Кіріспе

Корея мифологиясы (hangul=한국 신화) – тарихи және қазіргі корейлер айтқан аңыздар жиынтығы. Оның екі түрі бар: дәстүрлі тарихтардағы жазба әдеби мифология, көбінесе әртүрлі тарихи мемлекеттердің негізін қалаушы монархтар туралы, және одан әлдеқайда кең және алуан түрлі ауызша мифология, көбінесе шамандар немесе дін қызметкерлері (мансиндер) құдайларды шақыру ритуалдарында айтатын ән-жырлар, және олар бүгінге дейін қасиетті саналады. Әдеби мифологияның көп бөлігін құрайтын мемлекет құру туралы мифтер «Самгук саги» және «Самгук юса» сияқты классикалық қытай тіліндегі еңбектерде сақталған. Бір мемлекеттің – Дангунның құрылу мифі бүкіл корей ұлтының құрылу мифіне айналды. Мемлекет құру мифтері солтүстік, мысалы, Когурё мемлекеті мен оның негізін қалаушысы Чумонг туралы мифтерге бөлінеді, онда негізін қалаушы – аспан әкесі мен жер анасының ұлы, және оңтүстік, мысалы, Силла мемлекеті мен оның негізін қалаушысы Хёкгеосе туралы мифтерге бөлінеді, онда негізін қалаушы аспаннан түскен нысан ретінде басталады және кейін жердегі әйелге үйленеді. Басқа әдеби мифтерге әулеттік шежірелерде жазылған отбасылық тегі туралы мифтер кіреді. Кореяның дәстүрлі діні – шаманизмнің әңгімелерінде түрлі құдайлар мен адамдар туралы мәліметтер кездеседі. Олар құдайларды қуанту және құдайға табынушыларды көңіл көтеру үшін ритуалдарда оқылады. Ауызша әдебиет ретінде шамандық әңгіме әр орындалумен қайта қарастырылады, бірақ белгілі бір тұрақтылық сақталады; 1960 жылдардан бері жаңа әңгімелер пайда болды. Ол корей қоғамының ресми идеологиясымен жиі қайшы келеді, ал оның мифологиясы патриархат сияқты дәстүрлі нормаларды бұзушы деп сипатталады. Шаман мифологиясы бес аймақтық дәстүрге бөлінеді, әр аймақтың өзіне тән әңгімелері, сондай-ақ жалқы корей әңгімелерінің ерекше нұсқалары бар. Оңтүстік Чеджу аралының мифологиялық дәстүрі ерекше ерекшеленеді. Барлық және бір аймақтан басқа барлық аймақтарда кездесетін екі әңгіме – «Чессеок бон пури», көптеген нұсқаларында табиғаттан тыс күшті буддалық монах (бұрын аспан құдайы болған) қызға жүктілік сыйлап, үш егізді тудырады, олардың өзі құдайларға айналады; және «Бари ханшайымы», қыз болғандықтан әкесі тастап кеткен және кейіннен өмір гүлімен қайтыс болған ата-анасын тірілтетін ханшайым туралы әңгіме.

Кіріспе

Корея мифологиясы әдебиеттің екі түрлі корпусын қамтиды. Біріншісі – әдеби мифология (문헌신화/文獻神話, munheon sinhwa), дәстүрлі корей тарихтарында жазылған, мысалы, XIII ғасырдағы «Самгук юса» еңбегінде. Бұл кітаптардағы аңыздар өте тарихи, сондықтан тарихи факті мен мифологияны ажырату қиын. Негізгі әдеби аңыздар – белгілі бір патшалықтың немесе әулеттің қалай құрылғандығы туралы баяндайтын мемлекеттік негіз аңыздары (건국신화/建國神話, geon'guk sinhwa), бірақ бұл санатқа тарихи жылнамаларда кездесетін басқа да табиғаттан тыс оқиғалар, сондай-ақ патшалық емес рулардың шығу аңыздары да кіреді. Екінші корпус – қазіргі ауызша мифология (구비신화/口碑神話, gubi sinhwa), ол материалдың мөлшері мен тақырыптары мен мазмұнының алуан түрлілігі тұрғысынан әдеби дәстүрден «салыстыруға келмейтіндей» бай. Ауызша мифология негізінен корей шамандары құдайларды шақыратын діни рәсімдерде орындалатын шамандық әңгімелерден (서사무가/徐事巫歌, seosa muga) тұрады. Мазмұны жағынан мифологиялық болғанымен, бұл әңгімелердің функциясы мен мазмұны әдеби аңыздардан ерекшеленеді. Мемлекет құру туралы аңыздар тек жазба түрінде сақталған, олардың бастапқы салт-дәстүрі жоқ, және ғасырлар бойы жазбаша түрде сақталған. Ал шамандық әңгімелер – ауызша айтылатын әдебиет, олар «тірі мифтер», киелі діни шындық. Олар әдеби мифтердің алғаш рет расталуынан бірнеше ғасыр өткен соң ғана, 1930 жылы жариялана бастады. Әдеби мифтердің тарихи баяндамаларынан айырмашылығы, шаманның әндерінде әлемнің бастапқы тарихы, адамдардың құдайлыққа көтерілуі және имансыздық жасағандарға құдайдың жазасы сияқты элементтер кездеседі. Корея мифологиясын академиялық тұрғыдан зерттеу әдеби мифтерден басталды, мысалы, Чхве Нам Сон (1890–1957) және Ли Пхён До (1896–1989) сияқты тарихшылар мемлекет құру мифтерін зерттеудің алғашқы қадамдарын жасады. Бірақ, 1960 жылдарға дейін шамандық әңгімелердің әлдеқайда бай корпусын зерттеуге аз мән берілді, сол кезде Ким Ёль Гю (1932–2013) сияқты ғалымдар шамандық әңгімелерді зерттеуді бастады, олар әндерге структуралық, салыстырмалы және миф-ритуалдық тәсілдерді қолданды, Хён Ён Чжун (1931–2016) Чеджу аралының ритуалдары мен мифологиясының кең энциклопедиясын жариялады, ал Со Дэсок (1942 жылы туған) шамандық әңгімелерді әдеби тұрғыдан зерттеуді қалыптастырды және оның Жесок бон пури туралы толыққанды еңбегі болашақ зерттеушілер үшін үлгі болды. 1990 жылдардан бергі корей мифологиясын зерттеудегі қазіргі трендтерге көршілес мифологиялармен салыстыруға көбірек назар аудару, осы уақытқа дейін назардан тыс қалған ауылдық киелі орындары туралы мифтерді (당신화/堂神話, dang sinhwa) зерттеу, бұл белгілі бір ауылдың қамқоршы құдайы және феминистік интерпретациялар кіреді. Ауызша мифология әрқашан діни сипатқа ие, және оны Корея фольклорының кең ауқымды корпусынан ажырату керек, ол секулярлы болуы мүмкін. Мысалы, Вончхонганг бон пури, ата-анасын іздеп, құдайға айналған қыз туралы Чеджу шамандық әңгімесі, өте ұқсас материктік корей халық ертегісінен – «Бақытты іздеуден» шыққан немесе оған туыс. Бірақ Вончхонганг бон пури құдай туралы қасиетті әңгіме болғандықтан, «Бақытты іздеуден» айырмашылығы, біріншісі миф, екіншісі – жоқ. Кейбір корей мифтері мифке айналған халық аңыздары, ал көптеген корей халық аңыздары – құдайдан айырылған мифтер.

Мемлекеттік негіздер туралы аңыздар

Мемлекеттік негіз салу туралы аңыздар жаңа корей патшалығының немесе әулетінің алғашқы билеушісінің өмірін баяндайды. Олар негізін қалаушының табиғаттан тыс туылуын, оның қалай патшалық құрғанын, сондай-ақ оның керемет өлімін немесе кететінін қамтиды. Көбінесе бұл аңыздар патшалық құрылған кезде болған нақты оқиғалардың эухемеризацияланған түсіндірмесі ретінде қарастырылады. Көне корей патшалықтарының негізін қалау туралы аңыздардың ең көне сақталған жазбалары – Годжосон, Гогурё және Силла – XII ғасырдан бастап немесе одан кейін құрастырылған корей мәтіндерінде классикалық қытай тілінде жазылған. Мұндай мәтіндерге Самгук саги, Самгук юса, Жеванг унги, Ынже сиджу және Донггук тонггам кіреді. Бұл мәтіндер қазір жоғалып кеткен ертерек дереккөздер негізінде жасалған. Бірнеше көне қытай мәтіндері де мифтердің маңызды замандас көздері болып табылады; олар үшінші ғасырдың «Үш патшалықтың жазбалары» және алтыншы ғасырдың «Вэй кітабы» сияқты ресми әулеттік тарихтарын, сондай-ақ 80 жылы жазылған «Лунхенг» сияқты жалпы мәтіндерді қамтиды. Гогурёға қатысты бес қытай тіліндегі стела да бар, олар патшалықтың негізін қалау туралы мифті гогурёлықтардың өзінің көзқарасынан баяндайды. Бесінің ең көнесі – 414 жылы орнатылған Гвангаэто стеласы. Кореяны X-XIV ғасырларда билеген Горео әулетінің негізін қалау туралы миф Горео са, XV ғасырда жарық көрген ресми әулеттік тарихта жазылған. Yongbieocheon'ga поэмасы, Горео са сияқты бір уақытта, кейінгі Жосон әулеті тарапынан жарияланған, кейде Жосонның негізін қалау мифы ретінде қарастырылады, бірақ Yongbieocheon'ga-ны баянды туынды деп санау керек пе, жоқ па деген пікірталас бар. Жосон Кореяның соңғы әулеті болғандықтан, жаңа негіз салу мифтері жоқ. Мемлекет құру туралы мифтер бұрын ауызша таратылған, мүмкін шамандар тарапынан. Ақын И Гю бо (1168–1241) өмірінде Гогурё негізін қалау туралы мифтің жазбаша және ауызша түрлері белгілі болғанын айтады, тіпті патшалық бес ғасырдан астам уақыт бұрын құлаған болса да. Қазіргі заманғы Джесёк бон пури шамандық әңгімесі Гогурё мифымен көптеген құрылымдық ұқсастықтарға ие және ежелгі әңгіменің тікелей ұрпағы болуы мүмкін. Ежелгі (Гореоға дейінгі) мемлекет негізін қалау туралы мифтер екі негізгі типке бөлінеді: солтүстік және оңтүстік, бірақ екеуінде де аспанмен байланысты патшаның орталық мотиві бар. Солтүстік патшалықтарда – Годжосон, Буйо және Гогурёде – монарх аспандық еркек пен жерлік әйелдің одағынан туады. Оңтүстік патшалықтарда – Силла және Геумгван Гайяда – патша аспаннан түскен заттан пайда болады, содан кейін ол жер бетіндегі әйелге үйленеді. Солтүстік мифтерде жартылай құдай патша көктегі әкесінің орнын басады немесе өзі жаңа патшалық құрады. Оңтүстікте аспандық тұлға жергілікті басшылардың келісімімен тәж киеді.

Гочжосон

Корейдің ең көне патшалығы – Годжосонның құрылу мифы алғаш рет екі дерлік замандас еңбекте жазылған: буддист монах Ирьон шамамен 1270 жылдардың соңында жинаған «Самгук юса» және 1287 жылы жазылған қытай тіліндегі эпикалық поэма «Жэванг унги». Ирьонның баяндамасы былай: Хванунг – аспан құдайы Хваниннің (монах оны буддалық Индра құдайымен теңестіреді) кіші ұлы, ол адамдар әлемін басқаруды қалайды. Хванин ұлының «адамдар әлеміне зор пайдасы тиетінін» көріп, оған жерге алып кету үшін үш белгісіз құндылықты сыйлайды. Хванунг Таэбэк тауындағы қасиетті ағаш астына түседі, онда ол және оның үш мың ізбасары «Қасиетті қаланы» құрайды. Хванунг жел, жаңбыр және бұлт құдайларымен бірге адамдардың түрлі істерін қадағалайды. Содан кейін аю мен жолбарыс Хванунгтан оларды адамға айналдыруды сұрайды. Құдай жануарларға жиырма тіс сарымсақ пен бір шоғыр қасиетті жусанды береді, егер олар оларды жеп, жүз күн бойы күн сәулесін көрмесе, адам болады дейді. Екі жануар да ораза ұстайды, аю жиырма бірінші күні әйелге айналады. Жолбарыс ораза ұстамай, жануар күйінде қалады. Аюға айналған әйел қасиетті ағаш жанында бала тілеп дұға етеді, ал Хванунг оның тілегін орындайды – оған үйлену үшін адам кейпінде келеді. Олар Дангун Ванггеом есімді ұл тудырады, ол Пхеньян жерінде Годжосон патшалығын құрады. Дангун он бес ғасыр билік етеді, содан кейін Қытай патшасы Чжоу У патшасы Кореяны басқару үшін Джизиді жіберген кезде патшалықтан кетеді. Патша ақырында тау құдайына айналады. Дангун мифы солтүстік типке жатады, оның негізін қалаушының көктегі әкесінен (Хванунг) және жердегі анасынан (аюдан) туғанын көрсетеді. Бұл көбінесе үш тайпа арасындағы қарым-қатынастың мифтік бейнесі ретінде түсіндіріледі, олардың тотемдік белгілері немесе мифологиялық ата-бабалары тиісінше аспан құдайы, аю және жолбарыс болған. Жолбарыс тайпасы бір жолмен жойылды, ал аю тайпасы Годжосон мемлекетін құруда үстем аспан құдайлары тайпасына қосылды. Фольклоршы Джеймс Грейсон жапондық құрылыс мифтерімен байланыс жасайды. Ниниги но Микото да жерге үш құндылықпен түседі, ал алғашқы жапон императоры Дзимму Хванунг сияқты кіші ұл. Грейсон сондай-ақ Сибирь мифтерінде аюдың тайпалық ата-бабаның анасы екенін атап көрсетеді. Дангун тек Пхеньян аймағында 13 ғасырға дейін жергілікті түрде құлшылық етілген, содан кейін зиялылар корей мемлекетінің заңдылығын нығайтуға тырысты, оны барлық корейлік мемлекеттердің ата-бабасы ретінде белгілеу арқылы, бұл мемлекет моңғол шапқыншылығы мен үстемдігінен қауіп көрді. 20 ғасырға келгенде ол корей ұлтының мифтік негізін қалаушы ретінде қабылданып, Солтүстік және Оңтүстік Корея идеологиясында маңызды рөл атқарады.

Буйо, Гогурё және Бэкче

Солтүстік Гогурё патшалығының құрылу мифі 1145 жылы жинақталған Корея тарихының ең көне сақталған еңбегі – «Самгук саги» мен 1193 жылы ақын И Гю бо жазған қытай тіліндегі эпикалық өлең – «Донгмёнгванг пион» да егжей-тегжейлі баяндалған. Идің шығармасы «Самгук саги»ге қарағанда әлдеқайда ұзын және толық, бірақ мұның көп бөлігі ақынның көркем әшекейлеуіне байланысты болуы мүмкін. «Донгмёнгванг пион» мифінің қысқаша мазмұны төменде келтірілген. Буё патшалығының билеушісі Хаэбуру баласыз болған. Бір күні ол алтын бақа нысанындағы (корейше классикалық қытайша: 金蛙 геумва) баланы тауып, оны ұлы ретінде қабылдайды. Кейін Хаэбуру сарайын Жапон теңізіне қарай жылжытып, Шығыс Буё (Донг Буё) патшалығын құрады. Аспан құдайының ұлы Хаэмосу б.з.д. 59 жылы бес айдаһардың жетелеуімен арбамен Хаэбурудың бұрынғы астанасына түсіп, жаңа патшалық құрды. Бір күні Хаэмосу Ялу өзенінің құдайының үш қызымен кездесіп, үлкені Юхуаны ұрлап алады. Ашулы өзен құдайы оны кейіп өзгертетін күреске шақырады, бірақ жеңіледі. Өзен құдайы жеңілгенін мойындап, Хаэмосуға Юхуамен үйленуге рұқсат береді, бірақ үйленген соң ол әйелісіз көкке қайтады. Өзен құдайы Юхуаны жер аударып жібереді. Оны балықшы тұтқынға алып, Шығыс Буёда асырап алған әкесі Геумаға жеткізеді. Геума оны сарайдың бір бөлмесіне орналастырады. Бір күні Юхуаға аспаннан күн сәулесі тиіп, ол жүкті болады. Ол сол жақ қолтығынан жұмыртқа тудырады, ал жұмыртқадан ұл жарылады. Бала табиғаттан тыс күш-қуатқа ие, оның ішінде садақпен шыбықтарды ату қабілеті бар, сондықтан оны «Жұмонг» – «жақсы садақшы» деп атайды. Патша Жұмонгты тұрақшы етеді, бұл оны өз патшалығын құруға шешім қабылдауға итермелейді. Жұмонг үш серігімен бірге анасы мен әйелін қалдырып, оңтүстікке қашып кетеді. Олар кешіп өтуге болатын емес өзенге жеткенде, Жұмонг өзінің құдайлық тегін жариялайды, ал өзендегі балықтар мен тасбақалар оларға арқаларында өтуге көмектеседі. Жұмонг б.з.д. 37 жылы Гогурё патшалығын құрады. Оған Сонгянг есімді жергілікті басшы қарсы тұрады. Екі жақтың арасындағы қақтығыстардан кейін Сонгянг, ақыры, Жұмонгтың елінде үлкен су тасқыны болғанда бағынып береді. Жұмонгтың Шығыс Буёда қалдырған әйелінен туған ұлы Юрий анасынан әкесінің кім екенін сұрайды. Ол әкесінің жоқ екенін айтқанда, Юрий өзін-өзі өлтіруге тырысады, осыдан кейін анасы шындықты айтуға мәжбүр болады. Әкесі қалдырған жұмбақты шешкеннен кейін Юрий оның белгісін – жартылай қылышты табады. Ол Гогурёға барып, Жұмонгпен кездеседі. Юрий мен Жұмонгтың екі жартысы біріктіріледі, қан ағып, қылыш толық нысанда пайда болады. Жұмонг ұлынан күшін көрсетуді сұрағанда, Юрий күн сәулесінің үстінде шабады. Содан кейін Жұмонг Юрийді мұрагері етеді. Б.з.д. 19 жылы патша көкке көтеріліп, қайта оралмайды. Юрий әкесі үшін жерлеу рәсімін өткізеді, жоғалған денесі орнына патшаның қамшысын пайдаланады және Гогурёның екінші патшасы болады. Баэкдже патшалығының құрылуы да Жұмонг мифімен байланысты. «Самгук саги»де Юрий мұрагер атанғанда, Жұмонгтың жергілікті әйелден туған екі ұлы патшалыққа талапкер ретінде қарастырылмайды. Бірю мен Онжо есімді ағайындылар өз патшалықтарын құру үшін оңтүстікке көшіп барады. Бірю сотты қолайсыз жерде орнатады, ал Онжо қазіргі Оңтүстік Сеулдің оңтүстік бөлігінде жақсы жерлерде Баэкдже патшалығын құрады. Біріншісі ағасының патшалығы гүлдеп жатқанын білгенде, ұяттан өледі, ал оның халқының қалдықтары Баэкджеге қосылады. Жұмонг мифі солтүстік типке жатады, онда Хаэмосу – аспан әкесі, ал Юхва – жердегі әйел. Заманауи қытай деректері Жұмонг пен Юхуаның екеуі де Гогурё халқының құдайлары ретінде құлшылыққа алынғанын, оның ішінде шамандарға қатысты рәсімдерде де болғанын хабарлайды. Дангун мифі сияқты, бұл оқиға да эухемеризацияланған түсіндірмелерге ие. Мысалы, Со Даэсок Хаэмосу ежелгі темірді қолданатын, күнге табынатын ауыл шаруашылығының символы екенін, Юхва – аңшылар, шаруалар мен балықшылардың өзендік тобының мүшесі болғанын және Геуманың саясаты аңшылық пен мал шаруашылығына негізделгенін айтады. Жұмонг мифі алғаш рет V ғасырдағы Гвангаэто стеласында расталған, бірақ бірінші ғасырдағы қытай мәтіні «Лунхенг» балық пен тасбақалардың арқасында өзенді кесіп өтіп, оңтүстікте жаңа патшалық құрған жақсы садақшының варварлық ертегісін сипаттайды. Алайда, бұл суреттің анасы құдайдың жұмыртқа тудыруының орнына жұмыртқа сияқты энергиямен жүкті болған құл қыз, ал сурет өзі Гогурё емес, Буё патшалығын құрады. Гогурё құрылу мифі Хаэмосу мен Юрий мифтерін және Буё құрылу мифін біртұтас повестьке біріктіреді.

Силла

Ежелгі Силла патшалығын бастапқыда үш ру басқарған: Бак, Сёк және Ким. Кейіннен Сёк руы биліктен ығыстырылды, содан бері барлық Силла монархтары Ким әкесінен және Бак анасынан туған балалар болды. Үш рудың да байланысты негізгі мифтері бар. Бак руының негізін қалау туралы миф Самгук юсада ең толық баяндалған. Гьёнджу аймағының алты басшысы біріккен патшалық құру үшін жиналады. Олар құдықтың үстінде жарқыраған ғажайып жарық көрді. Жақындағанда, ақ ат тізе бүгіп тұрғанын көреді. Ат көкке көтеріліп, үлкен жұмыртқа қалдырады. Басшылар жұмыртқаны сындырып, ішінде әдемі бала табады, оған Хёкгеосе деп ат қояды. Біраз уақыттан соң, тауық-дракон сол жамбасынан тауық мүсіні бар әдемі қызды дүниеге келтіреді. Олар қызды жақын жердегі өзенде жуғанда, мүсіні түсіп қалады. Бала мен қыз он үш жасқа келгенде, басшылар оларды Силланың алғашқы патшасы мен патшайымы деп жариялайды және патшаға Бак руының есімін береді. Хёкгеосе 61 жыл патшалық құрып, көкке көтеріледі. Жеті күннен кейін оның денесі аспаннан құлайды. Ұзақ өтпей патшайым қайтыс болады. Үлкен жылан адамдардың жаназасын өткізуіне кедергі келтіреді, олар оның денесін бес бөлікке бөлгенше. Сондықтан Хёкгеоседе бес түрлі мазар бар. Самгук юса Сёк және Ким руларының негізін қалау туралы мифтерді де жазады. Біріншісінде, Гаядан белгісіз себептермен теңізге шыққан кеме, мағжандармен қоршалған күйде, Силла жағалауына жетіп жатады. Кемеде үлкен сандық бар, оны ашқанда құлдар, қазыналар және кішкентай бала табылады. Сёк Талхэ есімді бала өзінің Юнсон елдің ханзадасы екенін айтады. Ол жұмыртқа түрінде дүниеге келгенде, әкесі оны сандыққа салып, өз патшалығын құру үшін шетелге жіберді. Силлада қоныстанған Сёк алдамшылықпен Хогонг аристократының үйін басып алып, Силла патшасының үлкен қызына, Хёкгеостенің ұрпағына үйленеді. Ол әкесінің орнын басып, Сёк руын құрады. Өлгеннен кейін ол жергілікті таудың қасиетті құдайы болады. Оңтүстік Джеджу аралындағы қазіргі шамандар Сёк Талхэ мифіне өте ұқсас ауылдық бон пури киелі орнын сақтап жүр. Хогонг Ким руының негізін қалау мифінде де маңызды рөлде. Бір күні түнде Хогонг орманның ішінде үлкен жарық көрді. Жақындағанда, ағашқа ілінген алтын сандық пен оның астында әжімдейтін ақ әтешті көреді. Ол сандықты ашып, ішіндегі баланы Алжи деп атайды. Алжиді сотқа алып келіп, Силла патшасының мұрагері етеді, бірақ кейін лауазымынан бас тартады. Алжи кейіннен Силла патшаларының әкелік желісін монополиялаған Ким руының мифтік негізін қалаушы болады.

Гая

VI ғасырда Силланың басып алуына дейін Оңтүстік Накдон өзенінің дельтасы Гайя мемлекеттерімен мекенделген. "Самгук юса" ең қуатты Гайя патшалықтарының бірі – Гымгван Гайяның құрылу мифін сақтайды. Елдің тоғыз басшысына аспаннан ерекше дауыс естіледі, ол: «Оларға сол жерде мемлекет құруды бұйырды» деп жариялайды. Дауысқа бағынып, ән шырқап, би билегеннен кейін, аспаннан қызыл матаға оралған алтын сандық түседі. Басшылар оны ашқанда алты алтын жұмыртқа табады. Жұмыртқалардан екі апта ішінде толыққанды жетілген ұлдар шығады. Он бесінші күні алты бауырдың әрқайсысы алты Гайя мемлекетінің патшасы болады. Бірінші шыққан Суро – Гымгван Гайяның патшасы атанды. Кейін Суроға Сок кланының негізін қалаушы Сок Талхэ қарсы шығады. "Самгук юса" кітабындағы Гайя тарихы бойынша, екеуі пішін алмастыру арқылы күреседі, содан кейін Сок жеңілгенін мойындайды және Силлаға қашады. Содан кейін Аюта патшалығынан қызыл желкенді кемемен келіп, зор байлық әкелген әдемі ханшайым Хо Хвангок пайда болады. Хо Суроға Шанди әкесіне оны Суроға үйлендіруді бұйырғанын айтады, олар патша мен патшайым болады. Екеуі де 150 жылдан астам өмір сүреді. Силла мен Гайяның құрылу мифтері оңтүстік типке жатады, онда негізін қалаушылар жұмыртқалар мен сандықтар сияқты ыдыстарда тікелей аспаннан түседі. Мифтер нақты тарихи тұлғалар мен процестерді бейнелейтін болуы мүмкін. Сондықтан Хёкгеосе – жергілікті басшылардың қолдауымен Силла мемлекетін құрған солтүстік жаяу әскерлерінің ежелгі қоныс аударуын символдауы мүмкін, ал Сок Талхэ – Гайямен жеңілген теңіз тобын, олар Силла мемлекетіне енгенін көрсетеді. Хо Хвангок ертедегі Гымгван Гайя мемлекетінің құрылуына үлес қосқан саудагерлер тобының тарихи естелігін сақтайды.

Басқа әдеби аңыздар

Самгук юсада көптеген басқа да табиғаттан тыс оқиғалар бар, сондықтан Грейсон оның құрастырушысы Ирьонды «корей фольклорисінің алғашқысы» деп атайды. Осы әңгімелердің кейбіреулері шамандық мифологияны көрсетеді. Мысалы, Чхэ Ён туралы әңгіме. Шығыс теңізінің Аждаһа патшасының ұлы Чхэ Ён Силла сарайына келіп, әдемі әйелге үйленеді. Бір күні ол үйіне келгенде, шешек құдайы әйелімен қарым-қатынаста екенін көреді. Бірақ ол шабуылшыны жазаламай, ән салады. Шешек құдайы оның мейірімділігіне таңсынып, өкініп, Чхэ Ённың бейнесі бар үйге енбеуге уәде береді. Сонда Силла халқы өз қақпаларына Чхэ Ённың суреттерін іледі. Чхэ Ённың оқиғасы дәстүрлі түрде обадан сақтайтын шаман немесе игі ниетті құдай туралы миф ретінде түсіндіріледі, алайда Чхэ Ённың әнінің (екі түрлі нұсқада сақталған) және корей шамандық әндері арасындағы байланыс әлі де талқыланып жүр. Әдеби мифологияның тағы бір түрі – шежірелерде жазылған белгілі бір әулеттердің пайда болу мифтері. Көптеген патша емес әулеттердің шежірелерінде де тас немесе алтын сандықтан туған ата-баба туралы мотив кездеседі. Басқа ата-баба мифтерінде адам мен адам емес жаратылыстың бірігуі туралы айтылады. Чунджу Эо (魚 eo "балық") өздерін адам анасынан және сазан әкеден туған адамның ұрпағы деп есептейді, ал Чанньёнг Джо Силла ақсүйек әйелі мен аждаһа ұлынан тараған деп санайды.

Табиғаты мен мән-жайы

Шамандық әңгімелер – ауызша әдебиеттің туындылары, Корея шаманизмінің мифологиясын құрайды, ол елдің жергілікті көпқұдайлы діні. Жосон әулетінің (1392–1910) ұзақ билік еткен кезінен бастап, корей халқының дәстүрлі дінге деген көзқарасы екіұшты болды. Жосонның мемлекеттік идеологиясы неоконфуциандық болғандықтан, шаманизмге қарсы тұрып, дінді қоғамдық өмірден жоюға күш салды. Кореялықтар Жосон мемлекетінің патриархалды және шаманға қарсы идеологиясын қабылдаған сайын, шаманизм жаңа әлеуметтік құрылымда шеттетілген әйелдермен байланысты бола бастады. Шамнизмді Жосон қоғамы әлі де төзімділікпен қабылдады, себебі ол әйелдердің жеке діні ретінде, қоғамдық ықпалсыз сақталды. Шаманизм Кореяның діни өмірінде маңызды күш ретінде қалып келсе де, оған қатысты мәдени екіұштылық сақталып тұр. 2016 жылы Сеул қаласында ғана жүздеген рәсім орындары болды, онда жыл бойы ішектер өткізілді. Бірақ көпшілік ортада көптеген діндарлар – көбінесе христиандар немесе буддистер, сондай-ақ шаманизмді ұстанатындар – шамандық құдайына сыйынғандары туралы әңгімелеуден жаңылды және кейде өз сенімдерін жөнсіздік деп есептеді. Осы екіұштылықты көрсететін шаманизм мен оның мифологиясы Кореяның басты құндылықтары мен ресми мәдениетіне қарсы тұратын нәрсе ретінде сипатталады, бірақ кейбіреулері сонымен бірге конфуцийлік ізгіліктер сияқты негізгі ойлауды да қамти алады. Бари ханшайымының әңгімесі осыған мысал. Миф ханшайымның ата-анасын құтқару үшін өлгендер әлеміне саяхат жасауына байланысты. Осылайша, бұл әңгіме «конфуцийлік ізгілік – балалық құрмет туралы» мәлімдеме болып табылады. Бірақ ата-анасын құтқарушы ұл емес, қыз – Баридің ата-анасы қыз болғандықтан оны туғаннан-ақ тастап кеткен қыз. Кейін Бари күйеуін тастап ата-анасына оралады, бірақ конфуций мәдениеті әйелдердің некеден кейін күйеуінің отбасына адал болуын талап етеді. Сондықтан бұл мифты конфуцийлік патриархатты конфуцийлік құндылықтарды пайдалану арқылы бұзуға болатындығы ретінде түсіндіруге болады. Шамандық әңгімелердің барлығы діни және ойын-сауық мақсатына қызмет етеді, бірақ олардың дәрежесі әртүрлі. Шамандық әңгімелер діни емес жағдайларда ешқашан оқылмайды, ал ритуалдық контекст мифологияны толық түсіну үшін маңызды. Мысалы, Бари туралы әңгіме қайтыс болған адамның жаны ақиқатқа жіберілетін рәсімдерде оқылады. Бари – жанды жолға салатын қасиетті әйел. Ханшайымның саяхатын баяндайтын оқиға қайғы шеккендерге олардың жақындарының жаны жақсы қолда екенін сендіреді. Сонымен қатар шамандар табынушыларды көңіл көтереді. Бұл мифті қайта баяндауға жұмбақтар, танымал әндер немесе әзіл-қалжыңдар немесе жыныстық сипаттамаларды қосу арқылы немесе әнге ілеспе жасайтын музыканттарға әңгімеге жиі еріншектік әзілдерді қосу арқылы қол жеткізіледі. Мұндай әзіл-қалжыңдар көптеген шамандық мифтердің бүлдіруші хабарын жеткізуге көмектесті, мысалы, гендерлік иерархияны және таптық құрылымдарды сынау. Ауызша әдебиет ретінде шамандық әңгімелерге де қабылданған дәстүрлер мен орындаушы шаманның жаңалықтары әсер етеді. Көптеген әңгімелерде мифтің бірнеше нұсқаларында немесе тіпті бірнеше мифтерде бірдей кездесетін ұзақ формулалық абзацтар мен бейнелер бар, оларды шамандар әндерді алғаш рет үйренгенде жаттап алады. Мысалы, Баридің анасының жүктілігі туралы метафоралық сипаттамалар Бари ханшайымының мифін орындаған барлық аймақтарда кездеседі. Екінші жағынан, шамандар әңгімелерге жаңа мазмұн қосып, сөз тіркестерін қайта жасайды, ал бір шаман тіпті ішектердің нақты жағдайына байланысты бір мифтің әртүрлі нұсқаларын орындай алады. Дегенмен, белгілі бір дәрежеде тұрақтылық күтіледі; бір жағдайда Чеджу шаманы Чогонг бон пури баяндамасын оқып жатып, тәжірибелі шамандар оған үйреткен адамның атын айтуды талап еткенше, он рет қате мәліметтер бергені үшін үзілді. Шамандық мифология ауызша әдебиет үшін ерекше консервативті. Әдеби мифологиядан айырмашылығы, шаман мифологиясы жаңа мифтерді жасауға қабілетті тірі дәстүр. 1960 жылдары шығыс Канвон провинциясындағы белгісіз шаман «Симчхонг га» атты соқыр адам туралы әңгімені жаңа «Симчхонг» ішегіне бейімдеді, ол көз ауруларынан сақтану үшін оқылады. Жаңа миф сол уақыттан бері аймақта өте танымал болды. Тағы бір жаңа миф – Джемён ішіндегі әңгіме, ол 1974 жылы Каннын қаласында алғаш рет пайда болды, бірақ 1966 және 1969 жылдары осы рәсім өткізілгенде оның жазбалары болған жоқ. Джемён ішегінің мифі оқиғасының нақты көзі жоқ, және зерттеушілер 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін әңгімелердегі мәліметтердің көбейгенін атап өтті. Көптеген басқа шамандық әңгімелердің кейбір бөлімдері кешіре Жосон дәуіріндегі халық әдебиетінен бейімделген немесе олармен тығыз байланысты болуы мүмкін. Корей шамандық әңгімелері мен басқа Шығыс Азия мифтері арасында мәдени ұқсастықтар да байқалды, әсіресе маньчжур шаманизмінің мифологиясы. Корея шаманизмі қазіргі уақытта мифологияның ұзақ орындалуына қолайлы емес үлкен құрылымдық өзгерістерден өтуде. Ауылдық қауымдастырылған рәсімдер азайып барады, ал жеке табынушылар тапсырыс берген ішектер көбейіп барады. Ішектердің орны да шамандар мен тиісті табынушылар ғана болатын рәсім орындарына ауысты, дәстүрлі рәсімдерге қатысқан көпшілікке қарағанда. Осы жеке табынушылардың көпшілігі мифологияға қызығушылық танытпайды, кейде тіпті әңгіме басталғанда кетеді, бірақ олар өздеріне немесе туыстарына қатысты рәсімдерге, мысалы, шаманның құдайлардан тікелей хабар жеткізетін гонсу рәсіміне қатты қызығушылық танытады. Басқа ойын-сауық түрлерінің пайда болуымен шамандық ішектердің ойын-сауық құндылығы да төмендеді. Сеулда Бари ханшайымының орындалуы қысқара бастады. Көптеген жаңа шамандар енді әңгімелерді жарияланған кітаптардан немесе жазбалардан үйренеді, дәстүрлідей тәжірибелі шаманнан жеке оқымайды, сондықтан мифологияның аймақтық әртүрлілігі де азаюы мүмкін. Грек-рим немесе скандинавия мифологиясымен таныс батыс оқырмандарынан айырмашылығы, корей шамандық мифологиясының құдайлары көбінесе бір-бірінен тәуелсіз. Әр шамандық әңгіме оған арналған құдайлардың сипатын және функцияларын анықтайды, бірақ бұрынғы әңгімелерінде пайда болған құдайлардың бір-бірімен өзара әрекеттесетін жағдайлары аз. Сондықтан құдайлардың генеалогиясын құру мүмкін емес.

Өңірлік дәстүрлер

Шаман мифологиясы бес аймақтық дәстүрге (хангул= 무가권/巫歌圈 muga gwon) бөлінеді, бұл Корея түбегінде кездесетін екі негізгі баяндама – Жесок бон пури және Бари ханшайымның түрлерін көрсетеді. Бес аймақтың әрқайсысында басқа аймақтарда табылмайтын мифтер, сондай-ақ баяндамалардың өзінің ерекше орындалу ерекшеліктері бар. Оңтүстік Чеджу аралының мифологиялық дәстүрі ерекше айрықша. Корея мифологиясының бір ерекшелігі – мифтер жиынтығы елдің дәстүрлі саяси, экономикалық және мәдени орталығы – Сеул қаласы мен оның маңында аз, ал Оңтүстік Хамгёң провинциясы мен Чеджу аралында, тиісінше ең солтүстік және оңтүстік шеткері аймақтарда ең толық және әртүрлі. Екі шеткері мифология ең көнесі болып саналады. Үлкен қашықтықтарға қарамастан, Хамгёң мен Чеджуда бірнеше ұқсас мифтер кездеседі, бұл екі мифологияның да ортақ ежелгі корей түбірінен тарағанын көрсетеді.

Солтүстік

Солтүстік дәстүрі жақсы түсінілмейді, себебі оның барлық аумағы қазір Солтүстік Кореяның құрамына кіреді, онда этнографиялық зерттеулер жүргізу мүмкін емес. Этнолог Хонг Тэ Хан оны ыңғайлылық үшін жасалған топтама деп атайды, өйткені ондағы аймақтық ерекшеліктер қазір ғылымға қолжетімді емес. Оңтүстік Хамгёң провинциясының діні басқа солтүстік шаманизмінен тәуелсіз, біртұтас шамандық дәстүрді құрауы мүмкін. Оңтүстік Хамгёң мифологиясы бірегей шамандық әңгімелердің кең жиынтығын қамтиды, олардың ең маңыздысы – Доранг сеонби мен Чонджонг гакси әні, ол күйеуі қайтыс болғаннан кейін оны іздеуге тырысатын әйел туралы. Оңтүстік Хамгёңның тағы бір маңызды мифтері: жаратылыс мифі мен Джесёк бон пуриді біріктіретін Сэнг гут әңгімесі; Донджон пури, онда ерлі-зайыптылар ақшаның құдайларына айналады; және үш жігіт өзінің өлтірушісінен кек алу үшін оның ұлдары болып қайта туатын Жим'гаджанг әңгімесі. Керісінше, Солтүстік Кореяның Хвангаэ провинциясында шамандық мифологияға қатысты дерлік ешқандай мәлімет жоқ. Басқа аймақтарда мифтік әңгімелер атқаратын салт-дәстүрлік және ойын-сауық ролін ерекше дамыған салтанатты би мен театр дәстүрі атқарады. 2008 жылы Солтүстік Кореядан қашқан шаманның сөзіне сүйенсек, шаманизм қазіргі Солтүстік Кореяда кеңінен таралған және де-факто мемлекет тарапынан қолдау табады, бірақ ежелгі әндер мен дұғалар енді берілмейді.

Батыс-Орталық

Батыстың орталық дәстүрі – Сеул және оның төңірегінің мифологиялық дәстүрі. Ол баяндардың қасиеттілігіне ерекше мән берумен ерекшеленеді. Оқылымдар негізінен құдайға арналады, физикалық түрде қатысқан адамдарға емес. Дәстүрде қабылданған тұрақты тіркестер жиі қолданылады. Хонг Тэ хан корей шамандық баяндарының ішінде батыстың орталық мифологиясын ең "салтанаттысы" деп сипаттайды. Мұның себебі Сеул шамандары патша сарайларында патшайымдар мен сарай әйелдері үшін рәсімдер өткізгендіктен болуы мүмкін, олар осы рәсімдерден қадір-қасиет пен салмақтылық күткен. Бұл аймақта мифтердің саны да аз. Батыстың орталық мифі – Сеонджу пури, ол үйдің қақпашы құдайының пайда болуын түсіндіреді. Ал Сеул қаласында Бари ханшайымы – шамандық баянның жалғыз орындалатыны.

Шығыс жағалау және Кёнсан

Батыстың орталық дәстүрінен өзгеше, Шығыс жағалау мен Кёнсан дәстүрінің шамандары өз әңгімелерін адамдарға қызықты етуге көп көңіл бөледі. Әңгімелер ерекше толықтығымен айтылады, ал риторикалық тәсілдердің алуан түрлілігі бұрынғысыздай. Шын мәнінде, Хонг Тэ хан Шығыс жағалау шамандық отбасыларын "Кореяның барлық тарихындағы ең шебер өнер ұжымы" деп атайды. Музыканттар тек қосымша музыкамен ғана шектеліп қоймай, қойылымға тікелей араласады, ал шаман орындаушы адамдармен белсенді өзара әрекеттеседі. Халық әндері немесе буддалық әндер сияқты шамандық емес музыка да оқиғаға сәйкес келетін сәттерде енгізіледі. Аймақтық ерекшеліктеріне шешек ауруының құдайлары – "Қонақтардың" саяхаттары туралы егжей-тегжейлі баяндама кіреді. Қазіргі таңда осы аймақта мифологиялық дәстүр ең жанданды күйінде сақталған.

Жалаң

Жола дәстүрі жалқылы Корея аңыздарының маңыздылығының азаюымен және екі басқа мифтің басым болуымен ерекшеленеді: Жанджа пури, өлім құдайларынан қашып құтылатын бай адам туралы, және Чильсонг пури, Үлкен Аюдың құдайларына айналған жеті бауырлас туралы. 2002 жылға қарай, Жола мифологиясы төмендеп бара жатқан еді.

Жежу

Жеджу дәстүрі мифтердің қасиеттілігін ерекше басады, сондықтан орындаушы шаман әрдайым құрбандық тағасының алдына қарап, музыканттар мен құдайына табынушыларға арқасын бұрып әңгімелер айтады. Көптеген аңыздарда тікелей айтылғандай, Жеджу мифологиясының басты мақсаты – құдайларды өз өмірлері мен істерінің хикаясын қайта айту арқылы "қуантқанша күлдіру". Аралда шамандық әңгімелердің ең толық жиынтығы сақталған. Бұл арал – Бари ханшайымы туралы білмейтін жалғыз аймақ. Жеджудың мифологиялық дәстүрі де қауіп төңкеріліп тұр, себебі ең ірі Жеджу ырыстары – оларды толық орындауға он төрт күн кетсе – қазіргі таңда сирек толықтай өткізіледі. Көптеген мифтер қазірдің өзінде шамандармен орындалмайды.

Жаратылыс туралы әңгімелер

Кореялық бірнеше шамандық әңгімелер әлемнің жаратылуы мен бастапқы тарихын баяндайды. Ең толық жаратылыс мифтері солтүстік және Чеджу дәстүрлерінде кездеседі, бірақ бірі батыс-орталық дәстүрден де белгілі. Шығыс жағалаудағы бірнеше Jeseok bon puri нұсқаларында да қатысты элементтер бар. Солтүстік және Чеджу жаратылыс әңгімелерінде көптеген ортақ элементтер кездеседі. Екі дәстүрде де ғаламның пайда болуы аспан мен жердің бөлінуінен басталады, олар бастапқыда біріккен болатын. Жаратылыс процесіне көбінесе алып қатысады; бір солтүстік аңызда, аспан мен жерді жарып жатқан жаратушы құдай Миреук 180 литрлік дәнді жегені және жиырма фут (6,7 метр) ұзын немесе ені бар жеңді кигені айтылады. Солтүстік және Чеджу мифтерінде қайырымды құдайға адамзат үстінен билік жүргізуді талап ететін узурпатор қарсы шығады. Екі құдай кім билік ететінін анықтау үшін үш рет сынақтан өтеді. Екі жағдайда да соңғы сынақ – гүл өсіру жарысы, онда жақсы гүл өсірген құдай адамзатқа басшылық етеді. Қайырымды құдай гүлді өсіреді, бірақ узурпатор оны екінші құдай ұйықтағанда ұрлап алады. Осы соңғы сынақта жеңіске жеткен соң, ол әлемді өз билігіне алады, бірақ оның әділетсіз жеңісі қазіргі әлемдегі зұлмат пен азаптың себебі болады. Солтүстік және Чеджу жаратылыс мифтерінде бір кезде екі күн мен екі ай болғаны туралы айтылады, бұл күндіз әлемді тым ыстық, ал түні тым суық етеді, құдай әрқайсысының біреуін жойғанша. Дегенмен, солтүстік және Чеджу жаратылыс мифтері құрылымы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Солтүстіктегі екі басты кейіпкер – жаратушы Миреук пен узурпатор Сёкга. Екеуі де буддалық есімдер, олар Майтрея мен Шакьямуниге сілтеме жасайды. Бірақ мифтер басқаша буддизммен байланысты болмағандықтан, олар түпнұсқалық есімдері бір кезде ауыстырылған жергілікті құдайлар деп есептеледі. Екі құдай екі рет сыныққа түседі, мысалы, жазда өзенді мұздату, немесе арақ бөтелкесін ауада ұрып, бөтелкелер сынып, құлап кетсе де, арақ ауада қалқып жүреді. Көптеген әңгімелерде Күн мен Ай Сёкганың әділетсіз жеңісінен кейін екі есе көбейеді немесе жоғалады, ал узурпатор Күн мен Айды қайтару немесе екі еселенгендерін жою арқылы ғаламдық тәртіпті қалпына келтіруге міндетті. Адамзаттың жаратылуы туралы тек солтүстік дәстүрі баяндайды; бір аңыз бойынша, Миреук жәндіктерді адамға айналдырады. Чеджу жаратылыс мифінде буддизмнің ықпалы байқалмайды. Чеджуда аспан құдайы Чендзи Ван жаратылыстан кейін біраз уақыттан соң жерге түседі, көбінесе Сумёнг джанджа есімді опасыз адамды жазалау үшін. Сол жерде ол жер бетіндегі әйелмен бірге болады және оған көкке қайтып бара жатқанда екі лақ тұқымын сыйлайды. Әйел Дэйбёль Ван және Собёль Ван егіздерін дүниеге әкеледі. Егіздер өскен соң, олар лақтың тұқымын егеді, ол аспанға жететін алып жүзімдерге айналады. Егіздер осы жүзімдерге көтеріліп, әкесінің патшалығына кіреді. Ата-аналықтарын растағаннан кейін, егіздер адам әлемін және өлгендер әлемін кім басқаратынын анықтау үшін жарысқа түседі. Екі жұмбақ айтысынан кейін, кіші егіз соңғы гүл жарысында алдап жеңіске жетеді және тірілердің қамқорлығын өз қолына алады. Собёль Ванның әлемі, яғни адамдар тұратын физикалық әлем, азап пен тәртіпсіздікке толы. Бірақ Дэбьол Ван өзінің өлімнен кейінгі патшалығы үшін әділдік пен тәртіп орнатады.

Жесок бон-пури

Джесёк бон пури - бес аймақтық дәстүрдің бәрінде кездесетін жалғыз шын мәнінде жалпыкорейлік аңыз. Аңыздың материктегі нұсқалары Жесук құдайларының, құлшылық құдайларының, сондай-ақ көбінесе Самсин, бала тудыру құдайының пайда болуын баяндайды. 2000 жылы Jeju нұсқаларын қоспағанда, Jeseok bon puri-нің алпыс бір белгілі нұсқасы болды. Барлық нұсқаларда келесідей негізгі әңгімелік құрылым бар. Дэнггеум аги - ақсүйектің қыздары. Ата-анасы мен аға-інілері уақытша үйде болмаған кезде будда дінінің діни қызметкері қайыр сұрап, оның үйіне келеді. Данггеум аэги күріш түрінде садақа береді, бірақ діни қызметкер әдетте барлық күрішті төгіп, уақытты созады, сондықтан ол оларды жинап, қайтадан ұсынуы керек. Желла дәстүрінде діни қызметкер кетер алдында әйелдің билегін қысқаша ұстайды. Батыстың орталық дәстүрінде Данггеум аэги діни қызметкер төккен күріш дәндерінің үшін жейді. Солтүстік және Шығыс жағалаудағы Гёнсанг дәстүрінде қыз діни қызметкерге әкесінің бөлмесінде тұруды ұсынады, бірақ ол бас тартады. Ол өзінің жеке бөлмесін онымен бөлісуге келіскенше, ол оның сарайдағы барлық бөлмелердің ұсынысын бірінен кейін бірі қабылдамайды, онда олар жыныстық қатынасқа түседі. Қалай болғанда да, қыз жүкті болады. Отбасы қайтып келгенде, олар қызды өлтіруге тырысады, бірақ кейде ата-анасы мен ағаларына тас пен жер құлап, қызға аспан жарығы шашылады. Батыстық орталық және Джолла дәстүрлерінде әйелді үйден шығарады. Данггеум аэги діни қызметкерді табысты табады және оның көз алдында ұлдары, әдетте, бірақ әрқашан емес, үштіктер туады. Діни қызметкер буддизмді тастап, қыз бен ұлдармен отбасы құрып жатыр. Желла дәстүрінде миф осы жерде аяқталады, ешкім құдай бола алмайды. Батыстың орталық дәстүрінде діни қызметкер өз ұлдарына Данггеум агимен бірге иесеок құдайлары ретінде құдайлық сыйлайды. Солтүстік және Шығыс жағалаудағы Гёнсанг дәстүрлерінде отбасы Данггеум аэгиді шұңқыр немесе тас сандыққа қамап қояды, бірақ ол керемет түрде аман қалып, үшеуі ұлды болады. Содан кейін Данггеум аэги отбасына қайтарылады. Көптеген нұсқаларда үштіктер табиғаттан тыс дарынды болып табылады, сондықтан басқа балалар оларды қызғаныштан қайта-қайта өлтіруге тырысады. Бір күні үштіктер әкесінің кім екенін сұрайды. Данггеум аэги әр түрлі ағаштардың атын ата деп атайды, бірақ әр ағаш үштіктерге ол өтірік айтып отырғанын айтады. Ол шындықты мойындағаннан кейін, ағалары әкесін іздеп шығады. Олар діни қызметкердің ғибадатханасына келгенде, ол оларға ата-анасының кім екенін анықтау үшін бір-бірінен қиын тапсырмалар береді. Бұған қағаздан жасалған аяқ киім киіп, қағазды ылғалдандырмай суға түсу, үш жыл бойы өлген сиырдың сүйектерін ғана пайдаланып өзеннен өту, сабаннан әтеш жасап, оны тірідей құсу, балық жеп, оны тірідей құсу сияқтылар жатады. Үш иесі бар, ал діни қызметкер олардың қандарымен араласып, оларды өз ұлдары деп мойындайды. Содан кейін діни қызметкер Данггеум агиді бала тудыру құдайы етіп, үштікті Жезеок құдайлары немесе бала тудыру құдайларының тобы деп атайды. Солтүстік және шығыс дәстүрлерінде Джесок бон пури көбінесе жаратылыс оқиғасымен байланысты, ал узурпатор Сеогга Данггеум аэгиді жүкті ететін діни қызметкермен бірдей құдай. Хонг Тэ ханның айтуынша, Джесёк бон пури, бәлкім, бастапқыда, Жаратушы құдайдың іс-әрекеттеріне негізделген ұзақ әңгімедегі эпизодтар болған шығар, ол әлі күнге дейін Оңтүстік Хамгёнг Сенгтің ішекті әңгімесінде көрінеді. Осылайша, Jeseok bon puri жаратылыс баяндамасын ұстанатын солтүстік нұсқалары ең архаикалық болып табылады. Буддистік болғанына қарамастан, діни қызметкерде аспан құдайының көптеген қасиеттері бар. Әртүрлі нұсқаларда діни қызметкер аспан сарайында тұрады, немесе қағаз атпен бұлттардағы үйіне кіреді немесе көпір ретінде көкжиекті пайдаланып, өзімен бірге Danggeum aegi-ді көкке саяхатқа шығарады. Көптеген нұсқаларда діни қызметкер немесе оның ғибадатханасы "Алтын" (황금/黃金 hwanggeum) деп аталады, бұл Орта Кореяның архаикалық han kem (한 ᄀᆞ) "Ұлы Құдай" деген сөзінің бұзылуы болуы мүмкін. Бұл аңыз бойынша, жер бетіндегі әйел көктегі еркек тұлғамен жүкті болып, бала туып, оған табынуға айналады. Ғалымдар қыз бен діни қызметкердің кездесуі мен Юхва мен Хемосудың кездесуі арасында ұқсастықтарды байқаған.

Бари ханшайымы

Бари ханшайымы туралы әңгіме Джеджу аймағынан басқа барлық жерде кездеседі. 2016 жылға дейін ғалымдар мифтің шамамен жүз нұсқасын жазып алған, олардың жартысы 1997 жылдан кейін жазылған. 1998 жылға дейін белгілі барлық нұсқалар тек қайтыс болғандарға арналған рәсімдерде орындалған. Сондықтан Бари ханшайымы жерлеу салтымен тығыз байланысты қасиетті тұлға. Баридің нақты міндеті нұсқасына қарай өзгереді, кейде ол қасиетке ие бола да алмайды, бірақ көбінесе ол шамандардың қамқоршысы, өлгендердің жанын сол арнаға салатын немесе Үлкен Аюдың құдайы ретінде танылады. Көптеген нұсқалар болғанымен, көпшілігі оқиғаның негізгі мәнінде келіседі. Барлық нұсқаларда кездесетін алғашқы маңызды оқиға – патша мен патшайымның үйленуі. Патшайым қатарынан алты қыз туады, оларға жоғары дәрежеде қарастырылады. Жетінші рет жүкті болғанда патшайым жақсы түс көреді. Патшалық жұп бұл оның ұл туатынының белгісі деп есептейді және тойға дайындалады. Алайда, бала қыз болып шығады. Көңілі қалған патша қызын тастап жіберуге бұйрық береді, оны Бари деп атайды, бұл корей тіліндегі "тастап жіберу" деген мағына беретін "버리 beori" сөзінен шыққан. Кейбір нұсқаларда оны екі-үш рет тастауға тура келеді, себебі алғашқы екі ретте оны жануарлар қорғайды. Содан кейін қызды Будда (оны көргеннен кейін әйелді шәкірт ретінде қабылдамағаны үшін өкінетін), тау құдайы немесе лелек құтқарады. Бари өскеннен кейін, оның ата-анасының бірі немесе екеуі де ауыр сырқатқа шалдығады. Олар ауруды тек Батыс Көктегі емдік сумен емдеуге болатынын біледі. Көптеген нұсқаларда патша мен патшайым алты үлкен қызын су әкелуге жібереді, бірақ олардың барлығы бас тартады. Патша мен патшайым үмітсіздікке ұшырап, Бари ханшайымын қайта табуға бұйрық береді. Басқа нұсқаларда патшалық жұпқа түс немесе болжам арқылы қызын табу керектігі айтылады. Қалай болғанда да, Бари сарайға әкелінеді. Ол Батыс Көкке баруға келіседі және әдетте ер адам киімін киіп кетеді. Баридің ізденісі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер әр нұсқада әртүрлі. 1930 жылдары Сеул маңындағы шаман айтқан ең көне жазбаларда ол үш мың лигадан кейін Буддамен кездеседі. Оның киім-кешегінен оның әйел екенін білген Будда одан тағы үш мың лига жүре аласың ба деп сұрайды. Бари тіпті өлсе де, жүре беретінін айтқанда, Будда оған жібек гүл сыйлайды, ол үлкен мұхитты құрлыққа айналдырады. Ол содан кейін тікен мен болаттан жасалған биік қамалға қамалған жүздеген миллион өлген жанды босатады. Бари емдік суға жеткенде, оны түрлі табиғаттағы бір құдай қорғап отырғанын көреді. Ол оның әйел екенін біледі және оны өзіне жұмыс істеуге және ұл тууға мәжбүрлейді. Бұл орындалғаннан кейін – ол нұсқасына қарай он екі ұлға дейін тууы мүмкін – оған емдік сумен және қайта тірілу гүлдерімен оралуға рұқсат етіледі. Ол қайтып келгенде, ата-анасы (немесе ата-анасы) қайтыс болғанын және жерлеу рәсімі өткізіліп жатқанын көреді. Ол жерлеу процессиясын тоқтатады, табыттың қақпақтарын ашады, гүлдермен ата-анасын қайта тірілтеді және сумен емдейді. Көптеген нұсқаларда ханшайым қасиетке ие болады. Төрт аймақтың әрқайсысы Бари ханшайымы туралы ерекше мәліметтерді қамтиды. Батыс-орталық дәстүрде буддизмнің күшті ықпалы байқалады. Құтқарушы әрқашан Будда болып табылады, ол оны жақсы карма жинауды қалайтын баласыз жұбайларға тәрбиелеуге тапсырады. Шығыс жағалау мен Кёнсанг дәстүрі Баридің ізденісін ең толық сипаттайды және емдік судың қорғаушысын көкке оралу үшін ұлдары болуы керек жер аударылған құдай ретінде бейнелейді. Желла дәстүрі ең аз егжей-тегжейлі және Баридің еркек киімін кигенін атамайды. Аймақтар арасында үлкен айырмашылықтар бар. Мысалы, жоғарыда аталған 1930 жылдардағы нұсқада қайта тірілу ағашы туралы айтылған, бірақ көптеген басқа нұсқаларда, соның ішінде басқа батыс-орталық нұсқаларда гүл туралы айтылады. Солтүстік дәстүрді тек екі нұсқа ғана көрсетеді, екеуі де Оңтүстік Хамгёнгтен, бірақ ерекше айырмашылықтар бар. Ханшайым өз күшімен қасиетке ие болмайды, құдайлық мейірімге ие болады. Барри қайта тірілу гүлдерін ұрлап қашады. Оқиғаның соңында ол кенеттен қайтыс болады, қасиетке ие болмайды, ал ол қайта тірілткен анасы көп ұзамай қайтыс болады. Оның жерлеу рәсімдеріндегі құдайлық рөлін тірілер мен өлімнен кейінгі өмір арасындағы байланыс ретінде жергілікті құдайша Чончжон гакси алмастырады. Бари ханшайымы дәстүрлі түрде патша сарайымен байланысты болған, және оның орындалуына король Чонджо қолдау көрсеткеніне дәлелдер бар, ол 1762 жылы күріш жәшігінде өлген әкесі, ханзада Садоның жаны үшін жасалған. Қазіргі Сеул шамандарының айтуынша, бұл әңгіменің ескі нұсқасында корей сарайына тән көптеген арнайы сөздер болған. Маңжу халықтарының "Нишан шаманының әңгімесі" атты халық ертегісімен де салыстырулар жасалған.

Жергілікті континенттік баяндамалар

Материктегі шамандық аңыздардың басым көпшілігі жергілікті, тек бір немесе екі белгілі бір аймақтық дәстүрде беріледі. Оңтүстік Хамгён провинциясы осы жергілікті аңыздарға өте бай болды, тек Мангмук құрсағының жерлеу рәсімі кезінде тоғыз түрлі аңыз айтылды. Оңтүстік Хамгёнгтегі ең танымал аңыздардың бірі - Доранг сеонби мен Чонджонг гаксидің әні. Мифтің орталығы күйеуі Доранг Сонбидің өліміне қатты күйзелген Чончжон Гакси есімді әйел. Алтын ғибадатхананың діни қызметкері күйеуін қайтадан көру үшін оған бірқатар тапсырмалар береді. Бұл оның шашын жыртып алып, арқанға айналдыруды, алақанына тесіктер салуды, арқанды аспанға асып, оның алақанынан өтіп, ауырсынудан айқайламай-ақ, үш жыл бойы саусағын майға батырып, содан кейін оларды өртеп дұға етуді және ақырында, тек қана оның қолдарынан қалғандарымен таудағы дөңгелек жолдарды қалауды қамтиды. Осылардың бәріне қол жеткізгеніне қарамастан, ол Доранг Сёнбимен уақытша ғана қайта қосыла алады. Бір нұсқада күйеуі қайтыс болған күні апатқа ұшырап, суға батып қалады. Өлер алдында ол әйеліне өзін өлтіруді бұйырады, сонда олар қайтадан кездесе алады. Чон Чжон Гакси өзін-өзі асып, күйеуімен бірге дүниеге оралады. Біраз уақыттан кейін екеуі де құдайға айналады. Доранг сёнби мен Чончжон гакси Мангмук құрсағының жерлеу рәсімінде шақырылған құдайлардың ең маңыздысы болды, тіпті буддалық ғибадатханаларда Будданың өзіне ғана құлшылық етілді. Корея мифологиясының әртүрлілігіне куәлік ретінде шығыс жағалаудағы Гёнсанг дәстүрінде ең танымал болып табылатын еркек және әйел жұқпалы аурулардың құдайлары тобы - келушілердің (손님네 sonnim ne) жергілікті баяндауы жоғарыдағы қайғылы романстан мүлдем басқа тақырыптарды қамтиды. Бұл аңыз дәстүрлі түрде осы қауіпті құдайларды ақуыз ауруы кезінде қанағаттандыру үшін, олар аурудың жеңіл жағдайларын ғана туғызуы үшін, сондай-ақ ықтимал эпидемиялардың алдын алу үшін орындалды. 1987 жылы орындалған үлгілік нұсқада Қытайда тұратын еркек және әйел жұқпалы ауру құдайларының тобы - Үш келуші бір күні Кореяға баруға шешім қабылдайды. Шекарадағы паромшы әйел келушіден өзінен өтіп кету үшін жыныстық қатынасқа түсуді талап етеді. Ол бірден оны өлтіреді және оның жеті баласының алтысын жұқпалы аурумен өлтіреді. Оның әйелі мейірім сұрап жалбарынғанда, кішісін соқыр, қозғалмайтын дөңсерек ретінде өмір сүруге қалдырады. Сеулде Қонақтар бай Ким джанджаның үйінен қуып шығып, кедей қарттың үйінде тұрып қалады. Қонақжайлылығы үшін құдайлар оған және немересіне мол байлық сыйлайды. Сондай-ақ, ол қонақтардың Ким Чжанжаның он бес жасар ұлы Чхольхёнға батасын беруін сұрайды. Бірақ Ким джанжа екінші рет келушілерді қабылдамағанда, әйел келуші оны алыс әкелу үшін Чеолхённың анасының түрін алады және оған ауыр оспа ауруын береді. Ким Джанджа құдайларға жас бұқаны құрбандыққа шалуға ант береді, бірақ қонақтар ауруды еске түсіргенде құрбандықтан бас тартады. Ашуланған құдайлар ең жас қонақ болып табылатын Чхольхёнды өлтіреді. Кейіннен Қонақтар Ким Чжанжаның кедейлікке ұшырағанын және Чолхённың өліміне байланысты оның балалары жоқ екенін біледі. Олар 70 жастағы Кимжанжаға жаңа ұлды сыйлайды.

Жеджу оқиғалары

Жеджу дәстүрі ең бай мифологияға ие. Оның бон пури (본풀이) деп аталатын шамандық әңгімелері үш немесе төрт санатқа бөлінеді. Шамамен он екі жалпы бон пури барлық шамандарға белгілі және олар бүкіл аралда табынылатын әмбебап функциялары бар құдайларды қамтиды. Ауылдық киіз үйлердегі бон пури белгілі бір ауылдың қамқоршы құдайларына арналған, оларды тек тиісті ауылдың және оның көршілерінің шамандары ғана біледі. Ата-бабалар бон пурилері белгілі бір отбасылардың немесе кәсіптердің қамқоршы құдайлары туралы; санаттың атына қарамастан, құдай көбінесе нақты ата-баба ретінде қабылданады. Олар тек сол отбасының немесе мамандықтың шамандарына ғана белгілі, сондықтан олар нашар түсініледі. Кейбір талдаулар "арнайы бон пури" деген төртінші шағын санатты қамтиды, олар енді шамандар рәсімдері бойынша орындалмайды. Көптеген жалпы бон пурилер материктегі аңыздармен байланысты, бірақ олардың ерекшелігі бар. Типик мысал – Чогонг бон пури, бұл Джесёк бон пуридің Джеджу нұсқасы, бірақ өте ерекше рәсімдік қызметі бар. Чогонг бон пуриінің алғашқы бөлігі материктің ең жақын бөлігі – Джеолладан шыққан Джесёк бон пури нұсқаларына ұқсас. Табиғи емес жолмен жүкті болғаннан кейін, жасөспірім Нога данпунг агасси (Деджу материктегі Данггеум аэгиге тең) үйден қуылғаннан кейін діни қызметкерді іздеуге барады. Бірақ Джеджуда діни қызметкер оны үштікті жалғыз босануға жібереді. Жоладан айырмашылығы, солтүстік және шығыс дәстүріндегідей, үштіктер де әкесіз өседі. Олар мемлекеттік қызмет емтиханында үш мың конфуцийшіл ғалымнан басым түскенде, қызғаныш ғалымдар Нога Данпунг Агассиді өлтіреді. Үштіктің әкесі көмек сұрап келеді, ал діни қызметкер оларды бұрынғы өмірінен бас тартып, шамандыққа кіріктіреді. Үштік аналарын қайта тірілту үшін алғашқы шамандық рәсімдерді өткізеді, содан кейін өлгендердің құдайлық төрешілері болып, әділдік орнату үшін білімділерге ақыретте жаза тартады. Жеджу шамандарынан бір ырымның шығу тегі туралы сұрағанда, "Ол Чогонг бон пуриде осылай жасалды" деп жауап береді. Ауылдық киіз үйлердегі бон пури бір немесе бірнеше ауылдардың қамқоршы құдайларына арналған. Көбіне формулалық құрылымға сәйкес келеді. Олардың ең толық түрінде, ет жейтін аңшылық құдай Джеджу тауларынан шығады, ал ауыл шаруашылығы құдайы шетелден, көбінесе Қытайдан келеді. Екеуі үйленіп, ауыл құдайларына айналады, бірақ кейін бөлек тұрады, өйткені әйел құдай құдайдың жаман әдеттеріне немесе оның етінің иісіне шыдамайды. Содан кейін құдай үшінші құдайды тудырады, ол аралдан қуылғаннан кейін, басқа ауылдың құдайы ретінде қоныстанғанға дейін шетелге саяхатқа шығады. Көптеген ауылдарда осы құрылымның тек кейбір бөліктері бар, сондықтан бон пури некемен аяқталады немесе тіпті тек құдайдың пайда болуын немесе келуін қамтиды. Сондай-ақ, көптеген джеджу ауылдарының құдайлары бір-бірімен туыс деп саналады. Ең маңызды ауыл бон пурилерінің бірі – Сонгданг киіз үйінің құдайларына арналған, олар аралдағы әртүрлі ауылдар мен жерлердің 424 қорғаушы құдайларының ата-анасы немесе ата-бабалары.

Материктегі ауыл-құрбандықтар туралы аңыздар

Джеджу аралындағыдай, материктік Корея ауылдары дәстүрлі түрде белгілі бір қорғаушы құдайлармен байланысты. Жосон әулеті осы құдайларға конфуцийлік үлгідегі құлшылықты дәстүрлі шамандық амалдардан басымдыққа қойды. XIX ғасырдың соңына қарай, ауыл құдайларына арналған маңызды рәсімдердің көпшілігі конфуцийлік нормаларға сәйкес жүргізілді, тілектерді корей тілінде емес, қытай тілінде айтумен аяқталды. Сондықтан осы құдайлармен байланысты қасиетті әңгімелер шамандық әңгімелер емес (немесе енді емес), тек Джеджу аралында ғана. Дегенмен, мұндай әңгімелерде шамандық сенімдердің іздері көрінеді, мысалы, қайғылы рухтарды тыныштандыруға баса назар аударылады. Шамандық әңгімелер сияқты, ауыл ғибадатханаларындағы мифтер де құдайға арналған рәсімдермен тығыз байланысты, көбінесе құдайдың кім екенін түсіндіреді. Ауыл мифологиясы да тірі. Мысалы, Солтүстік Кёнсан провинциясындағы Соя ауылында жергілікті қорғаушы құдай ауылдан қай жауынгерлер Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалады деп дәл болжаған. Оңтүстік Чолла провинциясындағы 94 ауыл ғибадатханасының мифтерін зерттеген Пё Ин Джу мифтерді құдай табиғи нысан ретінде немесе адам рухы ретінде танылғандығына қарай екі негізгі санатқа бөледі. Мифтердегі ең көп кездесетін табиғи нысандар – ағаштар, айдаһарлар және тастар. Мысалы, Гваняңдағы Жангдоң ауылында 1592 жылы жапон шапқыншылығы кезінде жергілікті ағаш бір күні жылаған. Ауыл тұрғындары осы ерекше дыбысқа жиналғанда, жапондықтар шабуыл жасады. Ауылды тастап кеткенін көрген жапондықтар, тұзаққа түскендерін ойлап, қайта шегінді. Бірнеше күннен кейін жапондықтар қайта оралып, ағашты кесуге тырысты, бірақ ағаш олардың үстіне алып бұтақтарды тастап, барлығын өлтірді. Жапондықтар енді ешқашан ауылға жақындауға батыл болмады. Содан бері жергілікті тұрғындар ағашқа құдайша табынады. Адам рухы ретінде танылған ауыл құдайлары көбінесе ауылдың негізін қалаушысы немесе қайғылы рух (원혼/願魂, wonhon) болып табылады, олар қайғы немесе ашудан кейін өлімнен кейін де адам әлемінде қалып қояды, мысалы, олар өлтірілген немесе бала кезінде қайтыс болған.

Танымал мәдениетте

Мемлекеттік негізгі мифтер Оңтүстік Кореяның бірнеше телесериалдарында бейімделді, мысалы, 2006 жылғы танымал "Джумонг" сериалында. Бірақ олардың халық мәдениетіндегі әлеуеті кішкентай көлемдегі деректер жинағы мен тақырыптық әртүрліліктің жетіспеуіне байланысты шектеулі. Соңғы жылдары шамандық мифологияның кеңірек және әртүрлі нұсқалары ритуалдық контекстінен тыс Оңтүстік Корея мәдениетінде де пайда болды. Оңтүстік Кореяда ең жақсы танымал шамандық аңыз – Бари ханшайымы, бұл 1990 жылдардан бері феминистердің жұмысының нәтижесінде қалыптасқан, олар осы мифті әйелдер әдебиетінің ерекшелігі ретінде көрсетті. Одан бері бұл құдай флэш-ойындардан бастап мюзиклдерге дейін түрлі форматтарда пайда болды. 2007 жылы елдің ең маңызды жас романистерінің бірі Хван Сок Ён "Бари Деги" романын жариялады, ол қазіргі заманда Бари есімді қыздың өмірі, оның құдайлық атауының мифімен үндесетін оқиғаны баяндайды. Басқа шамандық әңгімелер де жақында халық мәдениетіне енді, әсіресе 2010 жылдардағы "Құдайлармен бірге" вебтуны, ол Джеджу бон пуриге көп сіңірген. Дегенмен, шамандық мифологияның көп бөлігі Оңтүстік Корея халқына әлі де жақсы белгісіз.