1755-1789 жж. Қытайдың әскери науқандары: Цин әулетінің 10 үлкен жорығы, Жунгарларды басу, Сіньцзянның тұрақтандырылуы, соғыстар мен шекаралық қимылдар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1755–1789 ж. Қытайдың әскери науқандары
1755–1789 Chinese military campaigns
Он ұлы науқан – Қытайдың Цин әулетінің XVIII ғасырдың ортасы мен соңында, Цянлун императорының (1735–1796 жылдары билеген) тұсында жүргізген әскери науқандарының сериясы. Олардың арасында Ішкі Азияда Цин билігінің аумағын кеңейтуге бағытталған үш науқан: екі Дзюнгарларға қарсы (1755–1757) және Сіньцзянның «бекітілуі» (1758–1759). Қалған жеті науқан негізінен бұрын белгіленген шекаралардағы полициялық шаралар сипатында болды: Цзиньчуань, Сычуаньдағы Гьялронгты басу үшін екі соғыс, тайвандық аборигендерді басу үшін тағы бір науқан (1787–1788), сондай-ақ Бирмалықтарға (1765–1769), Вьетнамдықтарға (1788–1789) және Тибет пен Непал шекарасындағы Гуркхаларға (1790–1792) қарсы төрт экспедиция, соңғысы екі науқан ретінде есептеледі.
The Ten Great Campaigns were a series of military campaigns launched by the Qing dynasty of China in the mid–late 18th century during the reign of the Qianlong Emperor (r. 1735–1796). They included three to enlarge the area of Qing control in Inner Asia: two against the Dzungars (1755–1757) and the "pacification" of Xinjiang (1758–1759). The other seven campaigns were more in the nature of police actions on frontiers already established: two wars to suppress the Gyalrong of Jinchuan, Sichuan, another to suppress the Taiwanese Aboriginals (1787–88), and four expeditions abroad against the Burmese (1765–1769), the Vietnamese (1788–1789), and the Gurkhas on the border between Tibet and Nepal (1790–1792), with the last counting as two.
Бірінші науқан
Он жорықтың ең маңыздысы – джунгарлардың (немесе зунхарлардың) толықтай жойылуы болды. 1755 жылы Жунгарияны бағындыру және кейін Алтышаһар Ходжаларының көтерілісін жаншу, Синьцзянның солтүстік және батыс шекараларын нығайтты, Тибеттегі Далай-ламаға билік ету үшін болған бәсекелестікті жойды, соның салдарынан Моңғолиядағы кез келген қарсы ықпалды болдырмады. Бұл, сондай-ақ, Ислам дініне өткен, түркі тілдес Синьцзянның оңтүстік бөлігін де бірден бағындыруға әкеп соқты.
Of the ten campaigns, the final destruction of the Dzungars (or Zunghars) was the most significant. The 1755 pacification of Dzungaria and the later suppression of the Revolt of the Altishahr Khojas secured the northern and western boundaries of Xinjiang, eliminated rivalry for control over the Dalai Lama in Tibet, and thereby eliminated any rival influence in Mongolia. It also led to the pacification of the Islamicised, Turkic speaking southern half of Xinjiang immediately thereafter.
Екінші науқан
1752 жылы Давачи мен Хоит Ойрат князі Амурсана джунгарлар хандығының ханы атағы үшін бәсекелесті. Давачи Амурсананы бірнеше рет жеңіп, оның қалпына келуіне мүмкіндік бермеді. Сондықтан Амурсана кішкентай әскерімен Цин императорлық сарайына қашуға мәжбүр болды. Цянлон императоры Амурсана Цин билігін мойындағаны үшін оған қолдау көрсетуге уәде берді; Амурсана мен қытайларды қолдағандардың арасында Хожа ағайындылары Бурхан әд-Дин мен Хуажа и Жахан болды. 1755 жылы Цянлон Амурсана, Бурхан әд-Дин және Хуажа и Жаханның көмегімен Маньчжу генералы Чжаохуйді джунгарларға қарсы жорыққа жіберді. Іле өзені бойындағы бірнеше шайқастар мен ұсақ соғыстардан кейін Чжаохуй бастаған Цин әскері Іле (Гүлжа) қаласына жақындап, Давачиді қарсылық көрсетусіз басы берді. Цянлон Амурсананы Хоит ханы және төрт тең ханның бірі етіп тағайындады – бұл Амурсананың наразылығын тудырды, себебі ол Дзунгарлардың ханы болғысы келді. 1756 жылдың жазында Амурсана ханзада Шыңжунжавтың көмегімен қытайларға қарсы джунгар көтерілісін бастады. Цин әулеті 1757 жылдың басында жауап ретінде Бурхан әд-Дин мен Хуажа и Жаханның қолдауымен генерал Чжаохуйді жіберді. Көптеген шайқастардың ішіндегі ең маңыздылары Цянлонның суреттерінде бейнеленген. Дзунгар басшысы Аюши Цин жағына өтіп, Гадан Ола жеріндегі джунгар лагеріне шабуыл жасады (Гадан Ола шайқасы).
In 1752, Dawachi and the Khoit Oirat prince Amursana competed for the title of Khan of the Dzungars. Dawachi defeated Amursana various times and gave him no chance to recover. Amursana was thus forced to flee with his small army to the Qing imperial court. The Qianlong Emperor pledged to support Amursana since Amursana accepted Qing authority; among those who supported Amursana and the Chinese were the Khoja brothers Burhān al Dīn and Khwāja i Jahān. In 1755, Qianlong sent the Manchu general Zhaohui, who was aided by Amursana, Burhān al Dīn and Khwāja i Jahān, to lead a campaign against the Dzungars. After several skirmishes and small scale battles along the river Ili, the Qing army led by Zhaohui approached Ili (Gulja) and forced Dawachi to surrender. Qianlong appointed Amursana as the Khan of Khoit and one of four equal khans – much to the displeasure of Amursana, who wanted to be the Khan of the Dzungars. In the summer of 1756, Amursana started a Dzungar revolt against the Chinese with the help of Prince Chingünjav. The Qing dynasty reacted at the start of 1757 and sent General Zhaohui with support from Burhān al Dīn and Khwāja i Jahān. Among several battles, the most important ones were illustrated in Qianlong's paintings. The Dzungar leader Ayushi defected to the Qing side and attacked the Dzungar camp at Gadan Ola (Battle of Gadan Ola).
Үшінші науқан
Генерал Чжаохуэй дзунгарларды екі шайқаста жеңді: Орой Джалату шайқасы (1758) және Хурунгуй шайқасы (1758). Бірінші шайқаста Чжаохуй түнде Амурсананың лагеріне шабуыл жасады; Амурсана оны қуып шығуға жеткілікті күш түскенше қарсы тұрды. Орой Джалату мен Хурунгуи шайқастары арасында, ханзада Кэбдан Джаб басқаратын қытай әскері Амурсананы Хоргос шайқасында жеңді (Qianlong мөрлерінде "Хоргостың жеңісі" деп белгіленген). Хурунгуй тауында Чжаохуй өзеннен өтіп, Амурсананың лагеріне түнгі шабуыл жасап, оны жеңіп, кері шегіндірді. Чжаохуйдің екі жеңісін мәңгі есте қалдыру үшін Цзяньлунь Чэндэде Пуньин ғибадатханасын салдырды, онда бодхисаттва Авалокитшвараның әлемдегі ең биік ағаштан жасалған мүсіні орналасқан, сол себепті ол "Үлкен Будда ғибадатханасы" деп те аталады. Соңынан, Ус-Турфанның қожалары Цин әулетіне бағынды. Осы шайқастардың барлығынан кейін Амурсана Ресейге қашып кетіп (онда қайтыс болды), ал Чингунжав солтүстікке, Дархадқа қашып кетті, бірақ Ван Толгойда қолға түсіп, Пекинде өлім жазасына кесілді.
General Zhaohui defeated the Dzungars in two battles: the Battle of Oroi Jalatu (1758) and the Battle of Khurungui (1758). In the first battle, Zhaohui attacked Amursana's camp at night; Amursana was able to fight on until Zhaohui received enough reinforcements to drive him away. Between the time of Oroi Jalatu and Khurungui, the Chinese under Prince Cäbdan jab defeated Amursana at the Battle of Khorgos (known in the Qianlong engravings as the "Victory of Khorgos"). At Mount Khurungui, Zhaohui defeated Amursana in a night attack on his camp after crossing a river and drove him back. To commemorate Zhaohui's two victories, Qianlong had the Puning Temple of Chengde constructed, home to the world's tallest wooden sculpture of the bodhisattva Avalokiteśvara and hence its alternate name, the "Big Buddha Temple". Afterwards, Khojis of Us Turfan submitted to the Qing dynasty. After all of these battles, Amursana fled to Russia (where he died) while Chingünjav fled north to Darkhad but was captured at Wang Tolgoi and executed in Beijing.
Алтышаһр қожаларының көтерілісі (1757 - 1759)
1758 жылы джунгарларға қарсы екінші жорықтан кейін екі Алтышаһр ақсүйегі, Хожа ағайындылары Бурхан әд-Дин мен Хуажа и Жахан, Цин әулетіне қарсы көтеріліс бастады. Джунгарлардың қалдықтарынан бөлек, оларға қырғыздар мен Оазис түркі халықтары (ұйғырлар) да қосылды. Алтышаһрда бірнеше қаланы басып алғаннан кейін, 1758 жылдың соңында Яркенд пен Кашгарда әлі де екі көтерілісші бекінісі болды. Түрфан мен Хамиден келген ұйғыр мұсылмандары, соның ішінде Эмин Хожа мен Хожа Си Бек, Цин әулетіне адал қалды және Цин үкіметіне Бурхан әд-Дин мен Хуажа и Жахан басқаратын Алтышаһр ұйғырларымен күресуге көмектесті. Жаохуй Яркендті қоршауға алды және қала сыртында шешілмейтін шайқас болды; бұл шайқас Тоңгузлуқ шайқасы деп танылады. Оның орнына Жаохуй Яркендтен шығысқа қарайғы басқа қалаларды басып алды, бірақ кері шегінуге мәжбүр болды; джунгар және ұйғыр көтерілісшілері оны Қарасу (Қара Өзен) қоршауында қоршады. 1759 жылы Жаохуй күш сұрады және 600 әскер жіберілді, олардың жалпы басшылығында генералдар Фудэ мен Мачан болды, ал 200 атты әскерді Намжил басқарды; басқа да жоғары шенді офицерлердің арасында Аригун, Дубин, Дуанжибу, Фулу, Ян Сянши, Жангимбо, Исаму, Агуи және Шухеде болды. 1759 жылдың 3 ақпанында Бурхан әд-Дин бастаған 5000-нан астам жау атты әскері Құрман шайқасында 600 көмекші әскерге шабуыл жасады. Ұйғыр және джунгар атты әскерін Циннің замбурак артиллериясы, түйелер, мылтықтар және садақшылар тоқтатты; Намжил мен Мачан бір жақтың қанатында атты шабуылға шықты. Намжил қаза тапты, ал Мачан аттан түсіп, жаяу соғысуға мәжбүр болды. Ауыр шайқастан кейін Цин әскері жеңіске жетіп, джунгар лагеріне шабуыл жасады, нәтижесінде Қарасуды қоршаған джунгарлар шегінді. Құрмандағы жеңістен кейін Цин әскері қалған көтерілісші қалаларды басып алды. Мингруй атты әскер жасағын бастап, Цунгар атты әскерін Қосқұлақ шайқасында жеңді. Ұйғырлар Қосқұлақтан шегінді, бірақ 1759 жылдың 1 қыркүйегінде Аркүл шайқасында (Алтышаһр) Жаохуй мен Фудэ оларды жеңді. Көтерілісшілер Есіл-Көл-Нор шайқасында тағы да жеңілді. Осы жеңілістерден кейін Бурхан әд-Дин мен Хуажа и Жахан аз ғана қолдаушыларымен Бадахшанға қашып кетті. Бадахшан сұлтан Шаһы оларды қорғауға уәде берді, бірақ Цин әулетімен байланысқа түсіп, оларды тапсыруға уәде берді. Қашып бара жатқан көтерілісшілер сұлтанның астанасына келгенде, ол оларға шабуыл жасап, тұтқынға алды. Цин әскері Сұлтан Шаһтың астанасына жеткенде, ол тұтқынға алынған көтерілісшілерді оларға тапсырып, Цин әулетіне мойынсұнды. Кейінірек, Дуррани Ауғанстаны мен Бұхара хандығы Бадахшанға басып кірді және Хожаларды Цинге сатқандығы үшін Сұлтан Шаһты өлтірді, бірақ Цин жауап бермеді.
After the second campaign against the Dzungars in 1758, two Altishahr nobles, the Khoja brothers Burhān al Dīn and Khwāja i Jahān, started a revolt against the Qing dynasty. Apart from the remaining Dzungars, they were also joined by the Kyrgyz peoples and the Oases Turkic peoples (Uyghurs) in Altishahr (the Tarim Basin). After capturing several towns in Altishahr, there were still two rebel fortresses at Yarkand and Kashgar at the end of 1758. Uyghur Muslims from Turfan and Hami, including Emin Khoja and Khoja Si Bek, remained loyal to the Qing dynasty and helped the Qing regime fight the Altishahri Uyghurs under Burhān al Dīn and Khwāja i Jahān. Zhaohui unsuccessfully besieged Yarkand and fought an indecisive battle outside the city; this engagement is historically known as the Battle of Tonguzluq. Zhaohui instead took other towns east of Yarkand but was forced to retreat; the Dzungar and Uyghur rebels laid siege to him at the siege of Black River (Kara Usu). In 1759, Zhaohui asked for reinforcements and 600 troops were sent, under the overall command of generals Fude and Machang, with the 200 cavalry led by Namjil; other high ranking officers included Arigun, Doubin, Duanjibu, Fulu, Yan Xiangshi, Janggimboo, Yisamu, Agui and Shuhede. On 3 February 1759, over 5,000 enemy cavalry led by Burhān al Dīn ambushed the 600 relief troops at the Battle of Qurman. The Uyghur and Dzungar cavalry were stopped by the Qing zamburak artillery camels, musketry, and archers; Namjil and Machang led a cavalry charge on one of the flanks. Namjil was killed while Machang was unseated from horseback and was forced to fight on foot with his bow. After a hard fought battle, the Qing forces emerged victorious and attacked the Dzungar camp, causing the Dzungars besieging the Black River to withdraw. After the victory at Qurman, the Qing army overran the remaining rebel towns. Mingrui led a detachment of cavalry and defeated Dzungar cavalry at the Battle of Qos Qulaq. The Uyghurs retreated from Qos Qulaq but were defeated by Zhaohui and Fude at the Battle of Arcul (Altishahr) on 1 September 1759. The rebels were defeated again at the Battle of Yesil Kol Nor. After these defeats, Burhān al Dīn and Khwāja i Jahān fled with their small army of supporters to Badakhshan. Sultan Shah of Badakhshan promised to protect them but he contacted the Qing dynasty and promised to turn them over. When the fleeing rebels came to the Sultan's capital, he attacked them and captured them. When the Qing army reached Sultan Shah's capital, he handed over the captured rebels to them and submitted to the Qing dynasty. In later years, Durrani Afghanistan and the Khanate of Bukhara invaded Badakhshan and killed Sultan Shah for betraying Khojas to the Qing, while the latter did not respond.
Бірінші науқан
Цзиньчуаньды басып алу он ұлы жорықтың ішіндегі ең қымбат, ең қиын және ең қиратушысы болды. Цзиньчуань ("Алтын ағын" деген мағынада) Сичуаньның батысындағы Чэндудан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Оның тұрғындары Амдо тибеттеріне туысқан Гьялронг тайпалары еді. 1747–1749 жылдардағы алғашқы жорық қарапайым болды; аз күш қолданып, Цин әскері жергілікті басшыларды бейбітшілік жоспарын қабылдауға көндірді де кетіп қалды.
The suppression of Jinchuan was the costliest and most difficult, and also the most destructive of the Ten Great Campaigns. Jinchuan (lit. "Golden Stream") was located northwest of Chengdu in western Sichuan. Its residents were the Gyalrong tribes, related to the Tibetans of Amdo. The first campaign in 1747–1749 was a simple affair; with little use of force the Qing army induced the native chieftains to accept a peace plan, and departed.
Екінші науқан
Этносаралық қақтығыс 20 жылдан кейін Циннің араласуын қайтадан тудырды. Оның нәтижесінде Цин әскерлері соғыстың ұзаққа созылған, тоқырауға ұшыраған кезеңін бастан кешіруге мәжбүр болды, бұл Император қазынасына Дзүнғарлар мен Шыңжаңды бұрын бағындыруға кеткен қаражаттан әлдеқайда көп шығын әкелді. Қарсылық көрсеткен тайпалар тік таулардағы тас мұнаралар мен бекіністерге шегінді, олардан артиллерия оғымен ғана құтылуға болады. Цин генералдары жергілікті ғиалонгтық тибеттерді жоюда зәру болды, содан кейін аймақты әскери округ ретінде қайта ұйымдастырып, оны сенімді тұрғындармен қайта қоныстандырды.
Interethnic conflict brought Qing intervention back after 20 years. The result was the Qing forces being forced to fight a protracted war of attrition costing the Imperial Treasury several times the amounts expended on the earlier conquests of the Dzungars and Xinjiang. The resisting tribes retreated to their stone towers and forts in steep mountains and could only be dislodged by cannon fire. The Qing generals were ruthless in annihilating the local Gyalrong Tibetans, then reorganised the region in a military prefecture and repopulated it with more cooperative inhabitants.
Бірмадағы жорықтар (17651769)
Цянлон императоры 1765 және 1769 жылдар аралығында Бірмаға төрт рет жорық жасады. Бұл соғыс 70 000-нан астам Цинь әскерінің және төрт қолбасшының өмірін құртып, кейде "Цинь әулетінің өткізген ең апатты шекаралық соғысы" деп сипатталады, сондай-ақ ол "Бірманың тәуелсіздігін және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа мемлекеттердің тәуелсіздігіне жол ашты" делінеді. Бірманың табысты қорғанысы қазіргі Мьянма мен Қытай арасындағы шекараның негізін қалады. Дегенмен, Солтүстік Қытайдың байрақты әскерлері таныс емес тропикалық аймақтармен және қауіпті эндемикалық аурулармен күресе алмады және ауыр зиянмен кері шегінді.
The Qianlong Emperor launched four invasions of Burma between 1765 and 1769. The war claimed the lives of over 70,000 Qing soldiers and four commanders, and is sometimes described as "the most disastrous frontier war that the Qing dynasty had ever waged", and one that "assured Burmese independence and probably the independence of other states in Southeast Asia". The successful Burmese defence laid the foundation for the present day boundary between Myanmar and China. However, the Bannermen of northern China could not cope with unfamiliar tropical terrains and lethal endemic diseases, and were driven back with heavy losses.
Перспективада
Кейінгі жылдары Цянлон императоры өзін "Он толыққан [Ұлы жорық] қариясы" (十全老人) деп атады. Ол сондай-ақ 1792 жылы жеңістерін тізімдеген "Он толықталу туралы жазба" (十全记) атты мақала жазды. Дегенмен, бұл жорықтар Цин әулеті үшін 151 миллионнан астам күміс таэль шығынға түсті, зор қаржылық салмақ болды. Тайваньдағы жорық үшін шамамен 1,5 миллион пикул (1 пикул = 100 кати) жүк тасымалданды. Жорықтардың нәтижелері де шамалы болды. Джинчуаньдағы тайпалардың саны 30 мыңнан кем болғанымен, оларды бағындыруға бес жыл кетті. Бірмадағы Цин жорықтары бір кезде Ава режимін құлатуға жақын болғанымен, Бірманы толыққанды жоюға қол жеткізе алмады, Бірманың тәуелділік мәртебесін сақтап қалды және Бірма, Сиам және Вьетнамның үш ірі мемлекетінен тұратын Құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азияның саяси жағдайын бекітті. Вьетнамдағы Ле Чио Тхонгты таққа қайтарудың орнына, Цянлон императоры жаңа Тхэ Сон әулетімен бейбіт келісімге келді және Цин мен Тхэ Сон императорлық отбасылары арасында некелесу рәсімдерін ұйымдастырды.
In his later years, the Qianlong Emperor referred to himself with the grandiose style name of "Old Man of the Ten Completed [Great Campaigns]" (十全老人). He also wrote an essay enumerating the victories in 1792, Record of Ten Completions (十全记). However, the campaigns were a major financial drain on the Qing dynasty, costing more than 151 million silver taels. Nearly 1.5 million piculs (1 picul = 100 catties) of cargo were transported for the campaign in Taiwan. The outcomes of the campaigns were also modest. Although the tribes at Jinchuan numbered less than 30,000 households, they took five years to pacify. The Qing campaigns in Burma, while nearly toppling the Ava regime at one point, failed to seriously destroy Burma and settled for continued tributary status from Burma and consolidated the political situation of a tripartite Mainland Southeast Asia (the three major states of Burma, Siam, and Vietnam). Instead of restoring Lê Chiêu Thống to the throne in Vietnam as the campaign had intended, the Qianlong Emperor ended up making peace with the new Tây Sơn dynasty and arranged for marriages between the imperial families of Qing and Tây Sơn.