Кіріспе

Анадолы әулиесі. Басқа бір әулие Теодор туралы ақпарат алу үшін: Теодор Стрателат немесе Сент Теодор (нақтылау) қараңыз. Әмесиялық Теодор, Теодор жаңа сарбаз (Θεοδώρος ό Τήρων) және басқа да аттармен белгілі Киелі Теодор (Άγιος Θεοδώρος) – христиан қасиеттісі және Ұлы шейіт. Ол әсіресе Шығыс Православ шіркеулерінде құрметтеледі, сондай-ақ Рим католиктігінде және Шығыс Православиесінде де қастерленеді. Аңыз бойынша, ол рим әскерінің легионері болған және 4-ші ғасырдың басында Диоклетианның Ұлы қуғын-сүргін кезінде Галатиялық Понттағы Амасияда (қазіргі Амасия, Түркия) өртеу арқылы шейіт болған. 4-ші ғасырдың соңында құрметке ие болған ол орта ғасырларда белгілі жауынгер-қасиеттіге айналды, көптеген қосымша аңыздарды, оның ішінде айдаһарлармен шайқас туралы әңгімелерді тартты және көбінесе шатастырылды (немесе Гераклеялық Теодор Стрателаттың бастапқы көзі болды).

Аттар

Теодор – латын еркек есімінің ағылшынша түрі, көне грек тіліндегі Theódōros (Theós, "Құдай") + dō̂ron ("сыйлық") сөздерінен шыққан. Римде ол жергілікті тұрғындар арасында Сент Тото деп те белгілі болды. Кейіннен Теодор есімді басқа қасиеттілерден ерекшелену үшін Теодор Жауынгер, Теодор Тиро (Theodorus Tyro немесе Tiro; немесе ὁ Τήρων, Theódōros Tḗrōn немесе ho Tḗrōn) деп аталды. Осы есім ағылшын тілінде Теодор Тирон, Тиро, Тирон, Тиро және Терон деп аударылады. (Нильс бұл атау кейіннен жасалған қателік болды деп санайды, Теодордың есімі бастапқыда Кохорс Тиронум құрамындағы қызметін білдірген, ал ол жаңадан келген сарбаз емес еді.) Қасиетті Теодор Амасейлік, Теодор Евхаиталық және Теодор Шehид деп те аталады. Көбінесе бұл атаулар қажет емес, себебі "Қасиетті Теодор" деп айтқанда, әдетте Теодор Тиро еске түседі.

Шейіт болу

Теодор грек еді, Амасияда туған. Бастапқы аңыз бойынша, Теодордың жасағы қыстау үшін Понтқа жіберілген. Христиан діні әлі де заңсыз болған, ал Галерий, 311 жылы Сердикадағы төзімділік туралы жарлығына дейін, өзінің императоры Диоклетианның Ұлы қуғын-сүргінін жүзеге асырды. Теодордың сарбаздары Галат Понтіндегі Амасеяда (қазіргі Амасия, Түркия, Синоптың Қара теңіз жағалауынан оңтүстікке қарай шамамен 48 шақырым қашықтықта) түркі мұсылмандық құрбандық шалуға мәжбүр болғанда, ол бас тартты және Иса Мәсіхтің құдайлығына сенгенін айтты. Сотталушылар оны бірден жазалаудың орнына, жасына аянып, үкімді кейінге шегеріп, ойын өзгертуге мүмкіндік берді. Содан кейін Теодор Магна Матер (Кибела) храмын өртеп жіберді, содан кейін оны қайтадан тұтқындап, азаптап, өртеу арқылы шейіт етті. Оның шейіт болған жылы «Алтын аңыз» кітабында 287 жыл деп көрсетілген, бірақ кейінірек дәстүрде, Бутлердің пікірінше, 306 жыл делінеді. Оның қабірлік қалдықтары кейінірек христиан императоршасы Евсебия Еухаитаға, мүмкін оның туған жеріне, жеткізілді. Әйгілі Теодордың иконалық бейнелері, айдаһарды өлтіруші ретінде, 7-шы ғасырдың басында, әрине, 10-шы ғасырдың басында (Теодордың айдаһарды өлтіруінің ең ерте белгілі суреті Ахтамарда, шамамен 920 жылы) кездеседі. Бұл суретте екі «қасиетті атты жауынгер» ағашқа оралған екі жыланмен бетпе-бет келеді, бұл Диоскур стеласына ұқсас, бірақ атты жауынгерлер енді «өмір ағашы» емес, жыланға шабуыл жасайды. Осы мысалда кем дегенде екі басы бар жылан бар сияқты, бірақ 10-шы ғасыр Каппадокиясының басқа мысалдары көп басты жыландарды көрсетеді. «Жылан шіркеуіндегі» жақсы сақталмаған қабырға суреті екі әулие Теодор мен Георгийдің айдаһарға шабуыл жасағанын бейнелейді, бұл 10-шы ғасырдың ортасына немесе тіпті 9-шы ғасырдың ортасына дейін даулы. Осыған ұқсас, бірақ үш атты қасиеттілерді – Деметрий, Теодор және Георгийді көрсететін сурет Грекияның Орталық Македониядағы «Зоодохос Пиги» капелласынан, Килкис префектурасынан, қазіргі Колхида ауылының жанынан, 9-шы немесе 10-шы ғасырға жатсады. 12-шы ғасырға жатқан Теодордың атты айдаһарды өлтіруші ретіндегі суреті Палермодағы Каппелла Палатинаның кемесіндегі төрт мукарна панелінде кездеседі. Айдаһар мотиві Георгий аңызына оның әріптес сарбазы, Әйгілі Теодор Тиродан көшті. Айдаһар иконасының Теодордан немесе Теодор мен Георгийден «Диоскурлар» ретінде Георгийге жеке берілуі алғаш рет 11-шы ғасырдың басында айқын көрінеді. Әйгілі Георгийдің жыланмен күрескенін көрсететін ең ерте белгілі суреттер әлі де Каппадокияда, әсіресе Соганхтағы Әйгілі Барбара шіркеуіндегі суретте (1006 немесе 1021 жылға жатсады).

Екі Теодор

Теодор Стрателаттың жеке қасиетті ретінде пайда болуы 9 ғасырдың соңында куәландырылған. Екі Теодор кейінгі Византия кезеңінде жиі бірге бейнеленген. Теодор Стрателаттың Евханияда киелі орны болған, бірақ ол бастапқыда Евхаитадан шыққан дегенді айтады. Оның өмірбаяндары Bibliotecha Hagiographica Graeca 1760–1773 жылдары тізімделген. Әулие Теодордың өмірі мен шейіттігі туралы көптеген қайшылы аңыздар пайда болды, сондықтан осы әңгімелерге дәйектілік әкелу үшін, екі түрлі қасиетті болған деп есептелді: Амасиялық Теодор Тирон және Гераклеялық Теодор Стрателат. Бұл екі қасиетті арасында көптеген шатасушылықтар бар, және олардың әрқайсысының Понттағы Евхаитада киелі орны болған деп айтылады. Шындығында, бұл киелі орын осы екі қасиеттінің арасында ешқандай айырмашылық жасалмас бұрын пайда болған. Стрателаттың жеке киелі орны Евханияда, басқа жерде орналасқан. Олар кем дегенде 9 ғасырда ерекшелендірілген. Дегенмен, қазіргі уақытта, әсіресе Батыста, тек бір Теодор болған деген пікір қалыптасқан. Делехае 1909 жылы екінші Теодордың тарихи тұрғыдан дәлелденбегенін жазды, ал Уолтер 2003 жылы «Стрателат әрине, қиял өнімi» деп мәлімдеді. Блэкберн және авторлар екінші тұлғаны бұрынғысының шеніне көтерілуі ретінде қарастырады. Теодор Тирон мен Теодор Стрателатқа арналған бірнеше шіркеулер болды. Мысалы, Добрско мен Серресте, Константинопольдегі Куприану монастырында және Пергамонда.

Құрмет

Қасиетті Теодорға табыну 4 ғасырдың соңында, Григорий Ниссалықтың 381 жылдың қысында оған арналған мақтау немесе уағыз айтқан кезде куәландырылды. Римдегі Косма мен Дамиан шіркеуінде оның мозаикасы жасалды, ал Палатин тауының етегіндегі Сан-Теодор ал-Палатино, оның құрметіне салынған жеке дөңгелек шіркеу 6 немесе 7 ғасырда қасиеттендірілді. Теодорға табынудың алғашқы орталығы Амасия аймағында болды. Кем дегенде 9 ғасырдан бастап (немесе одан да ертерек) Евхаитада әулиенің реліквиялары сақталды және ол маңызды қажырлы орынға айналды, сондықтан оны Теодорополь деп те атады. 10-11 ғасырларда Евсебия есімді Евхаиталық әйел әулиенің реликвияларын оның тілегі бойынша көшіріп әкелді. Сол дәстүр Теодорды аждаһа өлтіруші бейнесімен байланыстырады. 11 ғасырдың соңында Амасия провинциясы түрік шапқыншылығына ұшырады және Евхаита халқы азайып кетті. Қасиетті Теодор Шығыс православие шіркеуінде ерекше маңызға ие болды, онда оның культы кеңінен тарады. Григорий Ниссалық қасиетті Теодордың өмірі туралы жоғарыда айтылған негізгі аңызды қоспағанда, ештеңе айтпады, бірақ ол оның тыңдаушыларының өміріне қалай әсер ете алатынын және соғыстарға араласа алатынын айтты. Бұл Теодордың ерекше атрибутына айналды. Теодор Византияның маңызды әскери қасиеттерінің бірі болды және Константинопольде оның құрметіне 15 шіркеу салынды. Сондай-ақ, Кіші Азия, Сирия және Палестинада оған кең құрмет көрсетілді, Иерусалим мен Дамаск қалаларында оған арналған шіркеулер бар. Георгия тіліндегі ең көне Бир-эль-Кутт жазуларында ол екі рет есімдерінде кездеседі. Иконаларға қарсылық кезеңінен кейін, 9 ғасырдан бастап, ол әскери киімдегі әскер ретінде бейнеленді. 9 немесе 10 ғасырларда Каппадокияда пайда болған дәстүрде ол әулиелер Димитрий мен Георгиймен бірге аждаһа өлтіруші ретінде бейнеленді. Крестшілер оны әскери қасиет ретінде қабылдады. Батыс Еуропада Теодор Византияның үстемдігі кезінде Венецияның қамқоршысы болды және дождың капелласы 9 ғасырға дейін оған арналды, содан кейін Венеция оны Санкт-Маркпен ауыстырды, бұл оның өсіп келе жатқан тәуелсіздігінің белгісі болды. Оның культы крест жорықтары кезінде тарады. Оның денесі 12 ғасырда Бриндизиге көшірілді, содан кейін ол осы қаланың қамқоршысы ретінде құрметке ие болды. Гаета оның басын алғанын мәлімдеді. Францияның Шартр соборында Теодордың өмірін бейнелейтін 38 панельді 13 ғасырлық витраж бар, бірақ оның культы Италиядан тыс кеңінен таралған жоқ. Римдегі Сан-Теодороны Папа Феликс IV колледждік шіркеуге айналдырды және 2000 жылы Папа Иоанн Павел II православиеліктерге оны пайдалануға рұхсат берді, ал қызметтер 2004 жылы басталды.

Иконография

Мозаикалар мен иконаларда ол көбінесе 6-шы ғасырдағы әскери киіммен, кейде азаматтық немесе сарай киімімен бейнеленеді. Ат үстінде ол әрқашан әскери киімде болады, мүмкін айдаһарды сөге отырып, көбінесе Әулие Георгиймен бірге суреттеледі. Ол да, Әулие Теодор Стрателат та қалың қара шашы мен үшкір сақалмен көрсетіледі, әдетте Теодор Тиронға бір, ал Стрателатқа екі ұшталған сақал бейнеленеді. Оның айдаһармен болған кездесуі 13-шы ғасырдан бастап, көбірек құрметтелген Әулие Георгийге ауыстырылды. Бірақ, Демус кейіннен 12-шы ғасыр мозаикаларының ешқайсысы Әулие Теодордың атынан артық ештеңе көрсетпейтінін, және ол екі әулие ерекшеленбес бұрын қаланың қамқоршысы болған болуы мүмкін екенін атап өтті. Шындығында, венециялықтар әртүрлі Әулие Теодорларды ешқашан ажыратқан емес. Венецияның Сан-Марко базиликасындағы мозаикалардың ешқайсысы оны әскери киімде көрсетпейді. Константинопольде Әулие Теодорға арналған 15 шіркеу болған, ол грек әулиесі және Шығыс шіркеуінің ерекше құрметтейтін әулиесі еді. Венеция бастапқыда Шығыс Рим империясының бағынышты қаласы болған, ал венециялықтар Әулие Теодорды Константинопольге бағынудың символы ретінде қараған. Әулие Марк қамқоршы ретінде қабылдануы олардың тәуелсіздігін орнатуға көмектесті. Жаңа Сан-Марко шіркеуі ескі Әулие Теодор капелласы мен Дож сарайының арасында салынды. 11-шы ғасырдың соңында кеңейтіліп, қайта салынған кезде, қайта құру барысында Әулие Теодор капелласы жойылды. Бүгінде Сан-Марко шіркеуінің артында Әулие Теодорға арналған кішкентай капелла бар, бірақ ол 1486 жылға дейін салынбаған. (Содан кейін бұл орынды Венециядағы Инквизиция пайдаланды). Венециядағы Пьяццеттадағы екі византиялық бағана 1172 жылдан кейін орнатылды. Шығыс бағанада Әулие Маркның қанатты арыстанын бейнелейтін ерекше жануар бейнеленген. 1372 жылы батыс бағанаға Әулие Теодорды бейнелейтін мүсін қойылды, бірақ бұл қазір сол жерде тұрған мүсін емес, ол бірнеше фрагменттерден, соның ішінде ежелгі бөліктерден, айдаһарды бейнелейтін крокодилден тұрады және 15-шы ғасырдың екінші жартысында орнатылды. Бағанадағы мүсін қазіргі кезде түпнұсқаның көшірмесі, ал түпнұсқа сақталу үшін басқа жерде сақталған. Әулие Теодордың реліквиялары 1257 жылы венециялық адмирал Месембриядан әкеліп, Константинопольдегі венециялық шіркеуге орналастырылғаннан кейін 1267 жылы Венецияға жеткізілді. Олар Сан-Сальваторе шіркеуіне қойылды.