Кіріспе

19–226 CE Оңтүстік Азияның солтүстік-батысындағы мемлекет. Индо-парф мемлекеті – Гондофар құрған парф мемлекеті. Олар 19 жылдан шамамен 226 жылға дейін билік еткен. Өркендеген шағында, олар шығыс Иранның бір бөлігін, Ауғанстанның әртүрлі аймақтарын және Үндістан субконтинентінің солтүстік-батыс өңірлерін (қазіргі Пәкістанның көп бөлігі және Үндістанның солтүстік-батыс бөліктері) қамтитын аумақты басқарды. Билеушілер Сурен әулетінен шыққан болуы мүмкін, ал кейбір авторлар бұл мемлекетті «Сурен мемлекеті» деп атаған. Мемлекет 19/20 жылдары Дрангиана (Сакастан) әкімі Гондофар парф империясынан тәуелсіздік жариялағанда құрылды. Ол кейін шығысқа жорықтар жасап, индо-скифтер мен индо-гректерден жерлер жаулап алып, мемлекетін империяға айналдырды. 1-ші ғасырдың екінші жартысында Кушандардың шапқындарынан кейін индо-парфтардың иеліктері айтарлықтай қысқарды. Олар Сақастанды Сасанид империясы 224/225 жылдары жаулап алғанға дейін бақылауда ұстап тұрды. Балучистандағы жергілікті индо-парф әулеті – Паратараджалар шамамен 262 жылы Сасанид империясының ықпалына көшті. Индо-парфтар Пакистанның Мардан қаласындағы Тахт-и-Бахи буддалық монастырын (ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы) салғанымен танымал.

Гондофар I және оның мұрагерлері

Гондофар I бастапқыда қазіргі шығыс Ирандағы Сейстанның билеушісі болған көрінеді, ол Апракараджалардың вассалы немесе туысы болған. Ол Сейстанның бұрынғы парфян губернаторларын, мысалы, Чейрукес немесе Танлизмаидатты алмастырған болуы мүмкін. Бұл парфян сатраптары Сакастан аймағын Митридат II (б.з.д. 124–88 жж.) Сакаларды жеңген кезден бері басқарған. Шамамен б.з.д. 20–10 жылдары ол бұрынғы Үнді-Скиф патшалығында жаулап алулар жасады, мүмкін, маңызды билеуші Азестің өлімінен кейін. Гондофар Арахозия, Сейстан, Синд, Пәнджаб және Кабул аңғарынан тұратын аймақтардың билеушісі болды, бірақ ол Шығыс Пәнджабтан тыс жерді иеленген жоқ. Гондофар өзін «Патшалар патшасы» деп атады, бұл парфян титулы оның жағдайында Индо-Партия империясының тек бос құрылым екенін дұрыс көрсетеді: бірқатар кішігірім династиялар, әрине, Индо-Партия кезеңінде өздерінің позицияларын сақтады, мүмкін Гондофар мен оның ізбасарларын мойындау үшін. Бұл кішігірім династиялар арасында Апракаражалар, Зионис және Раджувала сияқты индо-скиф сатраптары, сондай-ақ Азестің монеталарының имитациясын жасаған анонимді скифтер болды. Ксахараталар Гуджаратта да билік құрған, мүмкін Гондофардың иелігінен тыс жерде. Гондофар I-нің өлімінен кейін империя фрагменттеуге ұшырады. Гондофар есімін немесе титулын Сарпедон қабылдады, ол Гондофар II болды және, мүмкін, бірінші Гондофардың ұлы болды. Ол өзін басты билеуші деп санаса да, Сарпедонның билігі әлсіз болды және ол Синд, шығыс Пәнджаб және оңтүстік Ауғанстандағы Арахозияда фрагменттелген монеталар шығарды. Ең маңызды мұрагері Гондофардың жүйесі Абдагас болды, ол Пәнджабта және, мүмкін, Сейстанның отанында билік жүргізді. Ұзақ билік етпегеннен кейін Сарпедоннан кейін Орфаген билік құрған көрінеді, ол Гондофар III Гадана болды. Орфаген б.з. алғашқы онжылдықтарда көбінесе Сейстан мен Арахозияда, ал Абдагас одан әрі шығыста билік жүргізді. Оның орнына ұлы Убузан Койн қысқа уақыт билік жүргізді. 20 жылдан кейін Апракарая билеушісі Аспаварманың жүйесі Сасес есімді патша Абдагасестің аймақтарын басып алып, Гондофар IV Сасес болды. Сенирдің айтуынша, бұл Тахт-и-Бахи жазуында айтылған Гондофар. Басқа кіші патшалар да болды: Санабар Сейстанның уақытша узурпаторы болды, ол өзін Ұлы Патшалар Патшасы деп атады, сондай-ақ екінші Абдагас Мойын, Синдте Агата есімді билеуші, тағы бір билеуші Сатавастрес Мойын және аты-жөні белгісіз ханзада болды. Бірақ Индопартиялықтар ешқашан Гондофар I-нің орнын қайта иеленбеді, ал біздің заманымыздың 1-ші ғасырының ортасынан бастап Кужула Кадфисес басқарған Кушандар патшалықтың солтүстік Үндістан бөлігін жұтып ала бастады.

Туран мен Сақастан билеушілері (160-230 жж.)

Индопартиялықтар Туран мен Сақастанды бақылауларында ұстап, Партия империясының 230 жылы Сасанид империясынан жеңіліп құлауына дейін билік етті. Пахарес I (б.з. 160-230 жж.) – Индо-парфтық патшалығының қалдықтары бөліскеннен кейін Туранды билеген басшы. Сақастан патшалығын Санабар II (б.з. 160-175 жж.) есімді екінші патша басқарды. Туран мен Сақастан патшалықтары шамамен 230 жылы Сасанид билеушісі Ардешир I-ге бағынып, құлап жойылды.

Үнді-парфтардың діні

Біз Сурен әулетінің дінін білмейміз, бірақ олардың зороастризмнің Аршакидтер әулетімен діни қақтығыста болғанын жақсы білеміз. Индо-гректерден немесе индо-скифтерден өзгеше, буддизмді қолдаған Индо-парфтық билеушілердің діни арнаулары, жазулары немесе тіпті аңыз әңгімелері туралы нақты мәліметтер жоқ. Сонымен қатар, Индо-парфтық монеталар көбінесе грек нумизматикасын ұстанса да, олар ешқашан буддалық үш белгілі символ (триратна) бейнесін көрсетпейді (кейінгі Саселерден басқа), сондай-ақ олар піл немесе бұқа суретін де пайдаланбайды, ал бұл олардың ізашарлары кеңінен қолданған діни символдар болуы мүмкін. Олардың өзі ирандық текті болғандықтан, зороастризмді сақтап қалған деп есептеледі. Осы ирандық мифологиялық жүйені кейіннен Пәкістанның Пешавар-Хайбер-Пахтунхва аймағынан билік еткен Кушандар мұра етті. Гондофар I билік кезінде индуист құдайы Шиваның монеталары да табылған.

Үнді-парфяндық адалдардың бейнесі

Индопарфяндықтардың монеталарында және Гандара өнерінде қысқа кроссовер жакеттер мен кең, кең шалбарлар бейнеленген, мүмкін, шап тәрізді сыртқы шалбарлармен толықтырылған. Олардың жакеттері әсем сақиналар немесе медальдардың қатарымен әшекейленген. Шаштары көбінесе қалың және бас таспасымен жиналған, бұл практиканы парфяндықтар біздің заманымыздың I ғасырынан бастап қабылдаған. Индопарфяндық киім киген адамдар кейде буддалық құлшылық көріністерінде актерлер ретінде бейнеленеді. Джон Маршаллдың Таксила маңындағы Сиркапта жасаған қазбаларының көп бөлігі Индопарфяндық қабаттарымен байланысты деп саналады, бірақ соңғы зерттеулер кейде оларды Индогректерге жатқызады. Бұл археологиялық зерттеулер буддалық құлшылық элементтерімен (ступалармен) үйлесімде эллинистік артефакттардың көптеген мысалдарын тапты. Жақын маңдағы Жандиал сияқты басқа да ғибадатханалар зороастрийлік от ғибадатханасы ретінде пайдаланылған болуы мүмкін.

Буддистік мүсіндер

Сырқаптан табылған мүсіндер скифтердің соңғы және парфтардың кезеңіне (2-ші деңгей, б.з. 1–60 ж.) дейін Гандара өнерінің қалыптасқан деңгейін көрсетеді, тіпті парфтар билігінен бұрын да дамыған болуы мүмкін. Ежелгі грек құдайларынан бастап, түрлі гандхаралық жай ғибадат етушілерге дейінгі көптеген мүсіндер Будда мен Бодхисаттвалардың алғашқы бейнелері саналатын нәрселермен үйлесім табады. Бүгінгі күні Гандараның грек-буддистік өнерінің нақты қашан пайда болғаны әлі анық емес, бірақ Сырқаптағы табыстар осы өнердің Кушандар келгенге дейін жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді.

Тас палитралар

Гандарада табылған көптеген тас палитралар Индопарфя өнерінің көрнекті үлгілері саналады. Бұл палитралар грек және парсы ықпалдарын үйлестіреді, сонымен қатар парфян өнеріне тән ерекшелік саналатын бейнелеудегі фронтальдық сипатты қамтиды. Мұндай палитралар тек Индо-грек, Индо-скиф және Индо-парфя билігіне сәйкес келетін археологиялық қабаттарда ғана табылған, ал одан бұрынғы Маурий қабаттарында немесе кейінгі Кушан қабаттарында кездеспейді. Көбінесе бұл палитраларда мифологиялық сахналарда грек киіміндегі адамдар бейнеленген, бірақ олардың бір бөлігі парфян киіміндегі адамдарды көрсетеді (қалпынған шаштың үстіне тағылған бас киімдер, жалаңаш кеудеге кигізілген жакет, әшекейлер, белбеу, кең шалбар). Прагадағы Напрстек мұражайындағы палитрада Индо-парфя патшасы үлкен диванда отырған, аяқтары қиылысқан күйде, ал оның төңірегінде парфян киіміндегі екі қызметші тұр. Олар шарап ішіп, дастарқанға ұсынып жатыр.

Буддизмнің жібек жолы арқылы берілуі

226 жылы Сасанидтер билікті басып алғаннан кейін де, шығыста Парфян билігінің шағын ошақтары сақталды. II ғасырдан бастап бірнеше Орталық Азиялық будда миссионерлері Қытайдың Луоян және кейде Нанкин қалаларында пайда болды, олар аударма жұмыстарында ерекше көзге түсті. Буддалық мәтіндерді қытай тіліне алғаш аударғандардың өзі парфян миссионерлері болды, олар қытай тілінде "Ан" парфян тегімен белгілі, "Анши", "Арсакидтер елі" деген мағынада. Ан Ши Као – парфян князі, ол хинаяна буддалық мәтіндерді қытай тіліне алғаш аударды (148–170 жж.). Ан Хсуан – 181 жылы Қытайда монах болған парфян саудагері. Тан Ти (шамамен 254) – парфян монахы. Ан Фажин (281–306) – парфян тегінен шыққан монах.