Кіріспе

Француз социологы Морис Халбвакс (морис альвакс; 11 наурыз 1877 ж. – 16 наурыз 1945 ж.) – француз философы және социологы, ұжымдық естелік тұжырымдамасын жасауымен белгілі. Халбвакс сонымен қатар "La Topographie Legendaire des Évangiles en Terre Sainte" еңбегі арқылы білімнің әлеуметтануына үлес қосты; бұл еңбек Жаңа Өсиеттің кеңістіктік инфрақұрылымын зерттейді. (1951)

Ерте өмір және білім

Франциядағы Реймс қаласында туған Халбвакс Париждегі École Normale Supérieure мектебінде оқыды. Ол онда өзінің ойлауына зор әсер еткен Анри Бергсонмен философияны зерттеді. Халбвакс естелік туралы алғашқы жұмыстарын Бергсонның естелік тақырыбындағы жеке және субъективті тәжірибе туралы көзқарасына сәйкес жүргізді. 1901 жылы философия ғылымы бойынша білімін аяқтады. 1904 жылы Германияға сапар шеккенге дейін түрлі лицейлерде сабақ берді, онда Геттинген университетінде оқыды және 1907 жылға дейін Лейбництің қолжазбаларын тізімдеумен айналысты. Ол Лейбництің еңбектерінің басылымын бірлесіп редакциялауға ұсынылды, бірақ бұл жоба іске аспады. 1905 жылы Францияға оралып, Эмиль Дюркгейммен танысты, ол оның әлеуметтануға деген қызығушылығын оятты. Алғашқыда Дюркгейммен кездескенде Халбвакс бұрынғы философиялық саласынан социологияға қалай өтуге болатыны туралы кеңес іздеді. Халбвакс Бергсондық жекелеушілікке қарағанда ғылыми объективизмге көбірек назар аудара бастады.

Негізгі идеялар

Халбвакстың әлеуметтану саласына қосқан ең маңызды үлесі – оның 1950 жылғы «La Mémoire collective» («Ұжымдық естелік») атты кітабында болды. Онда ол қоғамның ұжымдық естелігі болуы мүмкін екенін және бұл естелік қоғамдағы топтың «қалыбына» немесе аясына байланысты деген тезисті алға тартты. Осылайша, жеке ғана емес, сонымен қатар жеке адамнан тыс жерде өмір сүретін топтық естелік бар. Адамның өткенді түсінуі осы топтық санамен тығыз байланысты, себебі әр адам ұжымдық топтық естелікке әртүрлі естелік немесе көзқарас қоса алады. Топтық естелік, сондай-ақ, белгілі бір оқиғаны бастан өткерген әрбір топ үшін әртүрлі болады, сондықтан «әр топтың өзіндік ұжымдық естелігі бар және ол басқа топтардың естелігінен ерекшеленеді». Осы естелік идеясы біздің мәдениеттегі естеліктерді қалыптастыруды түсіндіреді. Еске алу ұжымдық естелікті қоғаммен және оның ұғымдарымен байланыстырады, онда физикалық ескерткіштер мен рәсімдер ұжымдық бірлікті бекітеді және нығайтады. Халбвакс сонымен қатар өзін-өзі өлтіру туралы маңызды еңбек жазды – «Les Causes du suicide», 1930 («Өзін-өзі өлтіру себептері»). Онда ол өзінің ұстазы Эмиль Дюркгеймнің (сол да француз социологы) ізбасарлығымен, оның өзін-өзі өлтіру туралы теориясын кеңейтіп, дамытты. Ол, атап айтқанда, ауыл және қалалық өмір салтының өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерінің өзгеруін түсіндіретін тәсілдерге назар аударды. Халбвакс Дюркгеймнің әртүрлі отбасылық стильдер мен діни көзқарастардың өзін-өзі өлтіру көрсеткіштеріне қалай әсер ететінін зерттеуін де жалғастырды.

Нысандар

Халбвакс Эмиль Дюркгеймнің ұжымдық сана сияқты идеяларымен әсерленді, бұл терминге жеке және ұжымдық естелік туралы түсініктерді қосымша енгізді. Халбвакс Анри Бергсонның субъективтілікке қатысты ұстанымымен де әсерленді, ол санамыз бен интуициямызға қалай әсер ететінін түсіндіреді.