Кіріспе
Солтүстік Америка құсы, Колумбидалар тұқымдасына жатады. Сол аттас американдық автор туралы да айтылады. Аза тұту көгершіні (Zenaida macroura) – көгершін тұқымдасының мүшесі. Бұл құс американдық аза тұту көгершіні, жаңбыр көгершіні, шұбар құс деп те аталады, сондай-ақ халық арасында көгершін деп те жиі айтылады. Бұрын Каролина көгершіні және Каролина тасқын көгершіні деп те белгілі болған. Бұл Солтүстік Америкадағы ең көп кездесетін және кең таралған құстардың бірі, сонымен қатар танымал аңшылық құсы. АҚШ-та жыл сайын 20 миллионнан астам құс (кейбір жылдары 70 миллионға дейін) спорт үшін де, еті үшін де атылады. Оның мұндай қысымға қарамастан, популяциясын сақтап қалу қабілеті оның өте шапшаң көбейіп, ұрпақтарын өсіруімен байланысты. Жылы аймақтарда бір жұп бір жылда екі жас құстың алты ұясын көтере алады. Қанаттары ұшып, қонған кезде ерекше сыбызғыдай дыбыс шығарады, бұл дыбыс құстың қанаттарының әрекетінен туындайды. Бұл құс жақсы ұшады, жылдамдығы жоғары. Аталықтары мен аналықтары сыртқы түрі жағынан ұқсас. Бұл түр көбінесе моногамды болады, әр ұяда екі жас құс болады. Ата-анасы екеуі де балапандарды күтіп, оларды бағады. Аза тұту көгершіні негіздерінде тұқымдармен қоректенеді, ал жас құстарды ата-аналары өкше сүтімен тамақтандырады.
the Native American author of the same name
The mourning dove (Zenaida macroura) is a member of the dove family, Columbidae. The bird is also known as the American mourning dove, the rain dove, the chueybird, colloquially as the turtle dove, and it was once known as the Carolina pigeon and Carolina turtledove. It is one of the most abundant and widespread North American birds and a popular gamebird, with more than 20 million birds (up to 70 million in some years) shot annually in the U. S., both for sport and meat. Its ability to sustain its population under such pressure is due to its prolific breeding; in warm areas, one pair may raise up to six broods of two young each in a single year. The wings make an unusual whistling sound upon take off and landing, a form of sonation. The bird is a strong flier, capable of speeds up to
Mourning doves are light gray and brown and generally muted in color. Males and females are similar in appearance. The species is generally monogamous, with two squabs (young) per brood. Both parents incubate and care for the young. Mourning doves eat almost exclusively seeds, but the young are fed crop milk by their parents.
Таксономия
1731 жылы ағылшын табиғаттанушысы Марк Кэйтсби өзінің «Каролина, Флорида және Багама аралдарының табиғи тарихы» атты еңбегінде жолаушы көгершін мен аза тұтатын көгершінді тікелей келесі беттерде сипаттап, суреттеді. Жолаушы көгершін үшін ол «Қонақ көгершін» деген жалпы атауды және ғылыми латынша Palumbus migratorius; ал аза тұтатын көгершін үшін «Каролина тасбақасы» және Turtur carolinensis қолданды. 1743 жылы табиғаттанушы Джордж Эдвардс өзінің «Сирек құстардың табиғи тарихы» атты еңбегінде аза тұтатын көгершінді «ұзын құйрықты көгершін» деген ағылшынша атаумен және латынша Columba macroura деген атаумен енгізді. Эдвардс еркек және ұрғашы көгершіндердің суреттерін Батыс Үндістаннан Англияға тірі күйінде жеткізілген құстардан салған. 1758 жылы швед табиғаттанушысы Карл Линней өзінің «Жарамсалы табиғат жүйесі» еңбегінің оныншы басылымын жаңартқанда, екі түрді біріктірді. Ол Эдвардс ұсынған латынша Columba macroura атауын екі атаулы атау ретінде пайдаланды, бірақ негізінен Кэйтсбидің сипаттамасына негізделген сипаттаманы қосты. Ол Эдвардстың аза тұтатын көгершіннің, Кэйтсбидің жолаушы көгершіннің сипаттамаларын келтірді. 1766 жылы Линней өзінің «Жарамсалы табиғат жүйесі» еңбегінің он екінші басылымын қайта жаңартты. Ол Columba macroura атауын жойып, оның орнына жолаушы көгершінге Columba migratoria, аза тұтатын көгершінге Columba cariolensis және Эдвардстың аза тұтатын көгершініне Columba marginata атауларын берді. Бұл ICZN (Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы) тарапынан қабылданды, ол 1955 жылы түрлерді тиісті атаулармен белгілеу үшін толық өкілеттік күштерін пайдаланды. Аза тұтатын көгершін қазір 1838 жылы француз табиғаттанушысы Шарль Лусьен Бонапарттың әйелі Зенаиданың құрметіне аталған Zenaida туысына жатқызылады. Түрлік эпитеті ежелгі грек тілінен алынған, онда makros – «ұзын» және oura – «құйрық» деген мағынаны білдіреді. Аза тұтатын көгершін құлақты көгершінге (Zenaida auriculata) және Сокорро көгершініне (Zenaida graysoni) жақын туыс. Кейбір мамандар оларды жоғары түр деп санайды, ал үш құс кейде жеке Zenaidura туысына жатқызылады. Жақында Флорида аралдарына еніп кеткен. Оның жалпы атауындағы «аза тұту» бөлігі оның қайғылы дауысынан шыққан. Морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, аза тұтатын көгершіннің жолаушы көгершіннің ең жақын туысы деп есептелген, бірақ генетикалық талдаулар Patagioenas көгершіндерінің одан да жақын туыс екенін көрсетті. Кейбір авторлар оны тіпті Ectopistes туысына жатқызып, E. carolinensis деп тізімдеген. Жолаушы көгершін (Ectopistes migratorius) 1900 жылдардың басында жойылып кетті.
Сипаттама
Жалаңаш көгершін – орташа денелі, жіңішке көгершін, ұзындығы шамамен 29-38 см. Салмағы 113-178 грамм, көбінесе 138 граммға жақын. Жалаңаш көгершіннің қанаттары 37–45 см-ге жетеді. Қанаттары эллипс тәрізді, кең, ал басы дөңгелек. Құйрығы ұзын және үшкір ("макроура" грек тілінде "үлкен" және "құйрық" деген мағынаны білдіреді). Жалаңаш көгершіннің үш бармағы алға, біреуі артқа қаратылған, қысқа және қызғылт түсті аяқтары бар. Тоқылған мұнығы қысқа және қараңғы, көбінесе қоңыр-қара түсті. Жалаңаш көгершіннің бес түршесінің сыртқы түрі ұқсас, оларды ажырату қиын. Бұл түр Ұлы Антиль аралдарында, Мексиканың көп бөлігінде, құрама Штаттарда, Канаданың оңтүстігінде және Бермуд аралдарында қоныстанады. Канаданың далалық аймақтарында оларды тек жазда, ал Орталық Американың оңтүстігінде тек қыста көруге болады. Бұл түр Солтүстік Канадада, Аляскада және Оңтүстік Америкада кездейсоқ кездеседі. Батыс Палеарктикада кем дегенде жеті рет кездейсоқ түр ретінде тіркелді, оның ішінде Британ аралдарында (5), Азор аралдарында (1) және Исландияда (1) байқалған. 1963 жылы Гавайиге әкелінді, ал 1998 жылы Солтүстік Конада оның шағын популяциясы әлі де сақталған. 1988 жылы Мексиканың батыс жағалауындағы Сокорро аралында да пайда болды, бұл Сокорро көгершіннің аралдан жоғалуынан кейін 16 жыл өткен соң болды. Жалаңаш көгершін әртүрлі ашық және жартылай ашық ортада, мысалы, қалалық жерлерде, фермаларда, далаларда, шөптесін жерлерде және сирек орманды аймақтарда мекендейді. Батпақтар мен тығыз орманнан аулақ салады.
Өсіру
Ұсыну кезеңі аталықтың шулы ұшуымен басталады, содан кейін қанаттарын жайып, басын төмен иіп, әдемі дөңгелек айналып ұшуы келеді. Қонақтанғаннан кейін аталық кеудесін қабақтап, басын шайқап, қатты дауыс шығарып аналыққа жақындайды. Жұптасқан құстар көбінесе бір-бірінің қауырсындарын күтіммен тазалайды. Ұя бұтақтардан, қылқан жапырақты ағаштардың жапырақтарынан немесе шөптерден салынады және нашар құрылымға ие. Көптеген ұялар жапырақты және қылқан жапырақты ағаштарда орналасқан. Кейде оларды бұталарда, жүзімдерде немесе ғимараттар сияқты жасанды құрылымдарда табуға болады. Жұмыртқалары ақ түсті, ұзын, ені, шайқау кезінде (аналықтың дене салмағының 5–6% құрайды). Екеуі де күтіп бағады, аталық таңнан түске дейін, ал аналық күнінің қалған бөлігінде және түнінде. Қайғылы көгершіндер – адал ата-аналар, ұялар ересектердің бақылаусыз қалуы сирек кездеседі. Қайғылы көгершіндер әдетте өңешін толтыратындай жеп, содан кейін демалып, қорыту үшін ұшып кетеді. Олар көбінесе ас қорытуға көмектесу үшін ұсақ қиыршық тас немесе құм сияқты заттарды жұтады. Бұл түр әдетте жерде азық іздейді, жүреді, бірақ секірмейді. Қайғылы көгершіндерге түрлі аурулар мен паразиттер шағу мүмкін, оның ішінде таспа құрттары, нематодалар, кенелер және биттер. Ауыз қуысында тіршілік ететін Трихомонас галлина паразиті ерекше қауіпті. Қайғылы көгершін кейде симптомсыз оны көтере алады, бірақ көбінесе ауызда және өңештің ішінде сарғыш өсу пайда болады, бұл нәтижесінде оның аштан өлуіне әкеледі. Құс шешегі – жалпы таралған, жәндіктер арқылы берілетін ауру.
Қорғау мәртебесі
1994 жылы жеке аза тұту күбілерінің саны шамамен 475 миллионға бағаланды және содан бері аздап артқан. Алайда, жақындағы хабарламалар АҚШ-тың батысында аза тұтатын күбіліктердің саны төмендеп бара жатқанын, ал елдің кез келген аймағында олар аңшылық далаларында қалған оқ-дәрі қалдықтарын жеу арқылы қорғанышқа улануға осал екенін көрсетеді. Кей жағдайларда, оларды сол жерге тарту үшін оларға ұнайтын тұқымдық өсімдіктер арнайы себіледі.
Мәдениетте
Хьюрон/Уйандот аңызында Айу'ра (қазіргі уақытта Иохара деп жазылады) есімді қыз туралы айтылады, ол бұл құсты күтіммен бағып, оған деген махаббаты зор болған. Бір күні ол ауырып қайтыс болды. Оның жаны жер асты әлемінің кіреберісіне қарай сапар шегіп бара жатқанда, барлық көгершіндер оның артынан еріп, оның қасында жер астына кіруге тырысты. Осы есікті күзетіп тұрған Аспан әйел құдайы оларға кіруге рұқсат бермеді, соңында оларды соқыр ету үшін түтін жасап, Аюраның жанын олардың сезбей алып кетті. Түтін олардың қауырсындарын сұрлатып, содан бері сол қыздың қазасына күйініп келеді. Осы әңгіменің мәні – сөз ойыны: көптеген американдықтар бұл құстың дыбысын «хоу хоу» деп естіген, ал ирокез халқы да жерлеу рәсімдерінде осыған ұқсас дыбыспен ән салған. Шығыс аза тұяғы (Z. m. carolinensis) Висконсин штатының бейбітшілік символы болып табылады. Бұл құс Мичиган штатының да бейбітшілік құсы. Ол Одубонның «Америка құстары» атты кітабының 286-шы бетінде Каролина көгершіні ретінде бейнеленген. Лорин Нидекер және Чарльз Райт. Аза тұяғы Ник Кейв пен Уоррен Эллистің «Wood Dove» атты әнінде, «For the Birds: The Birdsong Project», Vol. 2 жинағында еске алынады. Сондай-ақ, бұл құс басқа да музыкалық шығармаларда кездеседі, мысалы, Рей Чарльз орындаған танымал блюз әні «Careless Love» және «I Love You, I Love You (I Will Never Let You Go)» әндерінде де айтылады.