімет ЖІӨ-нің 63 пайызын бақылаған мемлекетті, «Құлдыққа апаратын жолдың» негізгі мәселесі – «жалған болып шыққан болжамдарды ұсынғаны» деген пікірін қолдау үшін мысал ретінде келтірді. Туллоктың пікірінше, Швеция сияқты елдерде үкіметтің үнемі дамуы экономикалық емес бостандықтардың жоғалуына әкелмеген. Хайекті сынға алғанмен, Туллок экономикалық еркіндік туралы классикалық либералдық идеяны жоғары бағалайды, «саяси еркіндікке қатысты аргументтер де, экономикалық еркіндікке қатысты аргументтер де мықты. Біз бір аргументтерді екіншісіне тәуелді етуіміздің қажеті жоқ». Бірақ Роберт Скидельскийдің айтуынша, Хайек «өзін мұндай кейінге шегінуден қорғаған». Скидельский Хайектің аргументінің жағдайға байланысты болғанын және «1970 жылдары тайғақ беткейдің белгілі бір дәлелдері болды, содан кейін Тэтчер келді. Хайектің ескертуі оның «мемлекетті кері қайтару» шешіміне маңызды үлес қосты». Экономикалық социолог Карл Поланьи Хайекке қарама-қарсы пікір білдіріп, шектеусіз нарықтар әлеуметтік тәртіпті бұзғанын және экономикалық дағдарыс диктатураның пайда болуына жағдай жасағанын мәлімдеді. Барбара Вуттон Хайек берген «Құлдыққа апаратын жол» кітабының алғашқы нұсқасын оқығаннан кейін «Жоспарлау аясындағы еркіндік» еңбегін жазды. Кітабының кіріспесінде Вуттон «Құлдыққа апаратын жол» кітабына сілтеме жасап, «Менің жазғандарымның көп бөлігі профессор Хайектің осы және басқа кітаптарында айтылған көзқарастарын сынауға арналған» деді. «Жоспарлау аясындағы еркіндік» кітабының негізгі тезисі – «қазіргі ағылшын немесе американдықтар үшін ең маңызды бостандықтармен қақтығыспайтын экономикалық басымдықтарды саналы түрде жоспарлауда ештеңе жоқ. Азаматтық бостандықтарға ешқандай зиян келтірілмейді. Егер біз қаласақ, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың мемлекеттік мақсаттарға тәуелді емес мәдени мақсаттарға қол жеткізуіне мүмкіндік беретіндей жоспарлай аламыз». Вуттон Хайектің жоспарлаудың міндетті түрде қысымға әкелетінін айтқанын сынады, бірақ оның пікірінше, бұл тек мүмкіндіктердің бірі ғана. Ол «жоспарлаудың ең нашарларын жоғары деңгейге көтеруге ешқандай негіз жоқ, керісінше, орындықтарды періштелер толтырады деген болжамға сенуге де болмайды» деп дәлелдеді. Осылайша, Вуттон жоспарлаудың тирандықпен қатар болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ жоспарлауды еркіндікпен үйлестіру де мүмкін екенін айтады. Ол «еркіндік пен жоспарлаудың арасындағы бақытты және жемісті одақ, қысқасы, құрылуы мүмкін» деген қорытындыға келді. Алайда, Чикаго экономика мектебінің негізін қалаушы Фрэнк Найт «Жоспарлау аясындағы еркіндік» кітабының «Құлдыққа апаратын жолға» қарсы келетіні туралы пікірге қарсылық білдірді. Ол Вуттонның кітабына ғылыми шолу жазып, былай деді: «Вуттонның кітабының «Құлдыққа апаратын жолға» ешқандай логикалық жауап емес екенін қайталап айтайын, Хайектің дәлелінің дұрыстығына немесе оның ұстанымының негізділігіне қатысты қандай пікір болса да». Эрик Зенси Хайек жақтаған еркін нарық экономикасы шексіз планета үшін жасалғанын, ал ол физикалық шектерге тап болғанда (әрбір өсіп келе жатқан жүйеде болатындай), экономика мен табиғаттың проблемалық интерфейсін реттеу үшін орталықтандырылған жоспарлау қажеттігі туындайды деп жазды. «Жоспарлау – жоспарлау, ол социалистердің бұрын жақтағандай, кедейлік пен әділетсіздікті азайту үшін жасалса да, немесе өркениетке қажетті экожүйе қызметтерінің ең төменгі деңгейін сақтау үшін, бүгін біз күшті қажеттілік деп санасақ та».

Jeffrey Sachs argues that empirical evidence suggests welfare states, with high rates of taxation and social outlays, outperform the comparatively free market economies. William Easterly wrote a rebuttal criticizing Sachs for misrepresenting Hayek's work and for criticizing the book on issues it did not actually address, such as welfare programs for the elderly or sick, something Hayek did not oppose. Easterly noted that The Road to Serfdom was about the dangers of centralized planning and nationalization of industry, including the media. In Sachs' counter rebuttal, he argued that he was addressing Hayek's foreword in the 1976 adaptation which stated that efforts to bring about large scale welfare states would bring about serfdom, although much more slowly than under centralized planning. Sachs cited the Nordic states which remained economically free and relatively capitalist, despite a large welfare state that Hayek was wrong about such programs leading to serfdom. Gordon Tullock has argued Hayek's analysis incorrectly predicted governments in much of Europe in the late 20th century would descend into totalitarianism. He uses Sweden, in which the government at that time controlled 63 percent of GNP, as an example to support his argument that the basic problem with The Road to Serfdom is "that it offered predictions which turned out to be false. The steady advance of government in places such as Sweden has not led to any loss of non economic freedoms." While criticizing Hayek, Tullock still praises the classical liberal notion of economic freedom, saying, "Arguments for political freedom are strong, as are the arguments for economic freedom. We needn’t make one set of arguments depend on the other." However, according to Robert Skidelsky, Hayek "safeguarded himself from such retrospective refutation". Skidelsky argues that Hayek's argument was contingent, and that, "By the 1970s there was some evidence of the slippery slope and then there was Thatcher. Hayek's warning played a critical part in her determination to 'roll back the state.'" Economic sociologist Karl Polanyi made a case diametrically opposed to Hayek, arguing that unfettered markets had undermined the social order and that economic breakdown had paved the way for the emergence of dictatorship. Barbara Wootton wrote Freedom under Planning after reading an early copy of The Road to Serfdom, provided to her by Hayek. In the introduction to her book, Wootton mentioned The Road to Serfdom and claimed that "Much of what I have written is devoted to criticism of the views put forward by Professor Hayek in this and other books." The central argument made in Freedom under Planning is that "there is nothing in the conscious planning of economic priorities which is inherently incompatible with the freedoms which mean most to the contemporary Englishman or American. Civil liberties are quite unaffected. We can, if we wish, deliberately plan so as to give the fullest possible scope for the pursuit by individuals and social groups of cultural ends which are in no way state determined." Wootton criticizes Hayek for claiming that planning must lead to oppression, when, in her view, that is merely one possibility among many. She argues that "there seems hardly better case for taking for granted that planning will bring the worst to the top than for the opposite assumption that the seats of office will be filled with angels". Thus, Wootton acknowledges the possibility that planning may exist alongside tyranny but claims that it is equally possible to combine planning with freedom. She concludes that "A happy and fruitful marriage between freedom and planning can, in short, be arranged." However, Frank Knight, founder of the Chicago school of economics, disputes the claim that Freedom under Planning contradicts The Road to Serfdom. He wrote in a scholarly review of the Wootton book: "Let me repeat that the Wootton book is in no logical sense an answer to The Road to Serfdom, whatever may be thought of the cogency of Hayek's argument, or the soundness of his position." Eric Zencey wrote that the free market economy Hayek advocated is designed for an infinite planet, and when it runs into physical limits (as any growing system must), the result is a need for centralized planning to mediate the problematic interface of economy and nature. "Planning is planning, whether it's done to minimize poverty and injustice, as socialists were advocating then, or to preserve the minimum flow of ecosystem services that civilization requires, as we are finding increasingly necessary today."