Кіріспе

Басқалардың есебінен өмір сүру қылмысы – биология ғылымындағы әлеуметтік паразиттік термині. Кеңес Одағында басқалардың еңбегінен пайда табушылар немесе қоғам есебінен өмір сүрушілер саяси қылмыс жасаған деп есептелді және қудаланды. Өзін жұмысшы мемлекет деп жариялаған Кеңес Одағы, зейнеткерлік жасына жеткенге дейін әрбір еңбекке қабілетті ересек адамның жұмыс істеуін міндеттеді, бұл теориялық тұрғыдан жұмыссыздықты болдырмауға бағытталған шара еді.

Кеңес Одағы

Өзін жұмысшы мемлекет деп жариялаған Кеңес Одағында әрбір ересек, еңбекке жарамды адам ресми түрде зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеуі керек еді. Осылайша жұмыссыздық ресми және теориялық түрде жойылды. Жұмыс істеуден, оқудан немесе басқа жолмен қызмет етуден бас тартқандар "әркімнен қабілетіне қарай, әркімге өз еңбегіне қарай" деген социалистік қағидаға сәйкес әлеуметтік паразиттік қылмыспен қылмыстық айыпталу қаупіне тап болды (тунеядство tuneyadstvo, тунеядцы [tuneyadets/tuneyadtsy]). 1961 жылдың 4 мамырында "Әлеуметтік пайдалы жұмыстан жалтарған және әлеуметтік емес, паразиттік өмір салтын ұстанған адамдарға қарсы күресті күшейту туралы" заң күшіне енді. Жұмыс істемейтіндерді "өздерінің маңызды конституциялық міндетін – адал еңбек етуді орындауға батыл болмайтын азаматтар" деп сынады. 1961 жылы Ресей Совет Федеративтік Социалистік Республикасында 130 000 адам "әлеуметтік емес, паразиттік өмір салтын" кешіп жүргені анықталды. Паразиттік айыптар жиі үйсіздерге, босқындарға, тіршілікке ие болмай жүргендерге, диссиденттерге және бас тартушыларға, олардың көпшілігі зиялыларға қатысты қолданылды. Олардың жазбалары анти-эстаблишменттік деп есептелгендіктен, мемлекет оларға жұмыс табуға кедергі келтірді. Паразиттік соттан қашу үшін олардың көпшілігі біліктілігі төмен (бірақ көп уақытты қажет етпейтін) жұмыстарға (көше тазалаушылар, қазандық бөлмесінің күзетшілері және т.б.) орналасты, бұл оларға басқа да істермен айналысуға мүмкіндік берді. Мысалы, орыс ақыны Иосиф Бродскийді кеңес билігі әлеуметтік паразиттік деп айыптады. 1964 жылғы сот отырысында оның түрлі жұмыстары мен ақындық қызметі қоғамға жеткілікті үлес қоспағаны анықталды. Бірқатар кеңес зиялылары мен диссиденттері, соның ішінде Иосиф Бегун, Владимир Войнович, Лев Копелев және Андрей Амальрик паразиттік қылмыс жасады деп айыпталды.

Беларусь

2015 жылдың 2 сәуірінде президент Александр Лукашенко «Әлеуметтік тәуелділіктің алдын алу туралы» жарлық шығарды, онда «әлеуметтік паразиттер» деп танылғандарға салық салыну көзделді. Лукашенко бұл шара жұмыс істеуден бас тартқан жарты миллион азаматқа жауап ретінде қабылданғанын мәлімдеді. Жарлықта бұл саясаттың мақсаты «бос жүрудің алдын алу, еңбекке қабілетті азаматтарды жұмыспен қамтуға ынталандыру және азаматтардың мемлекеттік шығындарды қаржыландыру бойынша конституциялық міндеттемелерін орындауын қамтамасыз ету» екені көрсетілген. Студенттер, кәмелетке толмағандар, мүгедектер, зейнеткерлер, сотталғандар, жеті жасқа дейінгі баласы бар немесе үш және одан көп кәмелетке толмаған баласы бар ата-аналар бұл салықтан босатылды. Жыл ішінде 183 күннен аз жұмыс істейтін адамдар, сондай-ақ үй шаруашылығымен айналысатындар мен қарапайым шаруалар осы салыққа жатпады. Бірнеше ірі қалалық орталықтарда өткен наразылықтардан кейін «паразит салығын» енгізу тоқтатылды.

Румыния

Румыния Социалистік Республикасының президенті Николае Чаушеску 1970 жылы жарлық арқылы әлеуметтік паразиттік мінез-құлқыны қылмыстық қылмыс деп белгіледі. Режим жастарды ықтимал тұрақсыздық факторы деп қарастырып, социалистік нормаларға сай келмейтін азаматтарды мақсат тұтты. Азаматтар жұмыста немесе оқу орнында болуға тиіс уақытта көшеде болса, тоқтатылуы мүмкін еді. Жаза ретінде бір айдан алты айға дейін бас бостандығынан айыру немесе 1000-нан 5000 лейге дейін айыппұл салынды. Арсыз немесе ұятсыз қимылдар мен сөздері үшін 20 күннен үш айға дейін түрмеге қамау немесе 2000 лейге дейін айыппұл салынуы мүмкін еді. 1976 жылғы заң паразиттікке қарсы күресті кеңейтті. Онда егер еңбекке қабілетті адам жұмыс істеуден бас тартса, сот шешімімен бір жыл бойы құрылыс алаңдарында, шаруашылықтарда, орман шаруашылығында немесе фабрикаларда жұмыс істеуге міндетті болуы мүмкін екені көрсетілген. Милиция осы шараларды орындауға жауапты болды, және оның әрекеттері көбінесе еріксіздікпен сипатталды.