Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Шахматта, әсіресе ойын соңындағы этюдтарда, бір ойыншы қарсыласының фигурасының барлық мүмкін қозғалыс алаңдарын бақылағанда доминация орын алады.
In chess, and particularly in endgame studies, domination occurs when a player controls all movement squares of an enemy piece.
Мысалдар
Бұл позиция 2004 жылы Белявский – Корчной ойынында, «Георгий Маркс мемориалы» турнирінде пайда болды. Ақ 38. Kh2? қатесін жасады, бұл 38…Qd3 мүмкіндігін тудырды – бұл жүйенің үстемдігін көрсетеді: оған алты алаң қолжетімді болса да, оны ұстап алудан қашуға болмайды. b2, d2, a5 және e5 қара бишоппен, d6 қара патшайыммен, ал b6 пешкамен қорғалған. Сонымен қатар, ақ патшайымының оны қауіпсіз қорғауға ешқандай мүмкіндігі жоқ, өйткені оны қорғауға болатын әрбір алаң қара патшайыммен күзетілген. Мысал ретінде Анри Ринктің 1920 жылы «La Stratégie» журналында жарияланған этюдын келтірейік. Ақтар жүріп жеңеді. Әдетте, қара мұнарасын ақ бишопқа құрбан ете алады, бұл теңдікке алып келеді (оны атқа құрбан етуге болмайды, өйткені бишоп пен атпен күшпен мат қоюға болады), бірақ бұл жағдайда мұнара үстемдік етеді және оның қозғалысы еркін болғанымен, оны ұстап алудан қашуға болмайды. Шешімнің бірінші жүрісі 1. Nd2, содан кейін мұнараның барлық жүрістері оны тұтқындауға немесе бірден аттың шабуылына (1…Re7 2. Nd5+; 1…Re3 2. Nd5+; 1…Rd4 2. Ne6+; 1…Rb4 2. Nd5+) әкеледі, тек 1…Re5 басқаша. 2. Nc4 кейін жағдай ұқсас: тек 2…Re4 және 2…Rf5 мұнараның бірден жоғалуын болдырмайды. Қара қандай жүріс жасаса да, ақтар 3. Nd6 жүрісімен жалғастырады, тек 3…Re5 бірден жеңілістен сақтайды. 4. Bf3 қараны мүлдем әлсіз қалдырады: тағы да, барлық жүрістер мұнараны тұтқындауға немесе аттың шабуылына мүмкіндік береді, тек 4…Ra5 болмаса, онда 5. Ne6+ Ke5 6. Nc4+ кейін мұнара соңымен жеңіледі. Барлық кезеңдерде мұнараның кең қозғалыс еркіндігі болды, екі рет оған ең көп – он төрт алаң қолжетімді болды, бірақ оны құтқару мүмкін болмады; ол үстемдік ететін еді.
This position occurred in the game Beliavsky–Korchnoi, György Marx Memorial, 2004. White blundered with 38. Kh2? allowing 38 Qd3 – this dominates the knight: despite having six squares available to it, its capture cannot be avoided. b2, d2, a5 and e5 are guarded by the black bishop, d6 by the black queen, and b6 by the pawn. Additionally, there is no way for the white queen to safely defend it, as every square she could defend it from is guarded by the black queen. The example here is a study by Henri Rinck first published in La Stratégie in 1920. It is White to play and win. Normally, Black would be able to sacrifice his rook for the white bishop, leaving a drawn position (sacrificing it for a knight would be no good, since it is possible to force mate with bishop and knight), but in this case it turns out that the rook is dominated, and its capture cannot be avoided despite its freedom of movement. The first move of the solution is 1. Nd2, after which all rook moves allow it to be captured or immediately lost to a knight fork (1 Re7 2. Nd5+; 1 Re3 2. Nd5+; 1 Rd4 2. Ne6+; 1 Rb4 2. Nd5+) apart from one: 1 Re5. After 2. Nc4 the situation is similar: only 2 Re4 and 2 Rf5 avoid immediate loss of the rook. Whichever Black plays, White continues with 3. Nd6 when only 3 Re5 avoids immediate loss. 4. Bf3 leaves Black completely helpless: once again, all moves allow capture of the rook or a knight fork except 4 Ra5, when after 5. Ne6+ Ke5 6. Nc4+ the rook is finally won. At all stages the rook had wide freedom of movement, and twice it had the maximum number of fourteen squares available to it, yet it could not be saved; it was dominated.