Кіріспе

Герман тілдерінде кең таралған сөз тәртібі. Синтаксисте, етістік екінші (V2) сөз тәртібі – сөйлемнің немесе тараудың шекті етістігі сөйлемнің екінші позициясына орналасатын құрылым, сондықтан етістіктің алдында бір сөз немесе сөздер тобы (бір құрамдық бөлік) болады. Ағылшын тіліндегі V2 мысалдары (бір құрамды көрсету үшін жақшалар): "Мен де солаймын", "[Өмірімде ешқашан] мұндай нәрселерді көрген емеспін". Егер ағылшын тілі барлық жағдайларда V2 қолданса, онда мынадай сөйлемдер кездесер еді: "*[Мектепте] жануарлар туралы білдім", "*[Жұмыстан үйге келген кезде] ол ұйықтайды". V2 сөз тәртібі герман тілдерінде жиі кездеседі, сондай-ақ Солтүстік-Шығыс Кавказдың ингуш тілінде, Уто-Ацтек тобына жататын О’одхам тілінде, және шафрақты түрде Роман тобының Сурсильван (Раето-романш тілінің бір түрі) және Финно-Угор тобының эстон тілінде де кездеседі. Герман тілдерінің ішінде ағылшын тілі V2 орнына басымды түрде SVO тәртібін қолданумен ерекшеленеді, бірақ V2 құбылысының іздері сақталған. Көптеген герман тілдері әдетте енгізілген тарауларда V2 тәртібін қолданбайды, бірақ кейбір ерекшеліктер бар. Атап айтқанда, неміс, голланд және африкаанс тілдерінде толықтырғыштан кейін VF (етістік соңында) сөз тәртібіне қайта оралады; бірақ, идиш және исланд тілдерінде барлық мәлімдемелік тарауларда V2 рұқсат етіледі: негізгі, енгізілген және бағынышты. Кашмир (Индо-Арий тілі) "мәлімдемелік мазмұндық тарауларда" V2, ал салыстырмалы тарауларда VF тәртібін қолданады.

Белгісіз етістіктер

V2 принципі тек шекті етістіктердің орнын реттейді; оның шекті емес етістіктерге (инфинитивтер, партициптер және т.б.) әсері тікелей емес. V2 тілдеріндегі шекті емес етістіктер тілге қарай әртүрлі орындарда кездеседі. Мысалы, неміс және голланд тілдерінде шекті емес етістіктер басты сөйлемдерде нысаннан кейін (болған жағдайда) сөйлем соңында (OV реті) орналасады. Ал швед және исланд тілдерінде керісінше, шекті емес етістіктер шекті етістіктен кейін, бірақ нысаннан бұрын (болған жағдайда) тұрады (VO реті). Демек, V2 принципі тек шекті етістікке қатысты жұмыс істейді.

V2 кіріктірілген ережелерде

(Келесі мысалдарда, шекті етістік түрлері **қалың** әріппен, шекті емес етістік түрлері *қисық* әріппен, ал түйінделген сөздер сызылып жазылған.) Герман тілдері кіріктірілген сөйлемдерде V2 тәртібін қолдануда әртүрлі. Олар үш топқа жіктеледі.

Енгізілген V2-ге перспективалық әсері

Ағылшын тіліндегіге ұқсас белгілі бір прагматикалық әсерге қол жеткізу үшін кіріктірілген етістік қозғалысына мүмкіндік беретін V2 тілдерінің саны шектеулі. Бұл сөйлеушінің перспективасына байланысты. Неміс және швед тілдері сияқты тілдерде кіріктірілген екінші етістік кездеседі. Мұндай тілдерде кіріктірілген екінші етістік әдетте "көпір етістіктерінен" кейін келеді. (Көпір етістіктері – «деу», «ойлау», «білу» сияқты сөйлеу және ой-пікірді білдіретін жиі қолданылатын етістіктер, және осы етістіктерден кейін «де» сөзі қажет емес. Мысалы: Менің ойымша, ол келеді.) Асертистік теорияға сүйенсек, сөйлеушінің перспективасы кіріктірілген V2 сөйлемдерде қайта расталады. Кіріктірілген сөйлемдегі V2-ге қатысты сөйлеушінің міндеттемесі немесе жауапкершілік сезімі, V2 емес кіріктірілген сөйлемдегіден артық. Бұл V2 ерекшеліктерінің нәтижесі. Төмендегі мысалдарда көрсетілгендей, V2 қолданылғанда кіріктірілген сөйлемдегі шындыққа деген сенім күшейеді.

V2 өзгерісі

V2 ретінің V1 (етістік алғашқы сөз реті), V3 және V4 реті сияқты түрлері ерте герман және орта ғасырлық роман тілдерінің көптеген тілдерінде кеңінен кездеседі. Бұл өзгерістер тілдерде мүмкін болғанымен, олар нақты контексттермен қатаң шектеледі.

V3 сөз тәртібі

V3 (етістіктің үшінші сөз реті) – бұл V2 нұсқасы, онда шекті етістік үшінші орында тұрады және оның алдында екі сөз тіркесі орналасқан. V3-те, V2 сияқты, шекті етістіктің алдындағы сөз тіркестерінің түрі шектеулі емес, олар DP, PP, CP сияқты түрлі тіркестерден болуы мүмкін.

V2 және сол жақ шетке толтыру (LEFT)

V2 негізінен сөйлем деңгейіндегі морфологиялық міндетті көрсетілім әсерінен туындайды. Сол жақ шетті толтыру триггерінің (LEFT) әсері көбінесе герман тілдері және ескі роман тілдері сияқты классикалық V2 тілдерінде кездеседі. Сол жақ шетті толтыру триггері морфологияда тәуелсіз түрде белсенді, өйткені EPP әсерлері сөздің ішкі деңгейлерінде табылады. Міндетті көрсетілім абсолюттік орын ауыстырудан, ергативтік орын ауыстырудан және инфлекциялық морфологияда ергативтік екі еселеуден шығады. Бұған қоса, клитикалық екінші тілдердегі екінші позиция ережелері LEFT қозғалысының синтаксиске кейінгі ережелерін көрсетеді. Мысал ретінде бретон тілін алып қарағанда, алдын ала айтылатын сөздің болмауы, уақыт біріншілігін болдырмау үшін LEFT-тің пайда болуына мүмкіндік береді. LEFT қозғалысы синтаксистік ережелерге бағынбайды, бұл оның синтаксиске кейінгі құбылыс екенін көрсетеді. LEFT қозғалысы арқылы төмендегі мысалда көрсетілгендей V2 сөз тіркесіне қол жеткізіледі. Бұл бретон мысалында шекті түбір фонетикалық тұрғыдан іске асырылады және алдыңғы элементтің санатына сәйкес келеді. V2 сөз тіркесін алу үшін шекті етістіктің алдына "Bez" уақыт сөзі қосылады. (шекті етістік "nevo" қалың әріппен белгіленген).

Екінші синтаксистік етістік

V2 үлгілері синтаксистік құбылыс есебінде қарастырылады, сондықтан олардың қолданылуына болатын және болмайтын белгілі бір жағдайлар бар. Синтаксистік тұрғыдан алғанда, V2 сол жақ шеткі басты (әдетте C) спецификатормен толықтырылуын және ең жоғары көмекші етістікті сол басқа көтерілуін талап етеді. V2 көбінесе осы талаптардың бірдей кездесуі ретінде талданады, оларды «қозғаушылар» деп те атай беруге болады. V2 эффектісін тудыратын сол шеткі бас, бастапқы орынды иеленетін XP тіркесіне қосымша талаптар қояды, нәтижесінде бұл XP тіркесі міндетті түрде нақты белгілерге ие болуы керек.

Ағылшын тілінде V2

Қазіргі ағылшын тілі сөздердің реті жағынан басқа қазіргі герман тілдерінен күрт өзгеше, бірақ ертедегі ағылшын тілінде көптеген ортақ белгілер болған. Осы себепті, кейбір ғалымдар ескі ағылшын тілін V2 шектеуімен сипаттауды қалыпты жағдай деп ұсынады. Сондықтан ағылшын тілінің синтаксис тарихы осы шектеуді жоғалту процесі ретінде қарастырылады.

Ежелгі ағылшын тілінде

Бұл мысалдарда, шекті етістік түрлері , шексіз етістік түрлері және бастауыштар .

Нысанның орналасуы

b, c және d мысалдарында сөйлемдегі баяндамалық бөлік шекті емес етістік түрінен бұрын келеді. Сырттай қарағанда, құрылымы – етістік-субъект-объект-етістік. Жалпыламалықты түсіну үшін синтаксис және тіл білімі типологиясы саласындағы ғалымдар оларды V2 шектеуімен өңделген, негізінен субъект-объект-етістік (SOV) құрылымы деп қарастырады. Осылайша, көне ағылшын тілі белгілі бір дәрежеде SOV тілі ретінде жіктеледі. Дегенмен, a мысалы көне ағылшын тіліндегі көптеген сөйлемдерді көрсетеді, онда объект шекті емес етістік түрінен кейін келеді, ал сыртқы құрылымы – етістік-субъект-етістік-объект. Көптеген сөйлемдерде бір ғана шекті етістік түрі болады, одан кейін объект келеді, сырттай қарағанда – етістік-субъект-объект. Тағы да, оларды V2 өңдемімен субъект-етістік-объект (SVO) ретінде сипаттау арқылы жалпылау ұсталады. Осылайша, көне ағылшын тілін SOV тілдері (неміс және голланд тілдері сияқты) мен SVO тілдері (швед және исланд тілдері сияқты) арасындағы аралық тіл деп сипаттауға болады.

Зат алмастығының әсері

Егер бағыныңқы сөйлемнің жоқтауы жеке есімдік болса, V2 ережесі әрқашан қолданылмайды. Дегенмен, сұрақ сөзінен немесе теріс "не" сөзінен кейін, сондай-ақ "þa" сөзінен кейін, тіпті есімдік жоқтаулар болған жағдайда да, V2 етістік-жоқтау инверсиясы міндетті түрде орын алады. Тікелей цитатадан кейін де жоқтау есімдігінің инверсиясы жиі кездеседі.

Енгізілген шарттар

Еңгізілген сөйлемдерде дұрыс есімдіктермен келген жағдайларда V2 ережесі қолданылмады. Аталған есімдермен де V2 инверсиясы орын алмады.

Жалғастығы

Ерте орта ағылшын тілінде атаулы түбірлермен жасалған сөйлемдерде V2 құрылымы көбінесе сақталды. Ескі ағылшын тілінде болғандай, V2 инверсиясы есімдік түбірлермен жасалған сөйлемдерге қатысты болмады.

Өзгерістер

Он төртінші және он бесінші ғасырлардағы соңғы орта ағылшын тілі мәтіндерінде V2-мен байланысты инверсия жоқ сөйлемдердің пайда болу жиілігі артады. Теріс сөйлемдер енді ne (немесе na) арқылы басталмады. Теріс сөйлемдердегі инверсияның себептері басқа факторларға байланысты болды.

Қазіргі ағылшын тіліндегі Vestiges

Алдыңғы кезеңдердегідей, қазіргі ағылшын тілінде мәлімдеме сөйлемдерде сөздер тәртібі субъект-етістік, ал сұрақ сөйлемдерде етістік-субъект болып келеді. Дегенмен, бұл ережелер етістіктің алдындағы сөйлем мүшелерінің санына қарамастан сақталады.

Қазіргі ағылшын тіліндегі етістіктердің кластары: көмекші және лексикалық

Ежелгі ағылшын тіліндегі екі етістіктің қолданылуындағы инверсия олардың жеке және жеке емес формалары арқылы түсіндірілуі мүмкін. Инверсияға қатысқан сөз – жеке етістік, ал объектіге қатысты орнын сақтап қалған етістік – жеке емес етістік. Көптеген қазіргі ағылшын сөйлемдерінде екі етістік формасы болады, бірақ бұл етістіктер әртүрлі синтаксистік категорияларға жатады. Инверсияға қатысқан етістіктер уақыт, түр және модальдық мәнді білдіретін көмекші етістіктер класын құрастыруға дамыды; қалған көпшілігі, толық семантикалық мағынасы бар етістіктер лексикалық етістіктер класын құрайды. Ерекше сөйлем түрі – қазіргі жақ немесе өткен шақтағы лексикалық етістікті қолданатын хабарлама сөйлем.

Ежелгі француз

Қазіргі француз тілі сияқты, көне француз тілі де V2 позициясындағы шекті етістіктің алдына түрлі сөз топтарын қоюға мүмкіндік береді.

Ескі окситан тілі

Ежелгі француз тілімен салыстырылатын тіл – ескі окситан тілі, ол ескі француз тілінің қарындасы деп есептеледі. Екі тілдің де туыс тілдер екендігіне қарамастан, көне окситан тілінде V2 ережесі жеңілдетілген, ал көне француз тілінде V2 ережесі әлдеқайда қатаң. Дегенмен, екі тіл арасындағы айырмашылықтар V2 ережесімен ғана шектелмейді, сонымен қатар V2 ережесінің V3 түріндегі өзгеруімен де ерекшеленеді. Екі тілдің де нұсқасында V3 пайда болуы бастапқы жағдайды белгілейтін сөйлемнің немесе сөздің болуымен шақырылуы мүмкін (1).

Котгари мен Кочи

1976 жылы Химачал-Прадештің екі тіліне арналған үш томдық зерттеуінде Хендриксен екі аралық жағдайды сипаттайды: Котгархи және Кочи. Екі тілдің де V 2 үлгісі байқалмаса да, олар дамып, негізгі және бағынышты сөйлемдердің сөз тәртібінде айырмашылықтарға және көмекші етістіктердің етістіктің басқа бөліктерінен бөлінуіне жеткен.

Хендриксеннің мәліметінше, Кочи тіліндегі қатысты сөйлемдердегі шешілген етістік элементтері матрицалық сөйлемдерге қарағанда сөйлемнің соңына жиі орналасады (III:188).

Ингуш

Ингуш тілінде эпизодтың басындағы және басқа жаңадан басталатын сөйлемдерден басқа, негізгі сөйлемдерде етістік екінші орында болуы ең көп кездеседі. Етістік немесе күрделі етістіктің немесе аналитикалық уақыт формасының (яғни, жеңіл етістік немесе көмекші етістік) шекті бөлігі, сөйлемдегі бірінші сөзден немесе сөз тіркесінен кейін келеді.

Сурсильван

Романш тілінің диалектілері арасында V2 сөз тіртібі тек сурсильван диалектісіне тән, көмекші етістіктер мен арнайы етістіктердің арасына толық сөз тіркестері енгізіледі, мысалы, "Cun Mariano Tschuor ha Augustin Beeli discurriu" ("Мариано Цчуор Аугустин Белимен сөйлесті") мысалында, енгадин диалектісіндегі "Cun Rudolf Gasser ha discurrü Gion Peider Mischol" ("Рудольф Гассер Gion Peider Mischol-мен сөйлесті") мысалымен салыстырғанда. Көмекші етістік "ha" және арнайы етістік "discurriu" арасындағы бөлік Satzklammer немесе "етістік жақшасы" деп аталады.

Эстон тілінде

Эстон тілінде V2 сөз реті сауатты тілде өте жиі кездеседі, бірақ ауызша тілде одан азырақ кездеседі. V2 реті қолданылғанда, ол (1) мысалында көрсетілгендей, басты сөйлемдерде кездеседі. Герман тілдерінің V2 тілдерінен өзгеше, эстон тілінде V2 сөз реті ішкі сөйлемдерде кездеспейтін бірнеше жағдай бар, мысалы, сұрақ сөйлемдері (2), леп сөйлемдері (3) және бастауышсыз сөйлемдер (4).

Вимисорис

Вимисорий батыс герман тілдеріне жатады, бірақ түрлі славян ерекшеліктерін де көрсете алады. Wymysorys тіліндегі грамматиканы анықтайтын екі күшті – герман және славян тілдерінің сөздер тіркесу ережелері арасында сөйлеушіге жұмыс істеуге мүмкіндік береді деп саналады. Германдық жүйе шамалы икемді және V2 ретін сақтаса, славян жүйесі салыстырмалы түрде еркін. Германдық жүйеде сөздердің қатаң тіркесуіне байланысты, етістіктің орны синтаксистік ережелермен анықталады, онда V2 реті көбінесе сақталады. Wymysory тілінде, V2 ретіне ие басқа тілдердегідей, шектеулі етістік екінші орында тұрады, ал етістіктен бұрын DP, PP, AP және т.б. сияқты кез келген санатқа жататын сөздер келеді.

Классикалық португал тілі

Басқа роман тілдерімен салыстырғанда, V2 сөз тәртібі классикалық португал тілінде көп ұзақ уақыт бойы сақталған. Классикалық португал тілі V2 тілі болғанымен, V1 жиірек кездесіп, осы себепті классикалық португал тілінің шынымен V2 тілі екеніне күмәндік тудырады. Дегенмен, классикалық португал тілі – жеңілдетілген V2 тілі, яғни V2 үлгілері V1 және/немесе V3 сияқты өзгерістермен қатар өмір сүреді. Классикалық португал тілінде V1 және V2 арасында тығыз байланыс бар, себебі V2 конструкциялары V1 конструкцияларынан туындаған. V1 және V2 екеуі де бар классикалық португал тілі сияқты тілдерде, екі үлгі де етістіктің CP қабатының жоғары орнына жылжуына байланысты, бірақ арадағы айырмашылық – сөздің алдына фразаның жылғанында немесе жылмағанында. V1 классикалық португал тілінде жиірек болғанымен, матрицалық сөйлемдерде V2 тәртібі көбірек кездеседі. Сөзден кейінгі субъектілер де сөйлемде жоғары орын алады және VP-ға қатысты сөздерден бұрын тұруы мүмкін. (1) және (2) мысалдарында, 'bem' деген сөздің сөзден кейінгі субъектіден бұрын немесе кейін келуін көреміз. (2) мысалында сөзден кейінгі субъект ақпараттық ошақ ретінде қарастырылса, (1) мысалында осыны айтуға болмайды, себебі субъектінің интерпретациясы оның орналасуына байланысты.

V2 құрылымын талдау

V2-нің әртүрлі құрылымдық талдаулары жасалған, оның ішінде тәуелділік грамматикасы және генеративтік грамматика модельдері аясында.