Якоб Михаэль Рейнхольд Ленц: Өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Неміс драматургі (1751–1792)

Якоб Майкл Рейнхольд Ленц (23 қаңтар 1751 жыл, немесе Юлиан күнтізбесі бойынша 12 қаңтар – 4 маусым 1792 жыл, немесе Юлиан күнтізбесі бойынша 24 мамыр) – Балтық немісі, «Штурм унд Дранг» қозғалысының жазушысы.

Өмір

Ленц Ливония губернаторлығындағы Сессвеген қаласында (Цесвайн) дүниеге келді, қазіргі Латвия, пиетистік пастор Кристиан Давид Ленцтің (1720–1798) ұлы, кейін Ливонияның бас суперинтенданты. Ленц тоғыз жаста болғанда, 1760 жылы отбасы Дорпатқа, қазіргі Тартуға көшті, онда оның әкесі пасторлық қызметке тағайындалған еді. Оның алғашқы өлеңі 15 жасында жарық көрді. 1768–1770 жылдары ол стипендиямен теологияны алдымен Дорпатта, содан кейін Кенигсбергте оқыды. Ол жерде Иммануил Канттың лекцияларына қатысты, ол Жан Жак Руссоны оқуға шақырған еді. Ол әдебиетке деген қызығушылығын арттырып, теологияны елемеуге кірісті. Оның алғашқы тәуелсіз басылымы, ұзақ өлең «Елдің азаптары» (Die Landplagen) 1769 жылы жарық көрді. Ол сондай-ақ музыканы зерттеді, мүмкін украиндық виртуоз лютнист Тимофей Белоградскиймен, содан кейін Кенигсбергте тұратын, немесе оның шәкірті Иоганн Фридрих Райхардтпен сабақ алған болуы мүмкін. 1771 жылы Ленц Кенигсбергтегі оқуын тастады. Әкесінің қалауына қарсы, ол осы себепті онымен байланысын үзді, Фридрих Георг пен Эрнст Николаус фон Клейстпен, Курляндия барондарымен және әскери қызметке дайындалып жатқан офицер курсанттарымен бірге қызмет ететіндей жағдайға түсті, олармен ол Страсбургке сапарлады. Сол жерде ол актуарий Иоганн Даниэль Салцманмен байланысқа келді, оның айналасында «Философия және әдебиет қоғамы» (Société de philosophie et de belles lettres) әдеби тобы құрылды. Бұл жерде жас Иоганн Вольфганг фон Гёте де жиі кездесті, ол бұл кезде Страсбургте болған және Ленцпен танысқан, сондай-ақ Иоганн Генрих Юнг Стиллингпен танысты. Гёте Ленцтің әдеби құдайына айналды, ол арқылы ол Иоганн Готфрид Хердермен және Иоганн Каспар Лаватермен байланысқа түсті, олармен хат алмасты. Келесі жылы, 1772 жылы Ленц қожайындарын Ландау, Форт-Луи және Виссембург гарнизондарына ертіп барды. Ол сондай-ақ, бір кездері Гёте сүйіктісі болған Фридерика Брионға ғашық болды, бірақ оның сезімдері өзара қайтарылмады. 1773 жылы Ленц Страсбургке оралып, оқуын жалғастырды. Келесі жылы ол ағайынды Клейсттердегі лауазымын тастап, жеке оқытушы болып, өзін-өзі қамтамасыз ететін еркін жазушы ретінде өмір сүрді. Гетемен қарым-қатынасы достыққа айналды: екеуі Эмендингенге барған кезде Гёте Ленцті өз әпкесі Корнелия мен оның күйеуі Йохан Георг Шлозермен таныстырды. 1776 жылы сәуірде Ленц Гётемен Ваймардың сотына барды, онда оны алдымен жылы қабылдады. Бірақ желтоқсанның басында Гётедің үгіттеуімен ол мектептен шығарылды. Дәл мән-жайлар жазылмаған; Гете, осыдан кейін онымен барлық жеке байланыстарды үзген, күнделігінде «Ленцтің ақымақтығы» («Lenzens Eseley») туралы анық емес айтты. Содан кейін Ленц Емендингенге оралды, онда Шлостерлер оны қабылдады. Сол жерден ол Альзас пен Швейцарияға бірнеше сапар жасады, соның ішінде 1777 жылы мамыр айында Цюрихтегі Лаватерге барды. Сол жылдың маусым айында ол Корнелия Шлосердің өлімі туралы хабарды естіп, қатты күйзелді. Ол Эмендингенге оралды, содан кейін Лаватерге қайта оралды. Қараша айында Винтертурда Кристоф Кауфманмен бірге болған кезде, ол параноидальды шизофрения шабуылға ұшыраған болуы мүмкін. 1778 жылдың қаңтар айында Кауфман Ленцті Альзастағы Вальдерсбах қаласына меценат, әлеуметтік реформатор және дін қызметкері Иоганн Фридрих Оберлинге жіберді, онда ол 20 қаңтардан 8 ақпанға дейін болды. Оберлин мен оның әйелі қамқорлық көрсеткеніне қарамастан, Ленцтің психикалық жағдайы нашарлай түсті. Ол Эмендингендегі Шлозерге оралды, онда ол аяқ киім жасаушымен, содан кейін орманшымен бірге болды. Оның кіші інісі Карл 1779 жылы маусымда оны дәрігердің қарауында болған Гертингеннен алып, Ригаға әкелді, онда олардың әкесі осы уақытқа дейін Бас суперинтендант лауазымына көтерілді. Ленц Ригада кәсіби тұрғыдан орнығуға мүмкіндік алмады. Ол собор мектебінің директоры болуға тырысқан, бірақ Хердер оған анықтама беруден бас тартқан. 1780 жылдың ақпан мен қыркүйек айларында Санкт-Петербургте өмір сүрген ол бұдан да көп табысқа қол жеткізе алмады. Содан кейін ол Дорпат маңында жеке ұстаздық қызметтен өтті, содан кейін Санкт-Петербургте тағы бір уақыт болғаннан кейін, ол 1781 жылдың қыркүйегінде Мәскеуге барды, онда ол бастапқыда тарихшы Фридрих Мюллермен бірге тұрып, орыс тілін үйренді. Ол жеке ұстаз болып жұмыс істеді, орыс масондары мен авторларының ортасында араласты және бірқатар реформаторлық жоспарларды жасауға көмектесті. Сонымен қатар орыс тарихы туралы кітаптарды неміс тіліне аударды. Алайда оның психикалық жағдайы бірте-бірте нашарлай берді, ақыры ол өмір сүру үшін орыс меценаттарының игілігіне толығымен тәуелді болды. 1792 жылы 4 маусымның таңертеңінде (Юлиан күнтізбесі бойынша 24 мамыр) Ленц Мәскеу көшесінде өлі болып табылды. Оның жерленген жері белгісіз.

Lenz was born in Sesswegen (Cesvaine), Governorate of Livonia, Russian Empire, now Latvia, the son of the pietistic minister Christian David Lenz (1720–1798), later General Superintendent of Livonia. When Lenz was nine, in 1760, the family moved to Dorpat, now Tartu, where his father had been offered a minister's post. His first published poem appeared when he was 15. From 1768 to 1770 he studied theology on a scholarship, first at Dorpat and then at Königsberg. While there, he attended lectures by Immanuel Kant, who encouraged him to read Jean Jacques Rousseau. He began increasingly to follow his literary interests and to neglect theology. His first independent publication, the long poem Die Landplagen ("Torments of the Land") appeared in 1769. He also studied music, most likely with either the Ukrainian virtuoso lutanist Timofey Belogradsky, then resident in Königsberg, or his student Johann Friedrich Reichardt. In 1771 Lenz abandoned his studies in Königsberg. Much against the will of his father, who on that account broke off contact with him, he took a position little better than that of a servant with Friedrich Georg and Ernst Nikolaus von Kleist , barons from Courland and officer cadets about to begin their military service, whom he accompanied to Strasbourg. Once there, he came into contact with the actuary Johann Daniel Salzmann, around whom had formed the literary group of the Société de philosophie et de belles lettres. This was frequented also by the young Johann Wolfgang von Goethe, who at this time happened to be in Strasbourg, and whose acquaintance Lenz made, as well as that of Johann Heinrich Jung Stilling. Goethe now became Lenz's literary idol, and through him he made contact with Johann Gottfried Herder and Johann Kaspar Lavater, with whom he corresponded. In the following year, 1772, Lenz accompanied his masters to the garrisons of Landau, Fort Louis and Wissembourg. He also fell in love with Friederike Brion, once the beloved of Goethe, but his feelings were not reciprocated. In 1773 Lenz returned to Strasbourg and resumed his studies. The following year he gave up his position with the Kleist brothers and lived as a freelance writer, earning his living by private tutoring. His relations with Goethe became friendlier: while the two of them were visiting Emmendingen, Goethe introduced Lenz to his sister Cornelia and her husband Johann Georg Schlosser. In April 1776 Lenz followed Goethe to the court of Weimar, where he was at first amicably received. But in early December, on Goethe's instigation, he was expelled. The exact circumstances are not recorded; Goethe, who broke off all personal contact with him after this, refers only vaguely in his diary to "Lenz's asininity" ("Lenzens Eseley"). Lenz then returned to Emmendingen, where the Schlossers took him in. From there he made a number of journeys into Alsace and Switzerland, including one to Lavater in Zürich in May 1777. The news of Cornelia Schlosser's death, which reached him there in June of that year, had a powerful effect on him. He returned to Emmendingen, and then went back to Lavater. In November, while staying in Winterthur with Christoph Kaufmann, he may have suffered an attack of paranoid schizophrenia. In January 1778 Kaufmann sent Lenz to the philanthropist, social reformer and clergyman Johann Friedrich Oberlin in Waldersbach in Alsace, where he stayed from 20 January to 8 February. Despite the care of Oberlin and his wife, Lenz's mental condition grew worse. He returned to Schlosser at Emmendingen, where he was lodged with a shoemaker and then a forester. His younger brother Karl fetched him in June 1779 from Hertingen, where he was under treatment by a doctor, and brought him to Riga, where their father by this time had risen to the position of General Superintendent. Lenz was unable to establish himself professionally in Riga. An attempt to make him director of the cathedral school came to nothing, as Herder refused to give him a reference. Nor did he have any greater success in St. Petersburg, where he lived from February to September 1780. He then took a position as a private tutor on an estate near Dorpat, then, after another stay in St. Petersburg, he went to Moscow in September 1781, where initially he stayed with the historian Friedrich Müller and learned Russian. He worked as a private tutor, mixed in the circles of Russian Freemasons and authors, and helped produce a number of reformist schemes. He also translated books on Russian history into German. His mental condition however was steadily deteriorating all the while, and at last he became entirely dependent on the goodwill of Russian patrons for the means of living. In the early morning of 4 June 1792 (24 May in the Julian calendar) Lenz was found dead in a Moscow street. The place of his burial is unknown.

Ленц әдеби тұлға ретінде

Георг Бюхнердің "Ленц" повесінің үзіндісі Ленцтің Вогез тауларындағы министр Фридрих Оберлинге жасаған сапары туралы. Ленц Кауфманның ұсынысымен Оберлинге барды, себебі ол пастор және психолог ретінде танымал еді. Оберлиннің Ленцтің сапары туралы баяндамасы Бюхнерге оның әңгімесінің бастау көзі болды, ал ол өз кезегінде Вольфганг Рихмнің "Якоб Ленц" камералық операсының негізіне жатты. 1923 жылы Вальдфрид Бургграф "Вех-ум-Михаэль" пьесасында Ленцтің өмірін бейнеледі, оның өзін-өзі өлтіруін қоғамды сынағанда қолдау таппағандықтан туған үмітсіздік актісі деп түсіндірді. Бір әдеби сыншы Бургграфтың осы туындысын былай сипаттады: "Оның Майкл Ленці – адамгершілік пен әлеуметтік теңсіздікке қарсы дауыс көтерген даладағы жалғыз дауыс". Пол Селанның 1960 жылы Георг Бюхнер әдебиет сыйлығын қабылдағандағы сөзінде тарихи тұлға да, Бюхнердің "Ленц" фрагменті де маңызды орын алды. Бюхнердің повесінің алғашқы жолында Ленц 20 қаңтарда тауға аттанады. Селан бұл оқиғаны поэзияның өмірімен байланыстырып, "Мүмкін, әр поэзияның өзінің 20 қаңтары болады деуге болады?" – деп сұрайды. Ол поэзияның мұндай күндерді есте сақтайтынын айтады. Селан Адорномен кездеспей қалғаннан кейін жазған "Таулардағы әңгіме" туындысы туралы да айтады, ол осындай бір күнінен бастау алған: ол өзінің "20 қаңтарынан" жазуды бастады. Соңғы кезде Питер Шнайдер "Ленц" (1973) әңгімесінде және Герт Хоффман "Die Rückkehr des verlorenen J. M. R. Lenz nach Riga" ("Жоғалған J. M. R. Lenz-тің Ригаға оралуы", 1984) повесінде оның өміріне қатысты оқиғаларды көркемдеп бейнеледі. Марк Бульдің 2002 жылғы "Қызыл домино" романы Гете мен Ленц арасындағы достық қарым-қатынасты және оның күрт аяқталуын детективтік оқиғаның шабыт көзі ретінде пайдаланды.

Таңдалған шығармалар

"Жердің азаптары" (Die Landplagen). 1769 жылғы өлеңдік эпос.
"Тәрбиеші, немесе жеке білім берудің артықшылықтары" (Der Hofmeister, oder Vorteile der Privaterziehung). Драма, 1774 жыл.
"Жаңа Меноза" (Der neue Menoza). Драма, 1774 жыл.
"Театр туралы ескертулер" ("Anmerkungen übers Theater"). Мақала, 1774 жыл.
"Дін қызметкерлеріне арналған қарапайым адамның пікірлері" ("Meinungen eines Laien, den Geistlichen zugeeignet"). Мақала, 1775 жыл.
"German Pandaemonium" (Pandaemonium Germanicum). 1775 жылы жазылған драма, 1819 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды.
"Әскерлер" (Die Soldaten). Драма, 1776 жыл (Бернд Алоис Циммерманның осы аттас операсының негізі және Бюхнердің "Войцек" драмасының көзі).
"Достар философ жасайды" (Die Freunde machen den Philosophen). Драма, 1776 жыл.
"Зербин". Новелла, 1776 жыл.
"Ауыл пасторы" (Der Landprediger). Новелла, 1777 жыл.
"Орман монахы" (Der Waldbruder). 1882 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген аяқталмаған хаттар романы.

Басылымдар

Дамм, Сигрид (ред.). Werke und Briefe, 3 том. Лейпциг [Мюнхен/Вена]: Insel Verlag, 1987 жыл. [Hanser Verlag баспасынан лицензиялық шығарылым]. Лауэр, Карин (ред.). Шығармалар. Hanser Verlag, Мюнхен/Вена: Hanser Verlag, 1992 жыл. Voit, Фридрих (ред.). Werke [таңдау]. Штутгарт: Reclam Verlag, 1997 жыл. Вагнер, Мартин және Элвуд Виггинс (ред., аударма). Ж. М. Р. Ленцтің таңдамалы шығармалары: пьесалар, әңгімелер, эсселер және өлеңдер. Рочестер, Нью-Йорк: Camden House, 2019 жыл. Вайс, Кристоф (ред.). Werke: Оның өмір кезінде жеке басылған шығармаларының алғашқы басылымдарының факсимилелері, 12 том. St. Ingbert: Röhrig Verlag, 2001 жыл.

Жеке жұмыстар

Вайс, Кристоф (ред.). Иммануил Канттың 1770 жылғы 21 тамызда профессорлық лауазымды қорғаған күні туралы. Бірінші басылымның факсимилесі (Кенигсберг, 1770). Лаацен: Верхан баспасы, 2003.