Кіріспе
Корея мәдениетінің бір қыры – корей фольклорына жататын әңгімелер мен салты-дәстүрлер мыңдаған жылдарға саудалады. Бұл әңгімелердің бастаулары шаманизм, конфуциандық, буддизм және соңғы кезде христиандық сияқты әртүрлі көздерден шыққан. Көптеген халықтық дәстүрлер ауылдық жерлерде, әсіресе ауылдарда қалыптасқан. Олар көбінесе шаруашылық пен отбасылық өмірге байланысты, сондай-ақ туыстық және қоғамдық байланыстарды нығайтады. Халық әңгімелерін орындау осыны көрсетеді, орындаушылар көбінесе көрермендердің белсенді қатысуын ынталандырады. Дәстүрлер мен әңгімелер ауызша таратылған, бірақ жазбаша түрдегі мысалдары 5 ғасырдан бастау алады. Көптеген дәстүрлер уақыт өте келе аз қолданылып, жаңарып бағайын болғанымен, фольклор корей қоғамында терең бойға сіңген, дін, әңгімелер, өнер және әдет-ғұрыптар сияқты салаларға әсерін тигізе береді.
Stories and practices that are considered part of Korean folklore go back several thousand years. These tales derive from a variety of origins, including Shamanism, Confucianism, Buddhism, and more recently Christianity. Many folk traditions developed in rural areas such as villages. They often relate to households and farming, and reinforce family and communal bonds. The performance of folk tales reflects this, with performers often encouraging and eliciting audience involvement. Traditions and stories were passed down orally, although written examples appear beginning in the 5th century. While many traditions have become less practiced or modernized, folklore remains deeply embedded in Korean society, continuing to influence fields such as religion, stories, art, and customs.
Фольклордың түрлері
Корея мәдениетінде фольклордың көптеген түрлері бар, соның ішінде Имулдам (이물담) – монстрлар, гоблиндер және арбақтар сияқты мистикалық жаратылыстар туралы әңгімелер. Ең көп кездесетін жандар – Доккаби (도깨비), олар корей гоблиндері деп есептеледі. Дегенмен, бұл термин еуропалық түсінікпен салыстырғанда өзгеше, себебі олар зұлым немесе дүркін-дүркінді сипатқа ие емес. Керісінше, олар адамдарға қуаныш пен қайғыны бірдей сыйлайтын күштерге ие жаратылыстар. Олар адамдармен дос болып немесе жағымсыздық тудырып әрекет етеді. Осы жандардың болуы өмірдегі қиындықтар мен ырысқа байланысты деп саналады. Бүгінгі таңдағы әңгімелер шаманизм, конфуциандық, буддизм және соңғы кезде христиандық сияқты түрлі көздерден бастау алады. Корея фольклоры Чо Чи хунның фольклорлық лекцияларын басталғаннан кейін жинақталды.
Халықтық дін
Кореялық халық діні (hangul=민속신앙) қазіргі корейлердің өмірінің бір бөлігі болып қала береді. Кореялық халық діндері корей шаманизміне және буддизм сияқты шетелдік діндерге негізделген. Кореяға шетелдік діндер келген кезде мәдени ықпалдастықтан олардың мәні мен ерекшеліктері өзгерді, ал халық діндері шетелдік діндер мен жергілікті сенімдердің араласуынан біртіндеп дамыды. Кореялық халық діндері жеке сенім емес, олар қауымдық сипатта болып, жергілікті ауылдар мен үйлерде қалыптасқан. Кореялық шамандар үй иелеріне құлшылық етуде де, ауылдың қасиетті құдайларына арналған рәсімдерде де атсалысады.
Халықтық әдебиет
Халық әдебиеті корей мәдениетімен тығыз байланысты. Әдебиеттің көп бөлігі ауызша беріліп, корей халқының өмірі мен салты-дәстүріне арналған. Мұндай әдебиетке шамандық әндер, мифтер, ертегілер мен халық әңгімелері жатады. Осы әңгімелерде олардың қалыптасқан кезеңдерін көрсететін айырмашылықтар бар. Көптеген әңгімелердің қоғамдық-мәдени сипаты бар және өндіріс мәдениетімен тығыз байланысты. Кейбір әдебиеттер ұйқасты өлең түрінде, ал қалғандары қара прозада жазылған. Корей халық әдебиетінің шашыраңқы жазбалары 5 ғасырға дейін жетеді, ал толық әңгімелер 12-13 ғасырларда буддалық монах Ирьонның “Самгук юса” жинағында сақталған. Бұрынғылардың ең белгілі мысалы – Бари ханшайымы туралы әңгіме. Көптеген нұсқаларында жеті ұлы болмаған әкесінің кіші қызы болғандықтан ата-анасы тастап кеткен корей ханшайымы туралы айтылады. Бірнеше жыл өткен соң, оның ата-анасы ауырып, емделудің жалғыз жолы – Батыс Жұрттан әкелінген шипалы су екені белгілі болады. Тастап кетілген ханшайым қайта табылады және басқа қыздары көмектеспеген кезде ата-анасына көмектесуге келіседі. Ол арғы өмірге сапар шегеді, онда шипалы судың күзетшісіне үйленеді және одан (көбінесе жеті) ұл туады. Әдетте ол ата-анасының жерлеу рәсіміне оралып, арғы өмірден теріп әкелген қайта тірілту гүлдерімен оларды қайта тірілтеді және сумен емдейді. Әдетте ол тірілер мен өлілерді байланыстыратын қасиетті күшке ие болады. Бари ханшайымы туралы әңгіме тек қаназа рәсімдерінде оқылады. Бұл миф конфуцийшілдік патриархат пен жас ересектерге бағынышты иерархиялық қағидаларды ұлттық құрмет сезімі арқылы бұзады деп түсіндіріледі; ата-анасын құтқара білгені үлкен ұлы емес, кіші қызы.
Әлеуметтік халық әдет-ғұрыптары
Кореялық халық әдет-ғұрыптары корей мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Олардың қатарында отбасы, қауым және қоғамның маңыздылығына деген берік сенім бар. Бұл сенімдер отбасылық кездесулер мен үйлену тойлары сияқты әлеуметтік рәсімдер кезінде білдіріледі. Кейбір батыс мәдениеттерінде адамның өмір бойына арналған ырым-жырымдар туылған, жасқа толған, некеге тұрған және жерленген кездегі рәсімдер ретінде жіктеледі. Алайда, корей әдет-ғұрыптары отбасылық қауымның және қоғам мүшелерінің рөлін ерекше атап көрсетті, туылған балаға маңыздылығы аз, ал жерлеуден кейінгі ата-анаға деген құрмет адамның өмірінің маңызды аспектісі болды. Жасқа толғандағы шапан жабу рәсімі балалық шақтан ересек адам дүниеге келгенін білдіретін дәстүрлі рәсім еді. Бұл рәсімнен өткеннен кейін адамдар қоғамның толыққанды мүшелері ретінде танылды. Бұл салтты үстіне түйін салынған шапан киюмен тойланды. Екінші маңызды оқиға - үйлену тойы. Неке туралы әңгімелесу, сый-тартулар мен хат алмасу рәсімдері болды. Некелер сүйіспеншілік емес, отбасылық келісіммен жасалды. Жерлеу рәсіміне аза тұту киімдерінің қатаң жүйесі кірді, және үш жыл бойы аза тұту киімдерін киіп, ата-анасының қабірінің жанында тұру жүйесі болды, бұл да қытайлық дәстүрге негізделген. Конфуций стилімен жерлеу және будда стилімен өртеу бір уақытта болды және жалғасуда. Конфуцийдік протоколға сәйкес, ата-бабаларға арналған рәсімдер – қайтыс болғандарды еске алу үшін өлім мерейтойында және маңызды мерекелерде – ең көне ата-бабалар үшін өткізілді, оларды біреу жеке өзі білген болуы мүмкін. Шығыс Азия әдет-ғұрыптарында некеге тұрмайтын туыстардың анықтамасы бір үлкен ата-бабамен туысқандарға қолданылады. Осы төрт жағдайда отбасы мүшелері мен ауыл тұрғындары белсенді түрде ынтымақтасып, қоғамдастық байланыстарын нығайта алды. Алайда, Корея Жапон билігі астында болған кезде, шапан жабу рәсімі біртіндеп тоқтатылды. Дәстүрлі отбасылық рәсімдер ауылды жерлерде ғана сақталды, ал қалалық жерлерде іс-шаралар қарапайымдастырылды. Корея Жапонияның отаршылдық билігінен босағаннан кейін, ата-бабаларға құрмет көрсетуді бағалайтын дәстүрлі отбасы жүйесі құлдырап, өлген ата-бабаларға арналған рәсімдерден гөрі тірілердің үйлену тойы мен алпысыншы туған күнін тойлауға көбірек мән берілді. 1960 жылдары индустрияландыру мен урбанизация дамыған сайын, үйлену сарайлары мен жерлеу қызметтері сияқты кәсіби мекемелер пайда болды, ал рәсімдер үйден тыс жерде өткізіле бастады. Экономикалық дамумен бірге, үйлену тойлары, алпысыншы туған күндері және жерлеу рәсімдері өте сәнді және қымбатқа соқты, бұл көптеген корейлер үшін әлеуметтік мәселе болып табылады.
Күнделікті өмірдегі әлеуметтік халықтық әдет-ғұрыптар
Бұрынғы басым конфуцийшіл мәдениет, ата-бабаларға, жасқа және тәжірибелілікке құрмет көрсетуді қадағалайтын, Оңтүстік Кореяның үй шаруасындағы және жұмыс орындарындағы тәжірибелеріне, сондай-ақ әлеуметтік өміріне әсер етті. Әлеуметтік статусты анықтауда экономикалық жағдай және бизнестегі мәртебе сияқты басқа факторлармен қатар, жас және отбасылық жағдай да рөл атқарады. Бұл факторлар, әсіресе жас, әлеуметтік таныстар арасындағы қарым-қатынастарға әсер етеді. Отбасылық немесе егіншілікпен байланысты халықтық салты индустрияландыру процесінде өзгеріп, біртіндеп жоғалып барады. Жерье (жеса) корей халқы үшін маңызды салт болып қала береді. Кореялықтар ата-бабаларының қайтыс болған күні, Корей жаңа жылы және Чусок (хангул=추석, күзгі той) күндері жеса өткізеді. Жеса кезінде барлық отбасы мүшелері жиналып, бірлесіп дайындалып, шараларды өткізуге тырысады, бұл отбасылық бірліктерді нығайтады.
Халықтық өнер
Корея халық өнері корей қоғамында көбінесе ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Корея халық өнерінің айрықша ерекшелігі – жоғарғы топ пен әлеуметтік жағдайын жақсы білетін адамдарды сатирамен бейнелейтін көптеген туындылары.
Минхуа
Минхва, немесе халық суреттері – тұрақты перспективасы жоқ және стилі еркін болғандықтан ерекшеленетін сурет салу жанры. Олар кәсіби суретшілердің туындыларынан өзгеше. Халықтың жаман рухтарды қуу және қуанышты оқиғаларға қол жеткізу тілегімен байланысты суреттер, үйдің ішкі және сыртқы кеңістіктерін безендіруге арналған суреттер, сондай-ақ күнделікті өмірмен тікелей байланысты туындылар – бүктемелі экрандар, томдықтар және қабырға суреттері – халық суреттерінің басты ағымын құрайды. Минхва Жосон дәуірінде жеке сектордағы тұрғын және салтанатты кеңістіктерді безендіру үшін қолданылған. Жосон дәуірінің соңында экономикалық өсімге қол жеткізіп, нарықтық сұранысты қамтамасыз еткеннен кейін, ол 20-ғасырдың басында нарық арқылы таралды. Минхва патша сарайы мен жоғары таптың суреттерін үлгі еткендіктен, көптеген өсімдіктер де сол үлгіде бейнеленген. Корейдің дәстүрлі суреттері тарихи және мәдени маңызы бар оқиғаларды көрсетеді, сонымен қатар халық арасында кең таралған метафоралар мен символдарды жеткізеді. Көбінесе зұлымдықпен күресу, пейзаж және портреттер сияқты тақырыптар кездеседі. Минхва да осы тақырыптарды қамтиды, зұлымдықтан сақтаушы тақырыптардан бастап, пейзаж, кейіпкерлерді бейнелеу, ботаникалық суреттер сияқты лирикалық тақырыптарға дейін, сондай-ақ ежелгі әңгімелер мен мифтерге дейін тақырыптар алуан түрлі.
Пансори
Пансори (пан – "адамдар жиналатын орын", сори – "үн") – музыка арқылы әңгіме айту өнері, ол Оңтүстік-Батыс Кореяда пайда болған. Оның ерекшеліктері – эмоционалды ән салу, көркемделген сөйлеу және қол қимылдары. Әншіге барабаншы үйлеседі. Уақыт өте келе, осы өнер арқылы айтылатын әңгімелер көбейіп, оның жоғары әлеуметтік топтар арасында танымалдылығы артты. Дәстүрлі түрде спонтанды болған пансори, ауызша хабарлаудың орнына жазба әдебиет пайда болғаннан бері қатаң қағидаларға бағынатын болды. Осы өнердің көрсетілімдері кезінде көрермендер музыкаға белсенді қатысуға шақырылады. Импровизацияға бейімділігі көрерменнің қойылымға араласуына мүмкіндік береді, ал сәтті өнер көрсетудің маңызды шарты – көрермендердің жақсы қатысуы. Көрермендердің қатысуы соншалықты маңызды, кейде студияда жазылған пансори өнерлеріне де олардың реакциясын қосып жазады. Пансори әңгімелерінің бастауы белгісіз, бірақ олар бұрыннан бар ертегілерді әнге айналдырған деп саналады.
Халық билері
Халық билерінің көптеген түрлері бар. Корея мәдениетінің дәстүрлеріне сай, олардың көпшілігі ауылдық жерлермен байланысты. Дәстүрлі түрде, мұндай ауылдық өнер көрсетілімдері базарларда немесе шаруалардың егістіктерінде өтеді. Кейбіреулері тарихи қоғамның жоғарғы топтары мен элитасын паш етіп көрсетеді. Ал басқалары шамандық ритуалдық билер мен нақты бір заттарға байланысты билер болып табылады.
Талхум
Талхум – дәстүрлі бетперде киіп, билеп-әндетіп орындалатын драма. Билер бірнеше актіден тұрады, алайда бұл актілер әртүрлі, байланыссыз оқиғаларды бейнелеуі мүмкін. Сатира – әңгіме айтудың жиі қолданылатын түрі, ол ақсүйектерді, кемшіліктері бар дін қызметкерлерін және патриархалды сынға алу үшін пайдаланылады. Бұл термин бастапқыда тек бір аймақта қолданылғанмен, бүкіл Кореяда бетперделі билермен байланыстырылатын болды. Терминнің туған жері – Хвангаэ провинциясынан басқа, өзге аймақтарда да осыған ұқсас би түрлеріне арнайы атаулар бар. Музыкалық сүйемелдеу әр аймақта әртүрлі болады. Орындау үшін сахна талап етілмейді, сондықтан көбінесе ашық ауада қойылады. Көрермендердің қатысуы қойылымның маңызды және ынталандырылатын бөлігі болып табылады, бишілер өнер көрсету барысында көрермендермен тығыз байланыс жасауға ұмтылады. Көптеген қойылымдардағы маңызды тақырыптарға қарамастан, олар көңіл көтеріп, әдетте жақсылықпен аяқталады. Бидің он екі түрі "Кореяның маңызды материалдық емес мәдени мұрасы" тізіміне енгізілді, оның ішінде қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Кореяда пайда болған билер де бар.