Кіріспе

Герман жазушысы Хельмут Флиг – өзінің Штефан Хейм деген псевдонимімен танымал болған неміс жазушысы. Ол АҚШ-та тұрды және Ричи лагерінде дайындықтан өтті, соның нәтижесінде ол Екінші дүниежүзілік соғыстың Ричи жігіттерінің бірі болды. 1952 жылы ол 1949 жылдан 1990 жылға дейін Германия Демократиялық Республикасы (ГДР, "Шығыс Германия") болған туған Германиясының бөлігіне қайтып келді. Ол ағылшын және неміс тілдерінде ел ішінде және шетелде еңбектерін жариялады, және ГДР-ді ұзақ жылдар бойы сынағанына қарамастан, социалистік идеалдарына берілді. Ол 1953 жылғы Генрих Манн сыйлығымен, 1959 жылғы Шығыс Германияның Ұлттық сыйлығымен (2-дәрежелі) және 1993 жылғы Иерусалим сыйлығымен марапатталды.

Алғашқы жылдар

Флиг Кемниц қаласында еврей саудагер отбасында дүниеге келді. Ерте жасынан-ақ ол фашизмге қарсы болды. 1931 жылы жергілікті нацистердің ықпалымен, ол туған қаласындағы гимназиядан әскерилікке қарсы өлең жазғаны үшін қуылды. Ол Берлинде мектепті бітіріп, сонда медиа зерттеулері бойынша білім алуын бастады. 1933 жылы Рейхстаг өртенгеннен кейін ол Чехословакияға қашып кетті, онда Стефан Хайм деген атпен танылды. Орталық Еуропадағы сол кездегі жалғыз демократиялық елде, Чехословакияда, ол Прагада шығатын Prager Tagblatt және Bohemia сияқты неміс газеттерінде жұмыс істеді, сондай-ақ чех газеттерінде оның кейбір мақалалары аудармада жарияланды. Осы кезеңде ол бірнеше псевдонимдермен, оның ішінде Мелхиор Дуглас, Грегор Холм және Стефан Хейм аттарымен мақалаларына қол қойды.

Америка Құрама Штаттары

1935 жылы еврей студенттер қауымдастығынан грант алып, Чикаго университетінде білімін жалғастыру үшін АҚШ-қа барды, оны 1936 жылы Генрих Хайне туралы диссертация қорғап аяқтады. 1937-1939 жылдары ол Нью-Йоркте АҚШ Коммунистік партиясына жақын неміс тіліндегі апталық газет «Deutsches Volksecho»-ның бас редакторы болып жұмыс істеді. 1939 жылдың қарашасында газет жабылып қалғаннан кейін, Хейм ағылшын тілінде еркін жазушы ретінде жұмыс істеді және өзінің тұңғыш романы «Hostages» (1942) бестселлерге айналды. 1943 жылдан бастап Хейм (АҚШ азаматы болғаннан кейін) Екінші дүниежүзілік соғысқа үлес қосты. Ол эмигрант Ханс Хабтың басшылығымен құрылған психологиялық соғыс жасау бөлімі «Ritchie Boys» мүшесі болды. Оның жұмысы вермахт әскерлеріне ықпал ету мақсатында листовкалар, радио және динамиктер арқылы таратылатын мәтіндерді дайындаудан тұрды. Осы тәжірибелер кейінірек «Крестоносцы» романының негізін құрады және сол мәтіндер жинағы «Реден ан ден Фейнд» («Дұшпанға сөздер») атты кітапқа енді. Соғыстан кейін Хейм Эссендегі «Ruhrzeitung» газетін басқарды, содан кейін Мюнхендегі «Die Neue Zeitung» газетінің редакторы болды, ол американдық оккупациялық әскерлерінің ең маңызды газеттерінің бірі еді. Нацизмге және онымен ынтымақтастық жасаған неміс элитасына қатысты сындық ұстанымын жұмсартудан және кеңес үкіметінің ниеттеріне абайсызда күмән тудыруды редакторылық мақалаларына енгізуден бас тартқандықтан, Хейм 1945 жылдың соңында АҚШ-қа қайтарылды. 1951 жылы сенатор Джозеф Р. Маккарти бастаған коммунистерге қарсы күрес күшейген кезде, Хейм 1944 жылы үйленген американдық әйелі Гертруда Гелбинмен бірге АҚШ-ты тастап кетті. Келесі жылдары ол тағы да еркін жазушы ретінде жұмыс істеді. 1952 жылы Корея соғысына қарсы наразылық ретінде барлық американдық әскери наградаларын қайтарып берді және алдымен Прагаға, содан кейін келесі жылы Германия Демократиялық Республикасына (ГДР, «Шығыс Германия») көшті, ГДР үкіметі оның бұрынғы неміс азаматтығын қалпына келтіргеннен кейін.

ГДР

ГДР-де Хайм бастапқыда қайта оралған антифашист эмигрант ретінде ерекше құқықтарға ие болды. Ол әйелімен бірге Берлиндегі Грюнау қаласында мемлекет ұсынған виллада тұрды. 1953-1956 жылдары ол Berliner Zeitung газетінде жұмыс істеді, содан кейін көбінесе бос автор ретінде еңбек етті. ГДР-дегі өмірінің алғашқы жылдары Хайм социалистік романдар және басқа да туындыларымен үкіметті қолдады. Хайм ағылшын тілінде жазуын жалғастырды, ал оның шығармаларын оған арнап құрылған баспа үйі (Seven Seas Publishers) жариялады. Неміс тілінде көптеген аудармалары басылды. 1956 жылдан бастап ГДР билігімен келіспеушіліктер пайда болды, себебі басшылықтың десталинизациялануына қарамастан, 1953 жылдың 17 маусымындағы көтеріліс туралы Хаймның «Маусымның бес күні» кітабына рұқсат берілмеді. 1965 жылдан кейін жағдай шиеленісті, өйткені Эрих Хонеккер SED партиясының конференциясында Хаймге шабуыл жасады. 1969 жылы Хайм Батыс Германияда «Лассаль» романын жариялағаннан кейін валюталық бақылау ережелерін бұзғаны үшін сотталды. Дегенмен, ол шетелдік сапарларға, мысалы, 1978 жылы АҚШ-қа екі айлық сапарға ГДР-ден шыға алды, ал оның кітаптары ГДР-де аз тіражбен болса да жарық көрді. 1976 жылы Хайм Вольф Биерманды елден қууға қарсы петицияға қол қойған ГДР авторларының қатарында болды. Осы сәттен бастап Хайм өзінің туындыларын тек Батыста ғана жариялай алды және неміс тілінде жазуға кірісті. 1979 жылы ол қайтадан валюталық бақылауды бұзғаны үшін айыпталды және ГДР Авторлар қауымдастығынан шығарылды. Хайм 1982 жылдан бастап Германияның бірігуін қолдады және 1980-ші жылдары ГДР-дегі азаматтық құқық қозғалысын қолдап, 1989 жылдың күзінде Шығыс Берлиндегі демонстрацияларда бірнеше сөз сөйледі.

Қайта бірігуден кейін

Қайта бірігуден кейінгі жылдары Хайм, Шығыс немiстердiң Федеративтiк Республикаға енуiнде дискриминацияға ұшырағанын көргенiне сын көзбен қарады және бiрлескен Германияның капитализміне социалистік балама ұсынды. 1994 жылғы федералдық сайлауда Хайм, сол кездегi Демократиялық социализм партиясының ашық тізімінде тәуелсіз кандидат ретiнде қатысып, Берлин Митте/Пренцлауер Берг округiнен Бундестагқа тiкелей сайланды. Ең жасы аға депутат ретiнде ол 1994 жылғы қарашада жаңа Парламенттiң ашылу сөзiн сөйледi, бiрақ 1995 жылғы қазанда депутаттардың жәрдемақысын арттыру жоспарына қарсылық бiлдiрiп, қызметтен кеттi. 1997 жылы ол "Эрфурт декларациясына" қол қойғандардың қатарында болды, онда 1998 жылғы федералдық сайлаудан кейiн ПДС қолдауымен азшылық үкiмет құру үшiн СДП мен Жасылдар арасындағы "қызыл-жасыл альянс" құру талап етiлдi. Генрих Хайне конференциясына қатысып жатқанда, Израильдегi Эйн-Бокекте жүрек жеткiлiксiздігiнен кенеттен қайтыс болды. Хайм, Берн (1990) және Кембридж (1991) университеттерiнен құрметтi доктор дәрежесiн, сондай-ақ өзiнiң туған жерi Кемництiң құрметтi азаматтығын (2001) алды. Ол сонымен қатар "қоғамдағы жеке адамның бостандығы" үшiн әдебиет саласындағы Иерусалим жүлдесiн (1993) және IPPNW бейбітшiлiк медалін алды. Бұрын ол Генрих Манн жүлдесiн (1953) және ГДР-дың Ұлттық жүлдесiн, 2-дәрежелi (1959) жеңiп алған. Ол 2001 жылы 88 жасында қайтыс болды және Вайсензее зиратына жерлендi.