Кіріспе

Дәстүрлі корейлік үстел ойыны
Корейдің дәстүрлі үстел ойыны Ютнори (hangul=윷놀이), сондай-ақ ют, нюут және юут деп те аталады, Кореяда, әсіресе корейлік Жаңа жылда ойналатын дәстүрлі ойын. Ойынды "чокса" (척사; ) немесе "сахуи" (사희; ) деп те атайды.

Шығу тегі

Ютнори Кореяның Үш патшалық дәуірінде (б.з.д. 57 – б.з. 668 жж.) пайда болған. Оның нақты шығу тегі белгісіз болғанымен, юннориге қатысты мәліметтер Корея, Қытай және Жапонияның әртүрлі тарихи жазбаларында кездеседі. Кореялық тарихшы және қоғам қайраткері Чхэ Хо Шиннің пікірінше, оның тамыры б.з.д. 2333 жылғы Кочосон патшалығына дейін жетеді, бұл туралы будда монахы Ильённың кітабында айтылған (Park et al., 2013). Жосон дәуіріндегі юннори туралы жазбалар салынған петроглифтер Корея түбегі мен Маньчжурия тауларында табылды. Күтпеген нәрсе, ют мүсіндері будда ғибадатханасынан да табылған, бұл олардың дұға оқитын жерлер ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Тарихшылар юннори мен 1400-1860 жылдар аралығындағы қытай шахмат ойыны – чупу/джеопо арасындағы байланысты көрсетеді, олардың екеуі де төрттік жүйеге негізделген. Ерекше айта кетерлік жайт, Корё дәуіріндегі құжаттарда юннори тақталары мен олардың 29 бекеті бейнеленген. Юнноридің бар екендігі сегізінші ғасырдағы «Манё сью» әндер жинағында Силла патшалығын сипаттағанда айтылады, онда юннори чеокса немесе сахуи деп аталған және дәстүрлі корей суреттерінде (минхуа) көрсетілген.

Мәдени және астрономиялық мағыналары

Бастапқыда юннори инь-ян принциптері мен 28 жұлдыз шоқын қамтитын діни ғұрып ретінде пайда болған. Ойын құрылымы Шығыс Азия астрономиясына сәйкес келіп, аспан, жер, төрт маусым және күндіздің ұзақтығын көрсетеді. Юннори таяқшаларының жалпақ және дөңгелек жақтары инь мен янды бейнелейді, ал ойынның солға қарай бағыты Үлкен Аю жұлдыздарының сағат тіліне қарсы айналуын символдайды. Бұл символдық бейне қасиеттілікті және күнделікті өмірден үзілісті білдіреді. Мазар тастарына ют орнату оның аспандық символизмін күшейтеді, сонымен қатар аспанға тілектер арнауды көрсетеді. Ильеонның түсіндіруіне сәйкес, юннориде бес негізгі қимыл бар – до, гэ, голь, ют және мо, олар Годжосон дәуірінің бес тайпасын көрсетеді. Голь, мүмкін, патшаның тайпасы болса, ал қалғандары төрт мал түрін – сиыр, итті, шошқаны және жылқыны символдайды (Парк және басқалар, 2013).

Жабдық

Тақта (хангул=말판) әдетте тігілген матадан жасалады. Қазіргі тақта тікбұрышты пішінде, бірақ тарихи түрде дөңгелек нұсқалары да болған. Төрт түзу және екі қиғаш бағыт бар. Түзу бағыттардың әрқайсысында бес станса, ал қиғаш бағыттарда да бес станса бар, бірақ біреуі ортақ. Бұл стансалардың жалпы санын жиырма тоғызға жеткізеді. Тақта кейде еденге салынып сызылады. Ал ойын үшін текшелердің орнына ют таяқтары қолданылады. (Бұл египеттік Senet ойынына ұқсас.) Ют таяқтарының екі түрі бар: чанг чак ют (장작 윷) және бам ют (밤 윷). Чанг чак ют отын ағашынан жасалады. Олардың ұзындығы шамамен 15 см, ал диаметрі 2 см-ден 3 см-ге дейін. Бұл таяқтар екіге бөлінеді. Көбінесе қаштан ағашы қолданылады, бірақ қайың ағашы да жиі кездеседі. Бұл ағаштар салмағы және ойнағанда шығаратын жаңа дыбысы үшін таңдалады. Бам ют болса, шамамен 3 см ұзындығындағы ағаш таяқтар. Олардың диаметрі шамамен 1 см, сонымен қатар екіге бөлінеді. Бам ют кішкентай ыдысқа салынып, ладоньда шайқалып, содан кейін босатылады. Ойын үшін қолданылатын кішкентай белгілер (маркерлер) бар, олар мал (말, сөзбе-сөз "ат") деп аталады. Әр командаға төрт мал беріледі, бірақ малдың неден жасалуына қатысты ешқандай жалпы ереже жоқ. Бір ғана ереже бар: қарсыластар командаларының малдары анық ажыратылуы тиіс. Қазіргі кезде қара және ақ пластиктен жасалған малдардан басқа, монеталар, түймелер, кішкентай тастар немесе тіпті шахмат патшалары (батыс және корей шахматынан) да қолданылады. Мал таңдағанда кейбір корейлер оның жылдамдығын ескереді, өйткені жылқы неғұрлым жылдам болса, соғұрлым жақсы деп саналады.

Ют таяқшалары

Таяқтарды лақтыру арқылы ойыншы белгісі қанша қадамға жылжыйтыны анықталады. Есеп аяқталған және аяқталмаған таяқтарды санау арқылы шығарылады. Әр комбинацияның өзіндік атауы бар. Бір таяқ жоғары (жаты жағымен), үш таяқ жоғары (дөңгелек жағымен) болса, ол "до" (도, шошқа) деп аталады. Екі таяқ жоғары, екі таяқ төмен болса, ол "гае" (개, ит) деп аталады. Бір таяқ жоғары, үш таяқ төмен болса, ол "геол" (걸, қой) деп аталады. Барлық таяқ төмен болса, ол "ют" (윷, сиыр) деп аталады, ал барлық таяқ жоғары болса, ол "мо" (모, жылқы) деп аталады. "До" бір қадамға, "гае" екі қадамға, "геол" үш қадамға, "ют" төрт қадамға, ал "мо" бес қадамға бағаланады. Егер таяқтар "ют" немесе "мо" көрсетсе, ойыншы таяқтарды қайта лақтыруға құқылы (бірақ кейбір ойыншылар бұл ережені пайдаланбайды). Егер "ют" немесе "мо" қатарынан түссе, ойыншы тағы да ойнайды (таяқтарды тағы да лақтырады).

Арнайы ережелер

Кейде ойынды бір, екі немесе үш ют таяқшасын жазық жағына белгілеу арқылы жақсартады. Егер таяқтардың бірі Сеул (서울) деп белгіленсе, Сеул ережесін ойнауға болады. Егер бұл таяқ ғана төмен қараса (Seoul әріптерін оқуға болатындай етіп), бір малды тікелей ортаға (банг) қоюға болады, бұл жағдайда ол Сеул деп аталады. Егер барлық малдар қазірдің өзінде жолда болса, бұл до (жетілді) болып есептеледі. Бусан ережесі де осыған ұқсас. Ют таяқшаларының бірі Бусан (부산) деп белгіленеді. Ортаға емес, тікелей алыс бұрышқа (mo) жылжу керек. Бұл тек қана бұл таяқ төмен қараса ғана қолданылады, және барлық малдар жолда болмаса. Сондай-ақ, кері ереже бар, онда таяқтардың бірі кері (후퇴) деп белгіленеді. Егер бұл таяқ ғана төмен қараса, бір мал бір қадам артқа шегінуі керек. Қолданылатын ережелерге байланысты, егер жолда ешқандай мал болмаса, бұл до немесе өткізілген кезек ретінде есептеледі. Басқаша айтқанда, егер до ережесі қолданылмаса, ең көп таралған ереже – малды старттың жанындағы жебеге қою. Екінші кері таяқша лақтырылғанша мал сол жерде қалады. Бірақ бұл жағдайда мал бірден жолды аяқтайды. Сонымен қатар, егер мал до орнына қойылса, содан кейін кері таяқша түссе, ол чам меоки орнына келеді, содан кейін до, гэ немесе гыль, ют немесе мо таяқшасы лақтырылғанда малпаннан шығады. Тағы бір кері таяқша оны наль ют орнына қояды.

Әлеуметтік ықпал

Бай тарихы мен символикасы болғандықтан, Ютнори корей отбасылары мен достары арасында, әсіресе Сеоллал және Чжонволь Дайбореум кезінде – жаңа Ай жылының бірінші және он бесінші күндері танымал дәстүрлі ойынға айналды. Ютнори ойын-сауықтан бөлек, пьеон ют және ют джём арқылы болашақты болжау құралы ретінде де қолданылады. Pyeon yut топтап ойналғанда ауыл шаруашылығының молдығын болжайды, ал yut jeom жеке адамның бағын айтады. Ютнориге байланысты дәстүрлі сенімдер егін шаруашылығына қатысты болжамдарға дейін жетеді, себебі елорда маңындағы маусымдық мерекелер туралы жазбаларда (Yeolyangsesigi) көрсетілгендей, ай күнтізбесінің он бесінші күнінен кейін Ютнори ойнау мол өнімді жылды қамтамасыз етпейді ("Маусымдық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлі демалыс", 2020). Австралиялық кино және театр ұжымы Ют Арт, оның қызметімен байланысты туындайтын қуаныш пен көпшіліктің қатысуының нәтижесінде осы ойыннан өз атын алған.

Станциялар

Әр ойын тақтасының станциясының өзіндік атауы бар, бірақ олар көптеген корейлерге беймәлім. Сыртқы станциялар көкті, ал ішкі шаршы жерді символдайды деп есептеледі. Бүкіл тақта корей шаманизмінің элементтерін көрсететін, әмбебап симметрия мен аспан процессиясының көрінісі ретінде де түсіндірілуі мүмкін. Орта ғасырлық Чосон жазушысы Ким Мунпё Ют тақтасын космостың шеңберін бейнелейтін, ортасында Солтүстік жұлдызы тұрған, ал оны 28 жұлдызды шоқжұлдыз айналып тұрғандай деп сипаттады.

Адалдық

Кореяның 22 жылдық мерекесін тізімдеген «Донггуксесиги» (шамамен «Шығыс елдерінің жыл сайынғы дәстүрлері туралы кітап» деген мағынаны білдіреді) кітабында айтылғандай, Жаңа жыл қарсаңында немесе Жаңа жыл күні юттан лақтырылған қолмен болашақты болжау ойыны ойналған. Юттың мүмкін комбинациялары – до, ге, геол, ют және мо, бірақ ют пен мо бірдей нәрсені көрсетеді. Соның салдарынан, барлығы 64 түрлі болжам бар, және әрбір жағдайда мінез-құлыққа қатысты сақтану керек мәселелер мен жылдың сәттілігі туралы жауаптар белгіленген.