Тарих және сәулет

Елена – 15 ғасырға дейін құрылған ежелгі елді мекен. 18-19 ғасырларда ол қолөнер, сауда және білім беру орталығы ретінде бекінді. Болгар ұлттық қайта жаралу дәуірінен сақталған бірнеше сәулеттік кешендер бар, олардың құрамында шамамен 130 ескі үй бар. Сондай-ақ, қабырғадан қабырғаға дейін жалғасқан құрылыстар мен ерекше көше контурлары да кездеседі. Үйлердің іргесі тастан, ал жоғарғы қабаттары ақтан сыланып немесе ағаштан салынған, олардың үстінде сәнді балконшалар бар. Қаланың танымал орындарына 1848 жылы салынған және Даскалоливница деп аталған ескі бірінші санаттағы мектеп кіреді, онда болашақ ұстаздар білім алған (қазір мұражай экспозициясы ұйымдастырылған). 16 ғасырға жататын Әулие Николай шіркеуі, құнды фрескалар мен иконалармен, сондай-ақ толығымен тастан тұрғызылған үш бөлімді Успение шіркеуі (1837 жыл). Қаланың ең жоғары нүктесінде ежелгі сағат механизмі (1812 жыл) орналасқан сағат мұнарасы (Часовникова кула) көтеріледі.

Еленаның құрылуы туралы аңыз

Елена қаласының құрылуы туралы көптеген аңыздар бар, ең көп таралғаны – екі ғашық туралы. Аңыз бойынша, Балқан тауларының таяз ормандарында бір жол болған. Осы жолмен бақытты, жаңа үйленген жұбайлар өтіп бара жатқан еді. Келіні Къпиново ауылынан (Велико Търново облысы) Елена, ал күйеуі Твардицадан Самуил есімді болған. Елена қаласының қазіргі орналасқан жерінде қарақшылар тойға шабуыл жасады. Елена оларды ұрлаушылармен күресіп, түрік полициясы кеңсесінің жанында қаза тапты. Ол "Крест" деп аталатын жердегі қабірге жерленді, кейін ол шіркеу маңына айналдырылды. Самуил қазіргі Самуилец деп аталатын қаланың шетінде басы кесілді. Ұлдарына деген қайғыларынан Самуилдің ата-анасы осы аймаққа қоныстанды және Еленаның құрметіне ауыл құрды.

География

Елена қаласы орманды Елена Балқан тауларының етегінде, Елена өзенінің аңғарында орналасқан. Солтүстігінде Елена төбелері, оңтүстігінде Балқан таулары жатыр. Қаланың солтүстігінде Чукани төбесі орналасқан, онда қарағайлар арасында бұрынғы Климаттық сауықтыру мектебінің ғимараты орналасқан. Төбенің ар жағында әк тас, мальм және құмтас шөгінділері бар. Қала Великий Тарноводан оңтүстікке қарай 38 км (24 миль), Варнадан 230 км (150 миль) және Софиядан 280 км (170 миль) қашықтықта жатыр.

Тарих

1430 жылдан бері қала Stramena және Eliana деп аталады. 18-19 ғасырларда бұл қолөнер, сауда және мәдениет орталығы болған. Қаланың өзі де, оның азаматтары да болгар жаңғыруына үлес қосты. Елена халқы сол кезден бастап бірнеше маңызды оқиғаларға қатысты, мысалы, Велчоның қастандығы (1835 жыл) және 1862 жылғы Тарново көтерілісі. Елена қаласы «Болгар Бейт-Лехемі» деп аталады, себебі жаңғыру дәуірінде қалада үш шіркеу болған. Ондай жағдай басқа ешбір қалада кездеспеген. Еленадағы ең қасиетті орын – «Аяз Николай» ескі шіркеуі. Оның 16 ғасырға дейін де бар екені туралы мәліметтер сақталған. Доино Грамматик сақтап қалған ескі псальтерде: «Бұл кітап 1518 жылы Перраға «Аяз Николай» шіркеуіне беріледі» деп жазылған. Сол кезде шіркеу кітап сақтау орны болған, Елена мен Тарново әдеби мектебі арасындағы байланыс тірегі. Бұл шіркеуде көптеген ежелгі пергамент қолжазбалары сақталған. Оларды арнайы дін қызметкері күтіп, басқаларға беретін болған. «Аяз Николай» ғибадатханасы Еленаның төңірегіндегі барлық ауылдар үшін жалғыз орын болған. Ауыл тұрғындары діни рәсімдерді жергілікті шағын ауылдық шіркеулерде өткізген. Олар жүз жылдық емен ағаштарының астында жаңбыр мен мол өнім тілеп дұға еткен. Әулие Архангел, Аяз Николай және Әулие Илия күндері литургия ұйымдастырған. Ең үлкені түтету үстеліне хош иіс жағып, түтетуіш орнына сынық қыш тақтасын қойған. Ауыл тұрғындары сенбі күндері Еленадағы «Аяз Николай» шіркеуіне келген. Шіркеу күндері сонымен қатар базар күндеріне де айналған. Осылайша, кейіннен үш күндік жәрмеңкелер ұйымдастыра бастады, олар жылына үш рет өткізілген. 1800 жылдың 23 сәуірінде, Аяз Георгий күні, Еленаға мұсылман тайпалары (қарджали) шабуыл жасағанда, «Аяз Николай» шіркеуі көптеген кітаптармен бірге өртеніп кетті. Түрік билігінің рұқсатынсыз Елена халқы шіркеуді қайта жасай бастады. Олар шіркеуді 40 күн, 40 түн бойы жасырын түрде қайта салды. Құл иелерін ренжітпеу үшін шіркеуді жерге көміп тастады. 1804 жылы байлардың қайырымдылығымен және кедейлердің еңбегімен шіркеу бұрынғы қалпына келтірілді. Папа Петко Шейтананың немересі Хаджи Иван Кисиев қайта құруға жетекшілік етті, ол Цариградта Сұлтанның анасына бидай құлағы бар бас киім киіп, Елена халқын бидай өсіруден салық төлеу міндетінен босатуға көндірді. Аймақтың сауда басқарушысы Елена халқының заңсыз түрде шіркеу салып жатқанын тексеруді бұйыратынын естіген Хаджи Иван Кисиев бір түндік уақытта шіркеудің сыртқы қабырғаларын әк пен көмір ерітіндісімен жатты. Осылайша қабырғалар ескіріп, қара түсті болды. Хаджи Иван емтиханшыларды жылы қарсы алып, оларға 30 алтын теңге берді, ғимаратты көрсетіп, оларға: «Губернаторға менің сәлемімді жеткізіңіздер, Елена халқы шіркеу салмайды, ескі астық сақтау алаңын қайта жаңартады» деді. Шіркеу сырттан бекініс сияқты көрінеді. Оның қабырғалары тастан қаланған, қалыңдығы 1 метр, кішкентай терезелері темір торлармен жабдықталған, ал алтарь амбразура тәрізді. Есігі қалың қайың тақтайларынан жасалған, темірмен қапталған, ерекше ауыр құлыппен жабдықталған. Шатыры ауыр тас тақтайшалармен жабылған. Ғибадатхана 1805 жылдың 25 наурызындағы Қасиетті Хабарландыру күніне бағышталды. Алтарьдың сол жағындағы тақташада шіркеудің аграрлық қарақшылар өртеп жібергеннен кейін қайта іргетасынан салынғаны жазылған. Ең үлкен жоғалту – әдеби қазынадан өртенген тарихи пергамент қолжазбалары болды. Папа Доино Грамматик шіркеудің 12 демеушісінің есімдерін атады, олардың бірі – Иларион Макареопольскийдің әкесі Стоян Михайловский. Бүгінде кітап сақтау орнында 340 ескі кітап бар. «Аяз Николай» шіркеуін сол дәуірдегі атақты Елена икона суретшілері – Болерциде туған Давид және Яков безендірген. Олар жұмыстарын 1817-1818 жылдары аяқтады. Қабырғадағы суреттер өте құнды, олар ұлттық маңызы бар мәдени ескерткіштер ретінде жарияланды. Мұнда моравтық Методий, софиялық Георгий Нови, сербиялық Сава және охридтік Климент иконалары орналасқан. Бұл иконалар Болгарияда да, Македонияда да өте сирек кездеседі, сондықтан олардың жоғары көркемдік құндылығы бар. Сондай-ақ, ағаштан жасалған иконостас пен епископ тағы да ерекше бағаланады. 1800 жылы Русе-Тарново губернаторы Смайл Аганың рұқсатымен «Құдай ананың қапалы» жаңа шіркеуі салынды. Бұл шіркеу 1813 жылы тұрақты ғимаратқа айналдырылды. Уақыт өте келе ағаштан жасалған ғимарат қаланың қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады. Елена халқы үлкен шіркеу салуды шешті. Олар «Калето» бекініс қабырғасын бұзып, оның тас материалдарын пайдалануды жоспарлады. Түрік гарнизондары бекініске орналасуына жол бермеу үшін осылай істеуге шешім қабылдады. Бұл шіркеуді Болерцидегі шағын ауылдан келген шебер Михо салған. Құрылысының беріктігі, қолданылған материалдар, егжей-тегжейлі әсемдеуі және әсіресе интерьері азаматтардың өзіне деген сенімін арттырды, сонымен қатар шебер Михоның құрылыс шеберлігі мен батылдығын көрсетті. Ол Кольо Фичето, шебер Генчо Канев замандасы болды және олардың шығармашылығына, дизайнына және іске асыруына төңкерілмеді. Құрылысы 1836 жылы басталды және 1837 жылы аяқталды, ал шіркеу 28 тамызда бағышталды. 1861 жылы шіркеу жөнделген кезде, бұл туралы хабарлама батыс қабырғасына, карниздің үстіне жазылды. Қоңырау мұнарасы жеке ғимарат, ол 1912 жылы салынды. 1925 жылы «Құдай ананың қапалы» шіркеуі өте құнды көркем туындысын жоғалтты – өртте иконостас өртеніп кетті. Жаңа иконостасты Горги Киров жасады, ал иконаларды Еленадан келген суретші Христо Берберов салған. Үшінші қасиетті орын – «Құдай ананың тууы» ғибадатханасы «Аяз Николай» ескі шіркеуі сияқты тағдырға ие болды және қаланың тарихи дамуымен байланысты. 1812 жылы Хаджи Йордан Брадатыйдың басшылығымен Хаджи Панайот пен Хаджи Димитар Разсуканов сыйға берген жерге шіркеу салынды. Тарновода шіркеу қайтадан жасырын түрде және султанның жарлығысыз салынғаны туралы хабар тарады. Хаджи Йордан Брадатый (біраз жыл бұрын Хаджи Иван Кисиев істегендей) ғимаратты тексеру алдында жасырды, шіркеу ішінде төсектер мен жылқыларды байлап, оны тұраққа ұқсатуға бұйрық берді. Ғибадатхана жанында салынған келмелер жас қыздарға арналған монастырь ретінде пайдаланылды. Аңызға сүйенсек, Хаджи Йордан Брадатыйдың әйелі оның дарға асылғаннан кейін осы монастырьға монах ретінде кірген. Велчо қастандығының қатысушылары Плаковци монастырының «Аяз Илия» шіркеуінде Хаджи Йордан Брадатыйдан әкелген қасиетті жерден (Иерусалимнен) иконаға ант берді. 1859 жылдың 20 шілдесінде «Құдай ананың тууы» шіркеуінің ағаш қабырғалары жәрмеңке кезінде өртенді. Олар жаңа шіркеу салуға кірісті және 1865 жылы аяқтады. Оны Тявнадан келген жас шебер Кольо Петков – Кольо Фичетоның шәкірті салған. Келесі жылы жаңа салынған екі бөлмеде жас қыздарға арналған мектеп ашылды. Бұл мектеп 1894 жылға дейін жұмыс істеді. 1877 жылдың 22 қарашасында, орыс-түрік соғысының қанды шайқастарының бірінде, Елена шайқасында, қала өртенген кезде, құл иелері иконостасты жойды және шіркеуді астық сақтау орнына айналдырды. «Болгар ұстаздары» иконасы, Апостолдармен тең әулиелер және славян болгар ұстаздары Кирилл мен Мефодийтің бейнесі салынған, шіркеудің бағалы туындысы болды. Оны Станислав Доспевский Елена халқының тапсырысымен салған.

Калето

Ол Еленаның үстіндегі төбеде орналасқан. Қаржалы дәуірінде үлкен тас бекініс болған. Оның ең жоғарғы бөлігінде күзетші тұрды, ол қаржалылардың жақындап келе жатқанын қадағалап отырды. Егер ол оларды байқаса, дабыл берер еді, сонда барлық шіркеулер қоңырауларын соғып хабар тарата бастаған болар еді. Бұл Елена тұрғындарына бандиттерден қорғану үшін мүмкіндігінше тезірек Калетоға қашуға сигнал болды. Қаржалылардың қылмыстық әрекеттері аяқталғаннан кейін Калето бекінісі түрік әскерінің казармасы ретінде пайдаланылды, бірақ ол бұзыла бастады. 1836 жылы "Құдай ананың көтерілуі" шіркеуі салынған кезде, шіркеуді салу үшін Калетоның бұзылған бекінісінен материалдар қолданылды.

Құрмет

Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Ливингстон аралындағы Елена шыңы Еленаның құрметіне аталған.