Грекия мифологиясындағы Елена: Аңыз бен этимологиясы

Кіріспе

Грек мифологиясындағы тұлға

Оның сұлулығы барлық заманның суретшілерін оны бейнелеуге шабыттандырды, көбінесе идеалды адам сұлулығының символы ретінде. Еленаның суреттері б.з.б. 7 ғасырында бастап пайда бола бастады. Классикалық Грецияда оның Парижбен қашуы немесе оған еріп кетуі кең таралған сюжет болды. Орта ғасырлық иллюстрацияларда бұл оқиға көбінесе ұсыну ретінде бейнеленсе, Ренессанс кезеңінің суреттерінде Париждің "зорлауы" (яғни, ұрлауы) ретінде көрсетілген. Кристофер Марлоудың 1604 жылғы "Доктор Фауст" трагедиясынан алынған мына шумақтары жиі айтылады: "Мың кемені суға түсірген / Илиумның биік мұнараларын өртеген бет еді бұл?"

Этимология

Елена есімінің этимологиясы ғалымдар үшін әлі де мәселе болып қалуда. 19 ғасырда Георг Куртиус Еленаны (Ἑλένη) айға (Selene; Σελήνη) байланыстырды. Бірақ Еленаға арналған екі ерте жазуда ежелгі гректің лакон диалектісінде оның аты бастапқы дигаммамен (Ϝ, шамамен w сияқты айтылады) жазылған, бұл бастапқыда қарапайым *s әрпімен басталатын кез келген этимологияны жоққа шығарады. 20 ғасырдың басында Эмиль Буасак Ἑλένη сөзінің "шамылғы" деген мағынаны білдіретін ἑλένη деген есімнен шыққан деп санайды. Сондай-ақ, Ἑλένη-дің λ әрпі алғашқы ν әрпінен пайда болған деген пікір бар, демек, есімнің этимологиясы Венераның түбірімен байланысты болуы мүмкін. Алайда Линда Ли Клэдер жоғарыдағы ұсыныстардың ешқайсысының толыққанды еместігін айтады. Соңғы кезде Отто Скутш Елена есімінің екі бөлек этимологиясы болуы мүмкін деген теорияны ұсынды, олар әртүрлі мифологиялық тұлғаларға қатысты: атап айтқанда *Sṷelenā (санскрит тіліндегі svaraṇā "жарықтандырушы") және *Selenā. Біріншісі – Спарта құдайы, ол бір немесе басқа табиғи жарық құбылысына (әсіресе Сент-Эльмо отына) байланысты және Диоскурлердің қарындасы, ал екіншісі – Терапнеде Ἑλένα Δενδρῖτις ("Ағаштардың Еленасы") ретінде құлшылық етілген өсімдіктер құдайы. Тағы да басқалар есімнің этимологиясын гипотетикалық Индоевропалық күн құдайымен байланыстырды, оның аты түрлі Индоевропалық мәдениеттердегі "күн" сөзімен байланысты, соның ішінде гректің өзіндегі күн сөзі және күн құдайы Гелиос. Мартин Л. Вест осылайша Еленаның ("күн сәулесінің иесі") PIE жұрнағы nā ("иесі") негізінде құрылуы мүмкін екенін ұсынды, бұл табиғи элементті басқаратын құдайды білдіреді.

Тарихи және мифологиялық контекст

Елена алғаш рет Гомердің поэмаларында пайда болады, одан кейін грек әдебиетінде танымал тұлғаға айналды. Бұл туындылар грек мифологиясының канонында маңызды орын алатын мифологиялық дәуір – Батырлар дәуірінің соңғы жылдарында өрбиді. Гомер поэмалары жазбаға түсірілмес бұрын ауызша таратылғандықтан, кейбір ғалымдар осындай әңгімелер ертедегі микендік грек дәстүрінен жеткенін және Батырлар дәуірі сол кезеңнің мифологиялық естелігін көрсететінін болжайды. Грециядағы жақындағы археологиялық қазбалар қазіргі Лаконияның соңғы қола дәуірінде жеке аумақ болғанын көрсетсе, ақындар оны бай патшалық деп сипаттайды. Археологтар қазіргі Спартаның төменінде жатқан микендік сарай кешенін табуға әлі дейін қол жеткізе алмады. Соңғы зерттеулерге сәйкес, Евротас өзені аңғарының оңтүстік бөлігіндегі Менелайон аймағы Микен Лакониясының орталығы болған сияқты.

Отбасы

Хелен мен Менелайдың Гермиона есімді қызы болды. Әртүрлі дереккөздерде ол Аэтиолас, Никострат, Мегапентес және Плейстенес есімді бір немесе бірнеше ұлдың анасы деп айтылады. Бірақ, басқа деректер бойынша, бұл балалар Менелайдың түрлі жандармен туған заңсыз ұлдары еді. Хелен мен Парис үш ұл – Буномус, Аган, Идей және Хелен есімді қызға ие болды. Троя соғысы кезінде жер сілкінісі салдарынан ұлдарын ұйықтаған бөлмесінің шатыры құлап, үш ұлы қаза тапты.

Туу

Көптеген дереккөздерде, соның ішінде "Илиада" мен "Одиссеяда" Елена Зевс пен Леданың қызы, Спартан патшасы Тиндарейдің әйелі болып келеді. Еврипидтің б.з.б. V ғасырдың аяғында жазылған "Елена" пьесасы Еленаның тууы туралы ең танымал мәліметтерді баяндаған ең алғашқы дереккөз саналады: оның әкесі Тиндарей болғанымен, шын мәнінде ол Зевстің қызы еді. Құс патшасы – лебедь бейнесінде Зевс, бүркіттен қашып, Ледаға паналады. Лебедь оның көңілін жаулап, олар жұптасып кетті. Содан соң Леда жұмыртқалап, одан Елена дүниеге келді. Бірінші Ватикан мифографы екі жұмыртқа туғанын айтады: біреуі Кастор мен Полюкске, екіншісі Елена мен Клитемнестраға. Дегенмен, сол автор бұрын Елена, Кастор және Полюкс бір жұмыртқадан туғанын мәлімдейді. Фабиус Планциадес Фулгенций де Елена, Кастор және Поллюкс бір жұмыртқадан туылғанын айтады. Псевдо-Аполлодордың сөзіне қарағанда, Леда Еленаны көтеріп жүрген түні Зевс пен Тиндареймен қарым-қатынас жасаған. Ал "Киприя" поэмасында, Эпикалық циклдің бір бөлігінде, Елена Зевс пен құдай Немезистің қызы болып суреттеледі. "Киприяның" жазылған мерзімі белгісіз, бірақ ол кем дегенде б.з.б. VII ғасырға дейінгі дәстүрлерді сақтап қалған деп есептеледі. "Киприяда" Немезис Зевспен жұптасуға құштар болмады. Ол Зевстен қашу үшін түрлі жануарларға айналып, соңында қазға айналды. Зевс те қазға айналып, Немезисті зорлады, ол жұмыртқалап, одан Елена туды. Демек, "Киприяда" бұл жұмыртқа бір жолмен Ледаға жеткізілген. Кейінгі деректерде ол Лидаға Атикадағы тоғайда табылған жұмыртқаны қойшы әкелген немесе Гермес оны оның қолына тастаған делінеді. Трагилдың Асклепиады мен Псевдо Эратостен осыған ұқсас оқиғаны баяндайды, бірақ Зевс пен Немезис қаздың орнына қарлығаштарға айналды. Тимоти Ганц Зевстің Ледаға қарлығаш түрінде келгені туралы аңыз Зевс пен Немезистің құсқа айналған нұсқасынан шыққан деген болжам айтады. Паузанияс б.з.б. II ғасырдың ортасында Спарта акрополісіндегі ғибадатхана шатырынан таспен байланған жұмыртқа қабығының қалдықтарының әлі де ілініп тұрғанын айтады. Адамдар бұл "Леданың тудырған әйгілі жұмыртқасы" деп сенді. Паузанияс Спартаға барып, Хилаейра мен Фибиге арналған қасиетті орынды көру үшін барды. Паузанияс сондай-ақ Еленаның ағалары "Диоскури" (яғни Кастор мен Поллюкс) Пфнос аралында туылғаны туралы жергілікті дәстүр бар екенін айтады. Ол бұл туралы спартандық ақын Алкман да айтқан, ал ақын Ликофронның Еленамен байланысты қолданған "Пефнай" (Πεφναίας) сөзі Ликофронның Еленаның да осы аралда туғаны туралы дәстүрді білгенін көрсетеді.

In most sources, including the Iliad and the Odyssey, Helen is the daughter of Zeus and of Leda, the wife of the Spartan king Tyndareus. Euripides' play Helen, written in the late 5th century BC, is the earliest source to report the most familiar account of Helen's birth: that, although her putative father was Tyndareus, she was actually Zeus' daughter. In the form of a swan, the king of gods was chased by an eagle, and sought refuge with Leda. The swan gained her affection, and the two mated. Leda then produced an egg, from which Helen emerged. The First Vatican Mythographer introduces the notion that two eggs came from the union: one containing Castor and Pollux; one with Helen and Clytemnestra. Nevertheless, the same author earlier states that Helen, Castor and Pollux were produced from a single egg. Fabius Planciades Fulgentius also states that Helen, Castor and Pollux are born from the same egg. Pseudo Apollodorus states that Leda had intercourse with both Zeus and Tyndareus the night she conceived Helen. On the other hand, in the Cypria, part of the Epic Cycle, Helen was the daughter of Zeus and the goddess Nemesis. The date of the Cypria is uncertain, but it is generally thought to preserve traditions that date back to at least the 7th century BC. In the Cypria, Nemesis did not wish to mate with Zeus. She therefore changed shape into various animals as she attempted to flee Zeus, finally becoming a goose. Zeus also transformed himself into a goose and raped Nemesis, who produced an egg from which Helen was born. Presumably, in the Cypria, this egg was somehow transferred to Leda. Later sources state either that it was brought to Leda by a shepherd who discovered it in a grove in Attica, or that it was dropped into her lap by Hermes. Asclepiades of Tragilos and Pseudo Eratosthenes related a similar story, except that Zeus and Nemesis became swans instead of geese. Timothy Gantz has suggested that the tradition that Zeus came to Leda in the form of a swan derives from the version in which Zeus and Nemesis transformed into birds. Pausanias states that in the middle of the 2nd century AD, the remains of an egg shell, tied up in ribbons, were still suspended from the roof of a temple on the Spartan acropolis. People believed that this was "the famous egg that legend says Leda brought forth". Pausanias traveled to Sparta to visit the sanctuary, dedicated to Hilaeira and Phoebe, in order to see the relic for himself. Pausanias also says that there was a local tradition that Helen's brothers, "the Dioscuri" (i. e. Castor and Pollux), were born on the island of Pefnos, adding that the Spartan poet Alcman also said this, while the poet Lycophron's use of the adjective "Pephnaian" (Πεφναίας) in association with Helen, suggests that Lycophron may have known a tradition which held that Helen was also born on the island.

Тесейдің жас ұрлауы

Тесей мен Пиритос деген екі афиналық, өзінің құдайлардың ұлдары болғандықтан, құдайлардың қыздарына үйленуге лайық деп ойлады. Сондықтан олар бір-біріне Зевстің екі қызын қашқызуға көмектесуге уәде берді. Тесей Еленаны таңдады, ал Пиритос Аидтың әйелі Персефонаға үйленуге ант берді. Тесей Еленаны анасы Аэтрамен немесе серігі Афиднмен Афиднада немесе Афинада қалдырды. Содан кейін Тесей мен Пиритос Персефонаны қашқызу үшін Аидтың жер асты әлеміне сапар шекті. Аид оларға қонақжайлық көрсетіп, дастархан жайып берді, бірақ екеуі отырғанда олардың аяқтарына жыландар оралып, оларды тұтқындады. Еленаның қашқыруы Кастор мен Поллюкстің Афинаға шабуыл жасауына себеп болды, олар кек алу үшін Аэтраны тұтқындап, әпкесін Спартаға қайтарды. Гётенің "Фауст" романында Кентавр Хирон Диоскур ағайындыларына Еленаны үйіне қайтаруға көмектескен деп айтылады. Оқиғаның көптеген нұсқаларында Елена өте жас болған; Лесбостық Гелланик оның жеті жаста екенін, ал Диодор он жаста екенін айтады. Стезихор Ифигенияның Тесей мен Еленаның қызы екенін айтқан, яғни Елена бала тууға жетілген. Көптеген дереккөздерде Ифигения Агамнемнон мен Клитемнестраның қызы, бірақ Самостық Дурис және Антонин Либералис сияқты басқа жазушылар Стезихордың айтуынша жазған. Овидийдің "Героидтары" ежелгі және әсіресе римдік авторлар Еленаның жастығын қалай елестеткенін көрсетеді: ол жас ханшайым ретінде суреттеледі. Секст Проперций Еленаны ағаларымен бірге қару-жарақ пен аңшылықты жаттықтыратын қыз ретінде көзге көрінеді: [ ] немесе Елена сияқты, Кастор мен Поллюкс арасындағы Еурота құмында, біреуі бокс шеберлігімен жеңіске жететін, екіншісі жылқымен: жалаңаш кеудесімен қару ұстаған, ол жердегі құдай ағаларынан ұялмаған.

Жақсылық

Еленаның үйлену уақыты жеткенде, әлемнің көптеген патшалары мен ханзаделері оның қолын сұрап келіп, өздерімен бірге қымбат сыйлықтар әкелді, немесе өздері бара алмаса, өкілдерін жіберді. Бәйге кезінде Кастор мен Полукс күйеу болып үміткерлермен сөйлесуде маңызды рөл атқарды, алайда соңғы шешім Тиндарейге тиесілі болды. Менелай, оның болашақ күйеуі, өзі қатыспады, бірақ орнына ағасы Агамемнонды жіберді.

Тиндарейдің анты

Тиндарий қызына күйеу таңдаудан немесе кез келген күйеу болуға үміткерді жіберуден қорқып, оларды ренжітіп, жанжалға себеп боламын деп ойлады. Одиссей даугерлердің бірі болғанмен, бәйгеде жеңіске жеткізе аламын деп сенбегендіктен ешқандай сыйлық әкелмеді. Сондықтан ол Тиндарий Икарийдің қызы Пенелопаға қалыңдық болып баруына қолдау көрсетсе, мәселені шеше алатынын уәделеді. Тиндарий келісім берді, ал Одиссей шешім қабылдамас бұрын барлық күйеу болуға үміткерлер таңдалған күйеуді оған қарсы шыққандардан қорғауға қасиетті ант беру керектігін ұсынды. Күйеу болуға үміткерлер өш алмайтынына ант бергеннен кейін, Менелай Еленаның күйеуі болып таңдалды. Осы келісімнің маңыздылығын көрсету үшін Тиндарий жылқыны құрбан етті. Тиндарий мен Леда биліктен бас тарғаннан кейін, Елена мен Менелай Спартаны биледі. Менелай мен Елена Спартада кем дегенде он жыл билік етті; олардың Гермиона есімді қызы және (кейбір мифтерде) Этиолас, Марафий және Плейстен есімді үш ұлы болды. Елена мен Менелайдың некесі батырлар дәуірінің аяқталуының бастамасы болды. Еленаның күйеу болуға үміткерлерінің тізімін аяқтағанда, Гесиод Зевстің адамзатты, әсіресе батырларды жою жоспарын айтты. Еленаның Парижбен қашып кетуінен туған Троя соғысы – оның осы мақсатына жету құралы болмақ.

Мысырда

Кем дегенде үш ежегі грек авторы Еленаның Трояға барғанын жоққа шығарды; оның орнына, олар Елена Троя соғысы кезінде Мысырда қалды деп болжады. Бұл үш автор – Еврипид, Стесихор және Геродот. Еврипидтің "Елена" пьесасында Гера Зевстің өтініші бойынша бұлттардан Еленаның сәлікөйін (eidolon, εἴδωλον) жасап шығарған, Гермес оны Мысырға алып кеткен, ал Елена ешқашан Трояға бармаған, керісінше, соғыстың барлық уақытын Мысырда өткізген. Сәлікөй Стесихордың баяндамасында да кездеседі, бірақ Геродоттың мифті ұқсатуға талпынған нұсқасында жоқ. Бұдан басқа, Ликофрон (822) Хезиодтың Еленаның сәлікөйін алғашқы болып айтқанын мәлімдейді. Бұл Хезиод осыны әдеби туындысында айтқандығын немесе бұл идея Хезиод заманындағы ерте архаикалық Грецияда кеңінен танымал болғандығын және нәтижесінде оған жатқызылғандығын білдіруі мүмкін.

Тағдыр

Елена Спартаға оралып, Менелаймен бірге өмір сүрді, онда ол "Одиссеяның" 4-кітабында Телемахпен кездесті. Бұл оқиғада көрсетілгендей, ол мен Менелай толыққанды татуласып, үйлесімді некелі өмір сүрді – ол сүйіктісімен қашып кеткеніне ешқандай реніш сақтамады, ал ол қоршаудағы Троядағы өмірінен әңгімелер айтуға тартынбады. Еврипидтің "Орест" пьесасында айтылған басқа бір нұсқа бойынша, Аполлон Еленаны Оресттен құтқарып, Менелай оралғаннан кейін бірден Олимп тауына көтеріп алып кеткен. Географ Паузаний (3.19.11–13) Еленаның Ахиллмен бірге өлімнен кейінгі өмірді бөлісетінін айтады. Паузанийде тағы бір әңгіме бар (3.19.9–10): "Родостықтардың айтуынша, Менелай қайтыс болғаннан кейін, ал Орест әлі саяхатта жүрген кезде, Еленаны Никострат пен Мегапент қуып шығып, Родосқа келді. Онде ол Тлеполемнің әйелі Поликсомен дос болды. Поликсо аргивтік тегінен шыққандықтан, Тлеполемге үйленгеннен кейін Родосқа қашып келді. Ол кезде ол жетім баламен қалған аралдың патшайымы еді. Олар Поликсоның Еленаның қолындағы Тлеполемнің өлімі үшін кек алуды қалағанын айтады. Сондықтан ол суға түскен кезде, Фуриялар сияқты киінген қызметшілерді оған жіберді, олар Еленаны ұстап алып, ағашқа іліп қойды. Сондықтан родостықтар Елена ағашының қасиетті орнына ие болды." Еленаның жазалануына қатысты басқа да дәстүрлер бар. Мысалы, оны Тавристе құдайларға құрбандық ретінде ұсынған Ифигения немесе Ахиллдің өліміне ашуланған Тетис, оны қайтып келгенде өлтіреді. Тлеполем – Геракл мен Астиокеден туған ұл. Астиоке – Филаның қызы, Эфира патшасы, оны Геракл өлтірді. Тлеполемді "Илиада" шайқасының бірінші күні Сарпедон өлтірді. Никострат – Менелайдың Пьерис атты тоқалдан туған ұлы. Мегапент – Менелайдың Терей атты тоқалдан туған ұлы. Еврипидтің "Троялық әйелдер" трагедиясында Еленаны соғыстан аман қалған әйелдер жек көреді және оны Грекияға алып келіп, өлім жазасына кесуге тиіс. Бұл нұсқа Еврипидтің басқа екі трагедиясымен – "Троялық әйелдерден" бұрын жазылған "Электра" және "Елена"мен қайшы келеді, себебі оларда Елена Троя соғысы кезінде Мысырда болған деп сипатталады.

Helen returned to Sparta and lived with Menelaus, where she was encountered by Telemachus in Book 4 of The Odyssey. As depicted in that account, she and Menelaus were completely reconciled and had a harmonious married life—he holding no grudge at her having run away with a lover and she feeling no restraint in telling anecdotes of her life inside besieged Troy. According to another version, used by Euripides in his play Orestes, Helen had been saved by Apollo from Orestes and was taken up to Mount Olympus almost immediately after Menelaus' return. A curious fate is recounted by Pausanias the geographer (3.19.11–13), which has Helen share the afterlife with Achilles. Pausanias also has another story (3.19.9–10): "The account of the Rhodians is different. They say that when Menelaus was dead, and Orestes still a wanderer, Helen was driven out by Nicostratus and Megapenthes and came to Rhodes, where she had a friend in Polyxo, the wife of Tlepolemus. For Polyxo, they say, was an Argive by descent, and when she was already married to Tlepolemus, shared his flight to Rhodes. At the time she was queen of the island, having been left with an orphan boy. They say that this Polyxo desired to avenge the death of Tlepolemus on Helen, now that she had her in her power. So she sent against her when she was bathing handmaidens dressed up as Furies, who seized Helen and hanged her on a tree, and for this reason the Rhodians have a sanctuary of Helen of the Tree." There are other traditions concerning the punishment of Helen. For example, she is offered as a sacrifice to the gods in Tauris by Iphigeneia, or Thetis, enraged when Achilles dies because of Helen, kills her on her return journey. Tlepolemus was a son of Heracles and Astyoche. Astyoche was a daughter of Phylas, King of Ephyra who was killed by Heracles. Tlepolemus was killed by Sarpedon on the first day of fighting in the Iliad. Nicostratus was a son of Menelaus by his concubine Pieris, an Aetolian slave. Megapenthes was a son of Menelaus by his concubine Tereis, with no further origin. In Euripides's tragedy The Trojan Women, Helen is shunned by the women who survived the war and is to be taken back to Greece to face a death sentence. This version is contradicted by two of Euripides' other tragedies, Electra, which predates The Trojan Women, and Helen, as Helen is described as being in Egypt during the events of the Trojan War in each.

Көркемдік бейнелеулер

Көне заманнан бері Еленаны бейнелеу өте қиын мәселе болды. Зевксис тарихы осы сұраққа нақты жауап береді: суретші идеалды сұлулықты қалай мәңгілік ете алады? Соңында ол бес бойжеткенің ең жақсы белгілерін таңдады. Көне әлем 7 ғасырда Еленаның суретін салуды немесе оның бейнесін тас, саз және қолаға түсіре бастады. Дарес Фригий «Трояның құлауы тарихы» атты еңбегінде Еленаны былай сипаттайды: «Ол әдемі, қарапайым және тартымды еді. Оның аяқтары ең жақсы, ал аузы ең сүйкімді. Оның қабауларының арасында сұлулық белгісі бар еді». Елена афиналық құмыраларда жиі бейнеленеді, ол Менелайдан қорқып, одан қашып бара жатыр. Алайда, лакондық өнерде жағдай басқаша: Архаикалық стелада Троя құлағаннан кейін Еленаның жазылуын бейнелейтін Менелай қылышпен қаруланған, бірақ Елена оған батыл қарайды, тікелей оның көзіне қарайды; ал Пелопоннес өнерінің басқа туындыларында Елена гүл шоғын ұстап тұр, ал Менелай қылышын тік көтеріп тұр. 550-470 жылдардағы афиналық құмыраларда Менелай оған қауіпті түрде қылышын нұсқайды. Париждің Еленаны ұрлауы ежелгі грек құмыраларындағы танымал мотив болды, бұл Тесейдің ұрлауынан гөрі әлдеқайда танымал еді. Афиналық құмыра суретшісі Макронның әйгілі суретінде Елена күйеу жігіттің артынан ергендей Париждің артынан ілесіп келеді, оның білегін Париж ұстап тұр. Грек мифологиясын жақсы білетін этрусктің рельефті айналарында Еленаның жұмыртқасын жеткізу тақырыбына ерекше қызығушылық танытты. Ренессанс кезеңіндегі суреттерде Еленаның Спартадан кетуі көбінесе Париждің күштеп алып кетуі (зорлау) ретінде бейнеленеді. Алайда, ортағасырлық кейбір көрнекі суреттерде бұл жағдай осылай емес. 1460 және 1470 жылдардағы суретшілерге Гвидо делле Колоннның «Трояның құлауы тарихы» әсер етті, онда Еленаның ұрлануы азғыру көрінісі ретінде суреттелді. Флоренциялық суреттер хроникасында Париж мен Елена қол ұстасып келе жатқандары бейнеленген, ал олардың некесі франко-фламандтық гобелендерінде көрсетілген. Кристофер Марлоудың «Доктор Фауст» (1604) пьесасында Фауст Еленаның көлеңкесін шақырады. Еленаны көрген Фауст: «Мың кеме жөнелткен, Илиумның биік мұнараларын өртеген осы ма?» деген әйгілі сөздерді айтады (V акт, I көрініс). Гётенің «Фауст» романында да Фауст Еленаны шақырады. Уильям Шекспирдің «Тройл мен Крессида» пьесасында Елена Тройлға ғашық кішігірім кейіпкер. Прерафаэлит өнерінде Елена көбінесе жарқыраған, иірім шаштарымен бейнеленеді. Сол кезеңдегі басқа суретшілер Еленаны Трояның қабырғаларында бейнелейді және оның бет-әлпетіне назар аударады: оның беті көрінбейтін, бос, түсініксіз. Гюстав Мороның суретінде Елена ақыры бетсіз болады; Троя қираған жерінің ортасындағы бос еидолон.

From Antiquity, depicting Helen would be a remarkable challenge. The story of Zeuxis deals with this exact question: how would an artist immortalize ideal beauty? He eventually selected the best features from five virgins. The ancient world starts to paint Helen's picture or inscribe her form on stone, clay and bronze by the 7th century BC. Dares Phrygius describes Helen in his History of the Fall of Troy: "She was beautiful, ingenuous, and charming. Her legs were the best; her mouth the cutest. There was a beauty mark between her eyebrows." Helen is frequently depicted on Athenian vases as being threatened by Menelaus and fleeing from him. This is not the case, however, in Laconic art: on an Archaic stele depicting Helen's recovery after the fall of Troy, Menelaus is armed with a sword but Helen faces him boldly, looking directly into his eyes; and in other works of Peloponnesian art, Helen is shown carrying a wreath, while Menelaus holds his sword aloft vertically. In contrast, on Athenian vases of c. 550–470, Menelaus threateningly points his sword at her. The abduction by Paris was another popular motif in ancient Greek vase painting; definitely more popular than the kidnapping by Theseus. In a famous representation by the Athenian vase painter Makron, Helen follows Paris like a bride following a bridegroom, her wrist grasped by Paris' hand. The Etruscans, who had a sophisticated knowledge of Greek mythology, demonstrated a particular interest in the theme of the delivery of Helen's egg, which is depicted in relief mirrors. In Renaissance painting, Helen's departure from Sparta is usually depicted as a scene of forcible removal (rape) by Paris. This is not, however, the case with certain secular medieval illustrations. Artists of the 1460s and 1470s were influenced by Guido delle Colonne's Historia destructionis Troiae, where Helen's abduction was portrayed as a scene of seduction. In the Florentine Picture Chronicle Paris and Helen are shown departing arm in arm, while their marriage was depicted into Franco Flemish tapestry. In Christopher Marlowe's Doctor Faustus (1604), Faust conjures the shade of Helen. Upon seeing Helen, Faustus speaks the famous line: "Was this the face that launch'd a thousand ships, / And burnt the topless towers of Ilium." (Act V, Scene I.) Helen is also conjured by Faust in Goethe's Faust. In William Shakespeare's play Troilus and Cressida, Helen is a minor character who adores Troilus. In Pre Raphaelite art, Helen is often shown with shining curly hair and ringlets. Other painters of the same period depict Helen on the ramparts of Troy, and focus on her expression: her face is expressionless, blank, inscrutable. In Gustave Moreau's painting, Helen will finally become faceless; a blank eidolon in the middle of Troy's ruins.

Қазіргі заманға дейінгі

[[Файл:Кристофер Марлоу.jpg|thumb|left|upright|Кристофер Марлоудың (1585 жылғы портреті даулы) "Доктор Фаусттың қайғылы тарихы" (1604) пьесасы атақты цитатаның бастауы: «Бұл мың кеме жіберген / Илиумның төбесі жоқ мұнараларын өртеген бет пе?» Ежелгі гректерде ол Аймен байланысты болған. Бұл жол жиі контекстен тыс қолданылады.

thumb|upright|Эвелин Де Морганның (1898, Лондон) «Трояның Еленасы» суреті; Елена айнаға қарап, әдеміленеді, айнада жалаңаш Афродита бейнеленген. 1864 жылы Парижде Жак Оффенбахтың «Ла Белль Елена» операсының премьерасы өтті. Троялық Елена – Ариго Боитоның 1868 жылы Миланда премьерасы өткен «Мефистофель» операсындағы екінші дәрежелі кейіпкер. 1881 жылы Оскар Уайльд «Жаңа Елена» атты өлеңін жариялады. К.С.Льюисдің «Қара мұнара» антологиясында «Он жыл өткен соң» атты фрагмент бар. Троя соғысынан кейін Мысырда Менелайға нағыз, көңілін қалдыратын Елена мен мысырлық әулиелер жасаған идеал Еленаның арасынан таңдау мүмкіндігі беріледі. Англиялық прерафаэлит суретшісі Эвелин Де Морган 1898 жылғы «Троялық Елена» суретінде Еленаны өте еркелеген әйел ретінде бейнелеген. 1938 жылы Лестер дель Рей жазған «Хелен О’Лой» әңгімесі екі механик жасаған синтетикалық әйелдің жаратылуын егжей-тегжейлі сипаттайды. Атауы «Троялық Елена» сөзін «қоспа» сөзімен біріктіретін сөзжұмбақ. 1951 жылғы швед фильмі «Скёна Елена» – Оффенбахтың операсының бейімделген нұсқасы, басты рөлдерде Макс Хансен мен Ева Дальбек ойнаған. 1956 жылы Оскар сыйлығын алған режиссер Роберт Уайздың режиссерлігімен франко-британдық «Елена Троянская» эпикалық фильмі шықты, басты рөлде итальяндық актриса Россана Подеста ойнады. Фильм Италияда түсірілді, сондай-ақ Гарри Эндрюс, Седрик Хардвик және Торин Тэтчер сияқты танымал британдық актерлер де түсті. 1971 жылғы «Троялық әйелдер» фильмі Эврипидтің пьесасының бейімделуі, онда Ирен Папас (сары шашты емес) Троялық Еленаның рөлін ойнады. 1998 жылғы «Геркулес» телесериалында Елена «Прометей» академиясында студент ретінде көрінеді. Елена мейірімді және ынталы. Ол академиядағы ең танымал қыз және Адонистің сүйіктісі. Елена Адонисті ақымақтыққа бармауға тырысады, бірақ көбінесе сәтсіздікке ұшырайды. Ол Геркулесті де жақсы көреді, бірақ тек дос ретінде. Ол мифтегідей ханшайым, бірақ сериалда Геркулестің жарты қарындасы емес. Оның дауысын Джоди Бенсон жазған.]]

thumb|upright|Helen of Troy by Evelyn De Morgan (1898, London); Helen admiringly displays a lock of her hair, as she gazes into a mirror decorated with the nude Aphrodite. In 1864, Paris saw the premiere of the operetta La belle Hélène by Jacques Offenbach. Helen of Troy is a minor character in the opera Mefistofele by Arrigo Boito, which received its premiere in Milan in 1868. In 1881, Oscar Wilde published a poem entitled "The New Helen", The anthology The Dark Tower by C. S. Lewis includes a fragment entitled "After Ten Years". In Egypt after the Trojan War, Menelaus is allowed to choose between the real, disappointing Helen and an ideal Helen conjured by Egyptian magicians. The English Pre Raphaelite painter Evelyn De Morgan portrayed a sexually assertive Helen in her 1898 painting Helen of Troy. The 1938 short story, "Helen O'Loy", written by Lester del Rey, details the creation of a synthetic woman by two mechanics. The title is wordplay that combines "Helen of Troy" with "alloy". The 1951 Swedish film Sköna Helena is an adapted version of Offenbach's operetta, starring Max Hansen and Eva Dahlbeck In 1956, a Franco British epic titled Helen of Troy was released, directed by Oscar winning director Robert Wise and starring Italian actress Rossana Podestà in the title role. It was filmed in Italy, and featured well known British character actors such as Harry Andrews, Cedric Hardwicke, and Torin Thatcher in supporting roles. The 1971 film The Trojan Women was an adaptation of the play by Euripides in which Irene Papas portrayed (a non blonde) Helen of Troy. In the 1998 TV series Hercules, Helen appears as a supporting character at Prometheus Academy as a student. Helen is caring and enthusiastic. She was the most popular girl in the academy and Adonis' girlfriend. Helen tries her best to keep Adonis from behaving stupidly, but mostly fails. She likes Hercules, but as a friend. She is a princess as in the myth but is not a half sister of Hercules in the series. She was voiced by Jodi Benson.

21 ғасыр

2003 жылы Хеленнің Троя құлауына дейінгі өмірін көрсететін теледидар нұсқасы, «Хелен Троя» фильмінде оны Сиенна Гиллори ойнады. Бұл нұсқада Елена некеде бақытсыз болып, Парижбен бірге қашып кетеді, бірақ Париж қайтыс болғаннан және Троя құлағаннан кейін Менелайға қайта оралады. 2004 жылғы «Троя» фильмінде Хеленнің рөлін Дайан Крюгер ойнады. Бұл бейімдемеде, 2003 жылғы теледидар нұсқасындағыдай, ол Менелайға бақытсыз күйеуге шығып, сүйген Парижбен бірге кетеді. Алайда, бұл нұсқада ол Спартаға Менелаймен (Гектор өлтіреді) қайтып оралмайды, бірақ қала құлаған кезде Париж және басқа да аман қалғандармен Троядан қашып кетеді. 2008 жылы Жакоб М. Аппелдің «Спарталық Елена» пьесасы Гомердің «Илиадасын» Еленаның көзқарасынан қайта баяндайды. «Мың кеме атып жіберген бет осы ма еді?» деген сөзге шабыттанған Исаак Азимов Марлоудың «Фауст» романынан алынған бұл сөзден әсер алып, бір кемені жүзеге асыра алатын сұлулықтың мөлшерін білдіретін «миллигелен» бірлігін ойлап тапты. Канадалық романист және ақын Маргарет Атвуд «Троялық Елена countertop-те билейді» атты өлеңінде Елена туралы мифті заманауи, феминистік рухта жаңаша қарастырды. «Азамат аңыздары» телесериалының «Хелен Хант» эпизодында Хеленді израильдік-американдық модель және актриса Бар Пэли ойнады. Эпизодта Хелен 1930 жылдардағы Голливудта пайда болған уақытқа келмеген тұлға. Ол актриса болып жұмысқа орналасып, екі киностудия арасында бейкүнә соғыс басталады. Аңыздар 1930 жылдарға сапар шегіп, Хеленді қола дәуіріне қайтаруға тырысады. Ол командаға қашып кетуді қалайтынын айтып, өкінішпен келіседі. Тарихи жазбаларды талдағаннан кейін Зари Томаз оны өз заманының қақтығысынан алып кетуге ең қолайлы уақытты тауып, Темискираға алып барады. Хелен үшінші маусымның финалында «Жақсы, жаман және сүйкімді» эпизодында қатысып, демон Mallus әскерін жеңуге көмектесетін амазонка жауынгері ретінде пайда болады. 2018 жылғы «Троя: Қала құлауы» телесериалында Хеленді Белла Дейн ойнады. Поп әнші-күйші Аль Стюарт 1988 жылғы «Last Days of the Century» альбомының қайта шығарылымында «Helen and Cassandra» атты ән шығарды. Онда ол Хелен мифінің көптеген қырларын қарастырып, оны көріпкел Кассандрамен салыстырады. Инди-поп әншісі Лорд 2021 жылғы «Solar Power» альбомының люкс нұсқасы үшін «Helen of Troy» атты ән шығарды.

A 2003 television version of Helen's life up to the fall of Troy, Helen of Troy, in which she was played by Sienna Guillory. In this version, Helen is depicted as unhappy in her marriage and willingly runs away with Paris, with whom she has fallen in love, but still returns to Menelaus after Paris dies and Troy falls. Helen was portrayed by Diane Kruger in the 2004 film Troy. In this adaptation, as in the 2003 television version, she is unhappily married to Menelaus and willingly leaves with Paris, whom she loves. However, in this version she does not return to Sparta with Menelaus (who is killed by Hector), but escapes Troy with Paris and other survivors when the city falls. Jacob M. Appel's 2008 play, Helen of Sparta, retells Homer's Iliad from Helen's point of view. Inspired by the line, "Was this the face that launched a thousand ships ?" from Marlowe's Faustus, Isaac Asimov jocularly coined the unit "millihelen" to mean the amount of beauty that can launch one ship. Canadian novelist and poet Margaret Atwood re envisioned the myth of Helen in modern, feminist guise in her poem "Helen of Troy Does Countertop Dancing". In the Legends of Tomorrow episode "Helen Hunt", Helen is portrayed by Israeli American model and actress Bar Paly. In the episode, Helen is an anachronism appearing in 1930s Hollywood. She lands a job as an actress and unintentionally starts a war between two film studios. The Legends travel to the 1930s and try to get Helen back to the Bronze Age. She regretfully goes along, telling the team she wishes to stay away. After analyzing historical records of her impact on history, Zari Tomaz finds the best time to take her away from the fighting of her time and takes her to Themyscira. Helen reappears in the season three finale, "The Good, the Bad and the Cuddly", as an Amazon warrior who assists the Legends in defeating the demon Mallus's army. In the 2018 TV miniseries Troy: Fall of a City, Helen was portrayed by Bella Dayne. Pop singer songwriter Al Stewart released a song called "Helen and Cassandra" on the reissue of his 1988 album Last Days of the Century. In it he addresses many aspects of the Helen myth and contrasts her with the seer Cassandra. Indie pop singer Lorde released a song called "Helen of Troy" for the deluxe version of her 2021 album Solar Power.

Негізгі дереккөздер

Аристофан, Лисистрата. Ағылшын тіліндегі аудармасын Perseus Project қараңыз. Цицерон, De inventione II.1.1–2.
Cypria, 1, 9 және 10 фрагменттері. Ағылшын тіліндегі аудармасын Medieval and Classical Literature Library кітапханасынан қараңыз. Дио Хризостом, Дискурстар. Ағылшынша аудармасы үшін Lacus Curtius қараңыз. Еврипид, Хелен. Ағылшынша аудармасы үшін Perseus Project қараңыз. Еврипид, Аулистегі Ифигения. Ағылшын тіліндегі аудармасын Perseus Project қараңыз. Еврипид, Орест. Ағылшынша аудармасы үшін Perseus Project қараңыз. Геродот, Тарихтар, II кітап. Ағылшынша аудармасы үшін Perseus Project қараңыз. Гесиод, Әйелдер мен Эоя каталогтары. Ағылшын тіліндегі аудармасын Medieval and Classical Literature Library кітапханасынан қараңыз. Гомер, Илиада, III кітап; Одиссея, IV және XXIII кітаптар. Гигинус, Мысалдар. Ағылшын тілінен аударған: Мэри Грант. Изократ, Хелен. Ағылшынша аудармасы үшін Perseus Project қараңыз. Сервий, Энеида I.526, XI.262.
Лактаций Плацид, Стати Табеида I.21-дегі Комментарийлер. Кіші Илиада, 13-ші фрагмент. Ағылшын тіліндегі аудармасын Medieval and Classical Literature Library кітапханасынан қараңыз. Овидий, Героид, XVI. Париж Хелена. Ағылшынша аудармасы үшін Perseus Project қараңыз. Паузаний, Грекия сипаттамасы, III кітап. Ағылшынша аудармасы үшін Perseus Project қараңыз. Псевдо-Аполлодор, Библиотека, III кітап; Эпитом. Сафо, 16-шы фрагмент. Секст Пропертий, Элегиялар, 3.14. А. С. Клайн ағылшын тілінен аударған. Теокрит, Идильдер, XVIII (Геленаның эпифаламиі). Ағылшын тілінен аударған: Дж. М. Эдмондс. Вергилий, Энеида, VI кітап. Ағылшын тіліндегі аудармасын Perseus Project қараңыз.

Екіншілік көздер

Розококи, Александра. "Спартиялық Еленаның тегі мен шығыс түбінің маңызы". Quaderni Urbinati Di Cultura Classica, Жаңа серия, 98, No. 2 (2011): 35–69. Спарталық Еленаның тегі мен шығыс түбінің маңызы.