Кіріспе
Артур Конан Дойлдың 1912 жылғы романы «Жоғалған әлем» – британ жазушысы сэр Артур Конан Дойлдың 1912 жылы «Ходдер & Стоутон» баспасынан шыққан ғылыми-фантастикалық романы. Ол Оңтүстік Американың Амазонка бассейніндегі таулы үстіртте тарихқа дейінгі жануарлардың әлі де тірі қалған экспедициясы туралы айтады. Алғаш рет бұл роман 1912 жылдың сәуір-қараша айларында «Strand Magazine» журналында жарияланған, және оны Жаңа Зеландияда туған суретші Гарри Роунтри суреттермен безендірген. Осы кітапта Профессор Челленджер кейіпкері алғаш рет таныстырылды. Романда сонымен қатар жергілікті халық пен қатыгез маймыл тектес жаратылыстардың тайпасы арасындағы соғыс суреттеледі.
The Lost World is a science fiction novel by British writer Sir Arthur Conan Doyle, published by Hodder & Stoughton in 1912, concerning an expedition to a plateau in the Amazon basin of South America where prehistoric animals still survive. It was originally published serially in the Strand Magazine and illustrated by New Zealand born artist Harry Rountree during the months of April–November 1912. The character of Professor Challenger was introduced in this book. The novel also describes a war between indigenous people and a vicious tribe of ape like creatures.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Эдвард Малоун, Daily Gazette газетінің жас тілшісі, сүйікті әйелі Глэдисқа әсер ету үшін редакторынан қауіпті тапсырма сұрайды, ол батыл іс-әрекеттерге қабілетті ұлы адамды қалайды. Оның міндеті – әйгілі профессор Челленджерге жақындасу, ол танымал баспасөзді қатты жек көреді және тілшілерге физикалық шабуыл жасайды. Оның тақырыбы – Оңтүстік Америкаға жасаған экспедициясы, ол дау-дамайға толы және қарсылық тудыруға кепілдік береді. Тікелей жақындасу бірден қабылдамақ болғандықтан, Малоун адал студент болып көрінеді. Профессормен кездескенде, ол оның қабілетті дене бітіміне таңғалады, бірақ оның айла-амалы сәтті деп санайды. Алайда, Челленджер оның маскарадты көрді, және Малоунның ғылыми білімі жоқ екенін растағаннан кейін, ашуланып, оны күшпен лақтырып тастайды. Бірақ Малоун оны көшеге лақтырып жіберген полицейге шағымданудан бас тартып, оның құрметін жеңіп алады. Челленджер оны қайтадан ішке кіргізіп, құпиялылық сақтауға уәде алғаннан кейін, Оңтүстік Америкада тірі динозаврларды тапқанын, қазір қайтыс болған бұрынғы американдық саяхатшы Мейпл Уайттың экспедициясын жалғастырғанын айтады. Көрермендер алдындағы шулы жиында Челленджер одан әрі мазаққа ұшырайды (әсіресе кәсіби бәсекелесі профессор Саммерлиден), Малоун экспедицияға ерікті түрде ашылуларды тексеруге қатысады. Оның серіктері – профессор Саммерли және Амазонкада құлдықты жоюға көмектескен авантюрист Лорд Джон Рокстон. Рокстонның мылтығындағы ойықтар оның қанша құл өлтіргенін көрсетеді. Жауыз тайпалардың қатаң бақылауымен экспедиция ақыры жергілікті жетекшілердің көмегімен жоғалған әлемге жетеді, олар бұл аймақтан ырымшыл түрде қорқады. Саммерли ботаника мен энтомология саласындағы басқа да ғылыми жаңалықтарға қуанғанмен, күмәнін сақтайды: тіпті қашықтан птеродактильді көру де оны сендіре алмайды, өйткені ол оны ақсақалдың бір түрі деп санайды. Рокстон ол ақсақал емес екеніне келіседі, бірақ оның шын мәнінде не екенін білмейді, түнгі кезде кездескенше, ол төмен ұшып келеді және барлық адамдар оны жақын аралықтан көріп, жолдастарының кешкі тамағын ұрлайды. Осыдан кейін Саммерли Челленджерден кешірім сұрайды. Алаңға дейінгі жартастар көтерілмейтіндей көрінеді, бірақ іргелес шыңға көтерілуге болады, сонымен қатар, кесіліп, көпір ретінде пайдаланылатын биік ағаш бар, бұл төрт зерттеушіге жазыққа өтуге мүмкіндік береді. Алайда, олар бірден қамауға алынады, себебі жүкті тасушыларының бірі Гоместің опасыздығы, ол бұрынғы құлшынысты болып шығады, оның бауырын Рокстон құлдыққа қарсы іс-әрекеттері кезінде өлтірген. Гомес ағашты жардан құлатып, зерттеушілерді платода тастап кетеді. Рокстон Гоместі атып өлтіреді, олар айқайды және құлап жатқан дененің шуын естиді. Екінші жетекшіні кейіннен басқа портёр өлтіреді, бұрын құлдықта болған қара адам, партияға адал болып қала береді: бірақ соңғысы компанияның кейбір заттарын арқанмен жіберуден басқа көмектесе алмайды. Жоғалған әлемнің ғажайыптарын зерттеу барысында олар көптеген өсімдіктер мен құрып кеткен деп саналатын жануарларды, соның ішінде игуанодондарды табады. Олар птеродактильдердің шабуылынан қашып құтыла алады. Өмірлерін сақтап қалумен шектелсе де, Рокстон жақын маңдағы көк саз балшықтарына үлкен қызығушылық танытады. Түнде жауыз Мегалозавр лагерін қоршап тұрған тікенді бұталар арқылы үзіліп кетуі мүмкін; Рокстон оны қорқытып, бетінен жанып тұрған отты итеріп, батыл түрде оған қарай жүгіріп, апатты болдырмайды. Келесі күні түнде Малоун орталық көлдің маңында фаунаны зерттейді, соның ішінде стегозавр бар, және сол Мегалозаврдан қашып кетеді. Осы уақытта қалғандарын "қорық адам" тобы тұтқындап алады. Тұтқында болған кезде олар "қорықшы адамдар" соғысып жатқан жергілікті халықтың тайпасы платоның екінші жағында тұратынын біледі. Рокстон құтылып, Малоунмен бірге құтқару жұмыстарын жүргізеді, көптеген жағымсыз өлімдерді болдырмайды, оның ішінде өз тайпасының ханзадасы болып табылатын жас ер адам. Құтқарылған жергілікті тұрғындар партияны өз ауылдарына алып кетеді, содан кейін олардың атыс күшімен "қоңыздарды" жеңу үшін қайта оралады. Қаруларының күшін көрген соң, тайпа оларды платода ұстап қалуды қалайды, бірақ олар құтқарып алған жас ханзаданың көмегімен олар сыртқы әлемге апаратын туннельді табады. Рухта болған кезінде Рокстон птеродактильдің баласын ұстауды жоспарлайды және оны ұстауға жетеді. Англияға оралғаннан кейін, Малоунның толық баяндамаларына қарамастан, көптеген сыншылар экспедицияның айтуларын жоққа шығарады, Челленджердің алғашқы әңгімесіндей, бірақ Саммерли экспедицияға қатысқандықтан, енді жақты ауыстырып, Челленджерді қолдайды. Осыны күтіп отырған Челленджер, Королева залындағы қоғамдық жиында жас птеродактильді дәлел ретінде ұсынады, көрермендерді таң қалдырып, шындықтың күмәнсіздігіне көндіреді. Зерттеушілер бірден батырлар ретінде құрметке ие болады және шулы шапалақтармен залда көтеріліп шығарылады. Птеродактиль шатасудың салдарынан қашып кетеді және Лондонның әртүрлі жерлерінде бірнеше рет көріледі, қайда барса да қысылшылық тудырады, бірақ соңғы рет оңтүстік-батысқа, оның туған жеріне қарай бет бұрған күйде көріледі. Жеке мерекелік кеште Рокстон оларға көк саз балшықта алмаз бар екенін айтады. Ол Оңтүстік Африкадағы ұқсас ерекшелік туралы естелік арқылы хабардар болған және шамамен 200 000 фунт стерлинг (2021 жылы 23 миллион фунт) құнды алмазды өндіріп алған, оны олар бөліседі. Челленджер өзінің үлесімен жеке мұражай ашуды жоспарлап отыр. Саммерли зейнетке шығып, қазбаларды жіктеуді жоспарлап отыр. Малоун өзінің сүйіктісі Глэдиске оралады, оның жетістіктерін таниды деп үміттенеді. Оның орнына ол енді ойын өзгерткенін және маңызсыз кеңсе қызметкеріне үйленгенін біледі. Осы оқиғаға таң қалған және Лондонда қалуға себебі болмаған Малоун Рокстонмен жоғалған әлемге қайта оралуға шешім қабылдайды.
Басқа еңбектердегі сілтемелер
Осы қосалқы жанрға атау бергеннен бөлек, Дойлдың еңбегінің атауы Майкл Крайтон 1995 жылы жазған "Жоғалған әлем" романында, "Жұралық парк" романының жалғасында, сондай-ақ оның "Жұралық парк: Жоғалған әлем" атты фильмде қайта пайдаланылды. Крайтонның романындағы екі кейіпкер Джон Рокстон деген палеонтологты еске алады.
Нақты тарихқа, географияға және қазіргі ғылымға сілтемелер
Эд Малоун мен Лорд Джон Рокстон кейіпкерлері журналист Э. Д. Морел мен дипломат Роджер Касменттің үлгісі бойынша жасалған, Дойл қолдаған Конго еркін мемлекеті реформа науқанының (Конго реформа қауымдастығы) басшылары. 1911 жылы, Дойл кітабын жазып жатқан кезде, Касмент Перудің Амазония аймағындағы құлдыққа қарсы реформалық науқанды екінші рет жүргізді. Малоун да Дойлдің жақын досы Бертрам Флетчер Робинсонға негізделген болуы мүмкін, себебі Робинсон сияқты Малоун да Батыс аймағында өскен, алты футтан асып кеткен бойы болған, регбиден шеберлік танытқан, Лондон журналисі болып жұмыс істеген және Гладис есімді әйелге ғашық болған. Дойл өзінің жақын досы Перси Харрисон Фосеттің Боливиядағы Ноэль Кемпф Меркадо ұлттық паркіндегі Хуанчака платосына жасаған экспедициясы туралы хабардар болған. Фосетт Боливия мен Бразилия арасындағы шекараны белгілеу үшін, екі ел арасындағы қақтығыс тудыруы мүмкін аймақты анықтау мақсатында бірнеше экспедиция ұйымдастырды. Дойл 1911 жылғы 13 ақпанда Корольдік географиялық қоғамда өткен Фосеттің лекциясында болды және Боливиядағы шалқары "Кауполикан провинциясы" (қазіргі Хуанчака платосы) туралы айтылған әңгімеге қатты әсерленді – қауіпті орманды, өте қиынға соққан аймақ, онда Фосетт "белгісіз шығу тегі бар алып іздерді" көрген. Фосетт өлімінен кейін жарық көрген естеліктерінде былай деп жазды: "Адамзат тарихының басындағы құбыжықтар әлі де осы биіктіктерде тоқтаусыз, қамауда және көтерілмейтін жартастармен қорғалған болуы мүмкін. Конан Дойл Лондонда мен осы төбелер туралы айтқанда және олардың суреттерін көрсеткенде осылай ойлады. Ол Орталық Оңтүстік Америка туралы роман жазу идеясын айтты және ақпарат сұрады, мен оған көмектесуге дайын екенімді жеткіздім. Осының нәтижесінде 1912 жылы "Strand Magazine" журналында жарияланған, кейіннен кең танымал болған "Жоғалған әлем" кітабы жарық көрді". 1996 жылы "Science Fiction Studies" журналында жарық көрген кітаптың аннотацияланған басылымын қарастырып, оқиғаның тағы бір шабыты 1890 жылдардағы Пакарайма тауларының платолары мен әсіресе Рорайма тауының саяси тарихы болуы мүмкін екенін айтты.