Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Дәстүрлі корейлік үстел ойыны
Корейдің дәстүрлі үстел ойыны Ютнори (hangul=윷놀이), сондай-ақ ют, нюут және юут деп те аталады, Кореяда, әсіресе корейлік Жаңа жылда ойналатын дәстүрлі ойын. Ойынды "чокса" (척사; ) немесе "сахуи" (사희; ) деп те атайды.
Traditional Korean board game
the traditional Korean board game
Yutnori (hangul=윷놀이), also known as yut, nyout and yoot, is a traditional board game played in Korea, especially during Korean New Year. The game is also called cheoksa (척사; ) or sahui (사희; ).
Шығу тегі
Ютнори Кореяның Үш патшалық дәуірінде (б.з.д. 57 – б.з. 668 жж.) пайда болған. Оның нақты шығу тегі белгісіз болғанымен, юннориге қатысты мәліметтер Корея, Қытай және Жапонияның әртүрлі тарихи жазбаларында кездеседі. Кореялық тарихшы және қоғам қайраткері Чхэ Хо Шиннің пікірінше, оның тамыры б.з.д. 2333 жылғы Кочосон патшалығына дейін жетеді, бұл туралы будда монахы Ильённың кітабында айтылған (Park et al., 2013). Жосон дәуіріндегі юннори туралы жазбалар салынған петроглифтер Корея түбегі мен Маньчжурия тауларында табылды. Күтпеген нәрсе, ют мүсіндері будда ғибадатханасынан да табылған, бұл олардың дұға оқитын жерлер ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Тарихшылар юннори мен 1400-1860 жылдар аралығындағы қытай шахмат ойыны – чупу/джеопо арасындағы байланысты көрсетеді, олардың екеуі де төрттік жүйеге негізделген. Ерекше айта кетерлік жайт, Корё дәуіріндегі құжаттарда юннори тақталары мен олардың 29 бекеті бейнеленген. Юнноридің бар екендігі сегізінші ғасырдағы «Манё сью» әндер жинағында Силла патшалығын сипаттағанда айтылады, онда юннори чеокса немесе сахуи деп аталған және дәстүрлі корей суреттерінде (минхуа) көрсетілген.
Yutnori finds its roots in Korea's Three Kingdom Period (57 BCE – 668 CE). While its exact origin remains uncertain, evidence of yunnori has been documented in various historical records spanning Korea, China, and Japan. A claim by Korean historian and activist Chae Ho shin suggests its descent from the Korean Kingdom Gojoseon in 2333 BC, as mentioned in a book by Buddhist monk Ilyeon (Park et al., 2013). Petroglyphs bearing records of yunnori during the Joseon era were discovered in the mountains of the Korean Peninsula and Manchuria. Surprisingly, yut carvings were also found in a Buddhist temple and were most likely designated prayer sites. Historians draw connections between yunnori and a Chinese chess game called chupu/jeopo from the 1400s to 1860s, highlighting similarities in their four token systems. Notably, Goryeo era documents illustrated yut boards and their 29 stations. Yunnori's presence is further noted in the eighth century collection of songs, Manyo syu, describing the kingdom of Silla, where yunnori was alternatively known as cheoksa or sahui, and depicted in traditional Korean paintings (minhwa).
Мәдени және астрономиялық мағыналары
Бастапқыда юннори инь-ян принциптері мен 28 жұлдыз шоқын қамтитын діни ғұрып ретінде пайда болған. Ойын құрылымы Шығыс Азия астрономиясына сәйкес келіп, аспан, жер, төрт маусым және күндіздің ұзақтығын көрсетеді. Юннори таяқшаларының жалпақ және дөңгелек жақтары инь мен янды бейнелейді, ал ойынның солға қарай бағыты Үлкен Аю жұлдыздарының сағат тіліне қарсы айналуын символдайды. Бұл символдық бейне қасиеттілікті және күнделікті өмірден үзілісті білдіреді. Мазар тастарына ют орнату оның аспандық символизмін күшейтеді, сонымен қатар аспанға тілектер арнауды көрсетеді. Ильеонның түсіндіруіне сәйкес, юннориде бес негізгі қимыл бар – до, гэ, голь, ют және мо, олар Годжосон дәуірінің бес тайпасын көрсетеді. Голь, мүмкін, патшаның тайпасы болса, ал қалғандары төрт мал түрін – сиыр, итті, шошқаны және жылқыны символдайды (Парк және басқалар, 2013).
Initially, yunnori originated as a religious ritual embodying yin yang principles and the 28 asterisms. Aligned with East Asian astronomy, the game's structure reflected the heavens, earth, four seasons, and the length of the day. Yunnori sticks, with flat and round sides, symbolize yin and yang, while the game's leftward direction mirrors the counterclockwise movement of the Big Dipper stars. This symbolic representation signifies sanctity and a departure from mundane daily life. The incorporation of yut in tombstones reinforces its celestial symbolism, expressing wishes to the heavens. Yunnori involves five key moves – do, gae, geol, yut, and mo – according to Ilyeon's interpretation, representing the five tribes of the Gojoseon era. Geol was possibly the king's tribe, while the others symbolized four livestock animals – cows, dogs, pigs, and horses (Park et al., 2013).
Жабдық
Тақта (хангул=말판) әдетте тігілген матадан жасалады. Қазіргі тақта тікбұрышты пішінде, бірақ тарихи түрде дөңгелек нұсқалары да болған. Төрт түзу және екі қиғаш бағыт бар. Түзу бағыттардың әрқайсысында бес станса, ал қиғаш бағыттарда да бес станса бар, бірақ біреуі ортақ. Бұл стансалардың жалпы санын жиырма тоғызға жеткізеді. Тақта кейде еденге салынып сызылады. Ал ойын үшін текшелердің орнына ют таяқтары қолданылады. (Бұл египеттік Senet ойынына ұқсас.) Ют таяқтарының екі түрі бар: чанг чак ют (장작 윷) және бам ют (밤 윷). Чанг чак ют отын ағашынан жасалады. Олардың ұзындығы шамамен 15 см, ал диаметрі 2 см-ден 3 см-ге дейін. Бұл таяқтар екіге бөлінеді. Көбінесе қаштан ағашы қолданылады, бірақ қайың ағашы да жиі кездеседі. Бұл ағаштар салмағы және ойнағанда шығаратын жаңа дыбысы үшін таңдалады. Бам ют болса, шамамен 3 см ұзындығындағы ағаш таяқтар. Олардың диаметрі шамамен 1 см, сонымен қатар екіге бөлінеді. Бам ют кішкентай ыдысқа салынып, ладоньда шайқалып, содан кейін босатылады. Ойын үшін қолданылатын кішкентай белгілер (маркерлер) бар, олар мал (말, сөзбе-сөз "ат") деп аталады. Әр командаға төрт мал беріледі, бірақ малдың неден жасалуына қатысты ешқандай жалпы ереже жоқ. Бір ғана ереже бар: қарсыластар командаларының малдары анық ажыратылуы тиіс. Қазіргі кезде қара және ақ пластиктен жасалған малдардан басқа, монеталар, түймелер, кішкентай тастар немесе тіпті шахмат патшалары (батыс және корей шахматынан) да қолданылады. Мал таңдағанда кейбір корейлер оның жылдамдығын ескереді, өйткені жылқы неғұрлым жылдам болса, соғұрлым жақсы деп саналады.
The board (hangul=말판) is normally made of stitched cloth. The modern board is a rectangular shape, but historically there was also a round variation. There are four straight courses and two diagonal ones. Each of the straight courses comes with five stations, the diagonal ones have five stations, too, but one is shared. This brings the number of stations to twenty nine in total. The board is also known to sometimes be drawn onto the floor. Instead of dice, yut sticks are used. (These are similar to those used in the Egyptian board game Senet.) There are two kinds of yut stick: jang jak yut (장작 윷) and bam yut (밤 윷). Jang jak yut are made of firewood. There are four sticks of about 15 cm in length and from 2 cm to 3 cm in diameter. These sticks are split into halves. Chestnut wood is most commonly used, but birch wood is also common. These woods are chosen for their weight and the fresh sound they make when playing. Bam yut, on the other hand, are wooden sticks of about 3 cm in length. They have a diameter of about 1 cm, and also are split into halves. The bam yut are played in a small bowl, shaken in the palm, and then released. There are small tokens (marks) used for the game, called mal (말, literally a "horse"). There are four tokens for each team, although there are no common rules what a token can be made of. The only rule is that the mals of the opponent teams must be clearly distinguishable. Apart from black and white plastic tokens generally found today, common mals are coins, buttons, small pebbles, or even chess beads (both from Western chess and Korean chess). When choosing the mal, some Koreans consider its speed, because the faster a horse runs, the better it is thought to run.
Ют таяқшалары
Таяқтарды лақтыру арқылы ойыншы белгісі қанша қадамға жылжыйтыны анықталады. Есеп аяқталған және аяқталмаған таяқтарды санау арқылы шығарылады. Әр комбинацияның өзіндік атауы бар. Бір таяқ жоғары (жаты жағымен), үш таяқ жоғары (дөңгелек жағымен) болса, ол "до" (도, шошқа) деп аталады. Екі таяқ жоғары, екі таяқ төмен болса, ол "гае" (개, ит) деп аталады. Бір таяқ жоғары, үш таяқ төмен болса, ол "геол" (걸, қой) деп аталады. Барлық таяқ төмен болса, ол "ют" (윷, сиыр) деп аталады, ал барлық таяқ жоғары болса, ол "мо" (모, жылқы) деп аталады. "До" бір қадамға, "гае" екі қадамға, "геол" үш қадамға, "ют" төрт қадамға, ал "мо" бес қадамға бағаланады. Егер таяқтар "ют" немесе "мо" көрсетсе, ойыншы таяқтарды қайта лақтыруға құқылы (бірақ кейбір ойыншылар бұл ережені пайдаланбайды). Егер "ют" немесе "мо" қатарынан түссе, ойыншы тағы да ойнайды (таяқтарды тағы да лақтырады).
The sticks are cast to determine how far a token can advance. The score is determined by counting the sticks that are over, and those that are up. Each combination has a name. One stick over (flat side up) and three sticks up (round side up) is called "do" (도, pig). Two sticks up and two sticks over is called "gae" (개, dog). One stick up and three sticks over is called "geol" (걸, sheep). All sticks over is called "yut" (윷, cow), whereas all sticks up is called "mo" (모, horse). A "do" is worth one space advancement, a "gae" is worth two space advancement, a "geol" is worth 3 space advancement, "yut" is worth 4 space advancement, and "mo" is worth 5 space advancement. When the sticks come to the result of either "yut" or "mo", the player has another chance of throwing the sticks up again (optional some people prefer not to play with this rule). If you get "yut" or "mo" consecutively, you play (throw) again.
Арнайы ережелер
Кейде ойынды бір, екі немесе үш ют таяқшасын жазық жағына белгілеу арқылы жақсартады. Егер таяқтардың бірі Сеул (서울) деп белгіленсе, Сеул ережесін ойнауға болады. Егер бұл таяқ ғана төмен қараса (Seoul әріптерін оқуға болатындай етіп), бір малды тікелей ортаға (банг) қоюға болады, бұл жағдайда ол Сеул деп аталады. Егер барлық малдар қазірдің өзінде жолда болса, бұл до (жетілді) болып есептеледі. Бусан ережесі де осыған ұқсас. Ют таяқшаларының бірі Бусан (부산) деп белгіленеді. Ортаға емес, тікелей алыс бұрышқа (mo) жылжу керек. Бұл тек қана бұл таяқ төмен қараса ғана қолданылады, және барлық малдар жолда болмаса. Сондай-ақ, кері ереже бар, онда таяқтардың бірі кері (후퇴) деп белгіленеді. Егер бұл таяқ ғана төмен қараса, бір мал бір қадам артқа шегінуі керек. Қолданылатын ережелерге байланысты, егер жолда ешқандай мал болмаса, бұл до немесе өткізілген кезек ретінде есептеледі. Басқаша айтқанда, егер до ережесі қолданылмаса, ең көп таралған ереже – малды старттың жанындағы жебеге қою. Екінші кері таяқша лақтырылғанша мал сол жерде қалады. Бірақ бұл жағдайда мал бірден жолды аяқтайды. Сонымен қатар, егер мал до орнына қойылса, содан кейін кері таяқша түссе, ол чам меоки орнына келеді, содан кейін до, гэ немесе гыль, ют немесе мо таяқшасы лақтырылғанда малпаннан шығады. Тағы бір кері таяқша оны наль ют орнына қояды.
The game is sometimes enhanced by labeling one, two, or three of the yut stick on their flat side. The Seoul rule can be played if one of the sticks is labelled Seoul (서울). If this stick is the only one facing down (do so that the letters Seoul can be read), a mal can be placed directly into the centre (bang), which in this case is called Seoul. If all the mals are already on the course, this counts as a do. The Busan rule is similar. One of the yut sticks is labelled Busan (부산). Rather than to the centre, the mal travels directly to the far corner (mo). Again, this only applies if this is the only stick facing down, and not all mals are on the course already. There is also the back rule, where one of the sticks is labelled back (후퇴). If this is the only stick facing down, one of the mals has to go back one step. Depending on the rules used, if none of the mals are on the course, then this is counted as either a do or a skipped turn. Alternatively, if the do rule is not being used, the other most common rule is for a mal to be placed onto the arrow next to the start. The mal remains there until another back is cast. In this case, however, the mal completes the course at once. Furthermore, if a mal is placed on the do spot, and then gets a back, then they will be on the cham meoki spot and then will exit the malpan when a do, gae or geul, yut or mo is thrown. Another back will put them on the nal yut spot.
Әлеуметтік ықпал
Бай тарихы мен символикасы болғандықтан, Ютнори корей отбасылары мен достары арасында, әсіресе Сеоллал және Чжонволь Дайбореум кезінде – жаңа Ай жылының бірінші және он бесінші күндері танымал дәстүрлі ойынға айналды. Ютнори ойын-сауықтан бөлек, пьеон ют және ют джём арқылы болашақты болжау құралы ретінде де қолданылады. Pyeon yut топтап ойналғанда ауыл шаруашылығының молдығын болжайды, ал yut jeom жеке адамның бағын айтады. Ютнориге байланысты дәстүрлі сенімдер егін шаруашылығына қатысты болжамдарға дейін жетеді, себебі елорда маңындағы маусымдық мерекелер туралы жазбаларда (Yeolyangsesigi) көрсетілгендей, ай күнтізбесінің он бесінші күнінен кейін Ютнори ойнау мол өнімді жылды қамтамасыз етпейді ("Маусымдық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлі демалыс", 2020). Австралиялық кино және театр ұжымы Ют Арт, оның қызметімен байланысты туындайтын қуаныш пен көпшіліктің қатысуының нәтижесінде осы ойыннан өз атын алған.
Given its rich history and symbolism, Yutnori has evolved into a popular traditional game among Korean families and friends, particularly during Seollal and Jeongwol Daeboreum – the first and fifteenth days of the new Lunar Year. Beyond entertainment, Yunnori serves as a means of predicting the future through pyeon yut and yut jeom. Pyeon yut forecasts agricultural abundance when played in groups, while yut jeom focuses on individual fortune telling. Traditional beliefs associated with Yunnori extend to agricultural predictions, as documented in the Records of Seasonal Festivities around the Capital (Yeolyangsesigi) playing Yunnori past the fifteenth day of the lunar calendar would not ensure a fruitful year ("Seasonal Customs and Traditional Recreation," 2020). The Australian film and theatre group, Yut Art, takes its names from the game as a result of the excitement and crowd participation associated with its activities.
Станциялар
Әр ойын тақтасының станциясының өзіндік атауы бар, бірақ олар көптеген корейлерге беймәлім. Сыртқы станциялар көкті, ал ішкі шаршы жерді символдайды деп есептеледі. Бүкіл тақта корей шаманизмінің элементтерін көрсететін, әмбебап симметрия мен аспан процессиясының көрінісі ретінде де түсіндірілуі мүмкін. Орта ғасырлық Чосон жазушысы Ким Мунпё Ют тақтасын космостың шеңберін бейнелейтін, ортасында Солтүстік жұлдызы тұрған, ал оны 28 жұлдызды шоқжұлдыз айналып тұрғандай деп сипаттады.
Each station of the gameboard has its own name, although they are obscure to most Koreans. It is thought that the outer stations symbolize heaven, and the inner square, the earth. The whole board can be also interpreted as a reflection of universal symmetry and celestial procession, reflecting elements of Korean shamanism. The mid Joseon writer Gim Munpyo described the Yut board as symbolising the circle of the cosmos, with the North Star in the centre, surrounded by 28 constellations.
Адалдық
Кореяның 22 жылдық мерекесін тізімдеген «Донггуксесиги» (шамамен «Шығыс елдерінің жыл сайынғы дәстүрлері туралы кітап» деген мағынаны білдіреді) кітабында айтылғандай, Жаңа жыл қарсаңында немесе Жаңа жыл күні юттан лақтырылған қолмен болашақты болжау ойыны ойналған. Юттың мүмкін комбинациялары – до, ге, геол, ют және мо, бірақ ют пен мо бірдей нәрсені көрсетеді. Соның салдарынан, барлығы 64 түрлі болжам бар, және әрбір жағдайда мінез-құлыққа қатысты сақтану керек мәселелер мен жылдың сәттілігі туралы жауаптар белгіленген.
According to the Dongguksesigi (literally meaning a Book on Eastern Country's Annual Observances), a book listing 22 Korean annual observances, on New Year's Eve or New Year's Day, there was a game of fortune telling good and bad with a hand thrown out of yut. The possible combinations of yut are do, gae, geol, yut, and mo, but yut and mo hit the same thing. As a result, there are 64 fortune tellings in total, and in each case, matters to be careful about behavior and the answer for the year's luck are set.