Кіріспе

Психологиялық азаптау түрі

Құрбанды өлім жазасына кесілудің алдында екенін немесе басқа біреудің өлім жазасы орындалып жатқанын сезіндіру үшін жалған, бірақ қасақана жасалатын әрекеттер жиынтығы – макеттік орындау. Мұндай жағдайларда құрбанның көзін байлап, өлімге бет қадап бара жатқанын айту, соңғы тілектерін сұрау, өз қабірін қазу, зарядсыз тапаншаны басына тіреп, оқ атқандай болу, құрбанның жанында (бірақ оған бағытталмай) оқ ату немесе дауыссыз оқтар ату сияқты амалдар қолданылуы мүмкін. Макеттік орындау – психологиялық азаптаудың бір түрі. Адам өлім жазасына кесілуге айналада екенін сезгенде немесе біреудің өлім жазасы орындалып жатқанын көргенде үрейлі сезім туындайды. Бұл психологиялық жарақат депрессияға, қылықсыздыққа, посттравматикалық стресс синдромына және басқа да психикалық ауруларға алып келуі мүмкін.

Тарихи оқиғалар

1849 жылы орыс саяси талқылау тобының мүшелері, Петрашевский шеңберінің құрамындағы жазушы Федор Достоевский де бар, мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталып, ату жазасына кесілді. Олардың жазасы құпия түрде қатаң еңбекке ауыстырылды және тұтқындарға тек атқышуға дайындық шаралары толыққан соң ғана хабарланды. Достоевский осы оқиғаны «Ақымақ» романында суреттеген. 1968 жылы «USS Pueblo» кемесінің командирі Ллойд М. Бучер Солтүстік Кореялық тергеушілер тарапынан азапталды және оны мойндауға мәжбүр ету үшін макеттік атуға ұшырады. 1979 жылы Иранда ұсталған американдықтарды олардың күзетшілері макеттік атуға алып, қорқытты. 2004 жылдың желтоқсанында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қылмыстық тергеу қызметінің (NCIS) ішкі құжаттары жарияланды, бұл құжаттар Азаматтық бостандықтар одағының «Ақпарат алу құқығы» заңы арқылы қол жеткізгені белгілі болды. Осы құжаттар Абу-Грейб түрмесіндегі тұтқындарға жасалған зорлық-зомбылықты көрсеткен суреттер жарияланғаннан кейін жеті апта өткен соң жазылған. 2000 жылы Сьерра-Леонедегі британдық әскерилерді Вест-Сайд Бойз тобы тұтқындардан мәлімет алу үшін макеттік атуға алып, қорқытқан. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ армиясының подполковнигі Аллен Уэст ирактық полиция офицері Йехия Кадури Хамудиді, оның бөлімшесіне шабуыл жоспарлап отыр деген күдікпен ұстап, тергеуге алды. Хамудиді аудармашы мен бірнеше американдық әскер сапырып соққаннан кейін, Уэст оны тергеу бөлмесінен алып шығып, қолында қаруы бар алты американдық әскерді көрсетті. Уэст Хамудиге: «Егер сөйлемесең, олар сені өлтіреді» деді. Содан кейін Уэст Хамудидің басын қаруды тазалауға арналған құмға толы бөшкеге салып, өз қаруын бөшкеге тығып, Хамудидің басына жақын жерде оқты атып тастады. Осыдан кейін Хамуди Уэстке шабуылдың болжамды жерлерін, уақытын және әдістерін айтты, бірақ бұл шабуыл ешқашан болған жоқ және шабуыл жоспарларының ешқандай дәлелі табылмады. Хамуди айыпсыз босатылды, ал Уэст әскери сот кодексінің екі бабын бұзды деген айып тағылды, бірақ оқиға үшін 5000 доллар айып төлегеннен кейін айыптары алынып тасталды және әскери соттан өтусіз АҚШ армиясынан кетуіне рұқсат берілді. 2014 жылы журналист Джеймс Фоули ИХИМ (ДАИШ) жауынгерлері тарапынан басын кесу алдында макеттік атуға ұшырады. ИХИМ (ДАИШ) макеттік атуды жиі қолданатын азаптау тәсілі ретінде белгілі.