Рим мен грек мемлекеттерінің қақтығыстары (б.з.д. 214–148 жж.)

Кіріспе

Рим мен түрлі грек патшалықтары арасындағы қақтығыстар (б.з.д. 214–148 жж.)

Македония соғыстары

Македония соғыстары (б.з.д. 214–148 жж.) – Рим Республикасы мен оның грек одақтастарының Шығыс Жерорта теңізіндегі бірнеше ірі грек патшалықтарына қарсы жүргізген соғыстар сериясы. Олардың нәтижесінде Грекия және Шығыс Жерорта теңізі бассейнінің қалған бөлігі Римнің бақылауына немесе ықпалына көшті, сондай-ақ Пуника соғыстарынан кейін Батыс Жерорта теңізіндегі үстемдігі нығайды. Дәстүр бойынша, «Македония соғыстары» Македониямен болған төрт соғысты, Селевкид империясымен болған бір соғысты және Ахея лигасымен болған соңғы, шағын соғысты (көбінесе соңғы Македония соғысының соңғы кезеңі деп есептеледі) қамтиды. Ең маңызды соғыс Селевкид империясымен болса, Македониямен болған соғыс екінші орында тұрды. Бұл екі соғыс та Римнің тікелей билігіне әкелмегенімен, осы империялардың ірі державалар ретіндегі тарихын аяқтады. Римге географиялық жақындығының арқасында әлсіз Македонияға қарсы төрт соғыс жүргізілді, бірақ соңғы екі соғыс күшті әскерлерге емес, кездейсоқ көтерілістерге қарсы бағытталды. Римнің ықпалымен Македонияның тәуелсіздігі біртіндеп жойылды және ол дамып келе жатқан империяның құрамына енді. Қазір нашарлап бара жатқан Селевкид империясымен болған соғыстың нәтижесі оған да қатерлі болды, бірақ Парфия мен Понттың күшейіп келе жатқан ықпалы олардың арасындағы қосымша қақтығыстардың алдын алды. Македония соғыстарының аяқталуынан Рим империясының кезеңіне дейін Шығыс Жерорта теңізі әр түрлі деңгейде тәуелсіздікке ие, Римге тәуелді немесе тікелей әскери бақылаудағы саяси құрылымдардың үздіксіз өзгеретін желісі болып қала берді. Римнің грек шығысына қалай үстемдік еткенін зерттеуге тырысқан Полибийдің айтуынша, Римнің Грекиямен соғыстары бірнеше грек қалаларының Македония патшалығы мен Селевкид империясынан қорғаныс іздеуінен кейін басталды, бұл Птолемей Египетінің әлсіреуінен туындаған тұрақсыз жағдайды күшейтті. Батыспен салыстырғанда, грек шығысында ғасырлар бойы ірі империялар билік еткен, ал Римнің ықпалы мен одақтастық іздеуі осы империялармен соғыстарға әкелді, олардың әлсіреуіне және Римнің ғана тыныштауға қабілетті тұрақсыз билік вакуумының пайда болуына себеп болды. Бұл оқиғаның Италияда бірнеше ғасыр бұрын болған оқиғамен маңызды ұқсастықтары (және айырмашылықтары) болды, бірақ бұл жолы континенттік масштабта орын алды. Тарихшылар Римнің шығыстағы, батыстағы сияқты, империя құру ниетінен емес, тұрақты дағдарысты басқаруға және өте тұрақсыз, болжауға болмайтын және өзара байланысты одақтар мен тәуелділіктер желісіндегі қысқа мерзімді мақсаттарға жетуге бағытталғандығын көрсетеді. Әскери биліктің айқын ерекшеліктерінен (мысалы, материктік Грекияның кейбір бөліктері) басқа, Шығыс Жерорта теңізі әлемі Рим империясына айналғанға дейін тәуелсіз қала-мемлекеттер мен патшалықтардың одағы болып қала берді (де-юре және де-факто тәуелсіздіктің әртүрлі деңгейлерімен). Шығыс Жерорта теңізі, бүкіл Рим әлемімен бірге, Рим империясы кезінде ғана Римнің тікелей бақылауындағы провинцияларға бөлінді.

The Macedonian Wars (214–148 BC) were a series of conflicts fought by the Roman Republic and its Greek allies in the eastern Mediterranean against several different major Greek kingdoms. They resulted in Roman control or influence over Greece and the rest of the eastern Mediterranean basin, in addition to their hegemony in the western Mediterranean after the Punic Wars. Traditionally, the "Macedonian Wars" include the four wars with Macedonia, in addition to one war with the Seleucid Empire, and a final minor war with the Achaean League (which is often considered to be the final stage of the final Macedonian War). The most significant war was fought with the Seleucid Empire, while the war with Macedonia was the second, and both of these wars effectively marked the end of these empires as major world powers, even though neither of them led immediately to overt Roman domination. Four separate wars were fought against the weaker power, Macedonia, due to its geographic proximity to Rome, though the last two of these wars were against haphazard insurrections rather than powerful armies. Roman influence gradually dissolved Macedonian independence and digested it into what was becoming a leading empire. The outcome of the war with the now deteriorating Seleucid Empire was ultimately fatal to it as well, though the growing influence of Parthia and Pontus prevented any additional conflicts between it and Rome. From the close of the Macedonian Wars until the early Roman Empire, the eastern Mediterranean remained an ever shifting network of polities with varying levels of independence from, dependence on, or outright military control by, Rome. According to Polybius, who sought to trace how Rome came to dominate the Greek east in less than a century, Rome's wars with Greece were set in motion after several Greek city states sought Roman protection against the Macedonian Kingdom and Seleucid Empire in the face of a destabilizing situation created by the weakening of Ptolemaic Egypt. In contrast to the west, the Greek east had been dominated by major empires for centuries, and Roman influence and alliance seeking led to wars with these empires that further weakened them and therefore created an unstable power vacuum that only Rome was capable of pacifying. This had some important similarities (and some important differences) to what had occurred in Italy centuries earlier, but was this time on a continental scale. Historians see the growing Roman influence over the east, as with the west, not as a matter of intentional empire building, but constant crisis management narrowly focused on accomplishing short term goals within a highly unstable, unpredictable, and inter dependent network of alliances and dependencies. With some major exceptions of outright military rule (such as parts of mainland Greece), the eastern Mediterranean world remained an alliance of independent city states and kingdoms (with varying degrees of independence, both de jure and de facto) until it transitioned into the Roman Empire. It wasn't until the time of the Roman Empire that the eastern Mediterranean, along with the entire Roman world, was organized into provinces under explicit Roman control.

Бірінші Македония соғысы (б.з.д. 214 - 205 жж.)

Екінші Пуникалық соғыс кезінде Македонияның Филип V Ганнибалмен одақтасты. Македонияның Ганнибалға күш қосып беруі мүмкін деген қауіпті сезіп, сенат Адриатика теңізі арқылы преторды әскермен жіберді. Рим манипулалары (б.з.д. 211 жылдан кейін Этолия лигасы мен Пергамонның одақтастарымен бірге) македониялық әскерлермен ұсақ шайқастар жүргізіп, Адриатика жағалауындағы шағын аумақтарды басып алып, «қарақшылықпен күресу» үшін пайдаланды. Римнің мақсаты жаулап алу емес, Рим Ганнибалмен соғысып жатқанда Македонияны алаңдатып отыру болды. Соғыс б.з.д. 205 жылы Финики шартымен шешілмей аяқталды. Бұл шағын қақтығыс болғанымен, Македонияға римдік әскердің араласуына жол ашты. Бұл қақтығыс Рим мен Македония арасында болғанымен, келесі ғасырдағы Рим-Македония соғыстарынан (Екінші Македония соғысымен басталып, бір-бірімен тығыз байланысты болған) көбінесе тәуелсіз болды.

Екінші Македония соғысы (б.з.д.

Өткен ғасырда грек әлемінде Александр Зұлқарнайынның үш негізгі мұрагерлік патшалығы үстемдік құрды: Птолемейлік Египет, Македония және Селевкидтер империясы. 230 жылдан кейін Селевкидтердің империялық амбициялары ерекше түрде тұрақсыздық тудырды. Селевкидтер Египетті жаулауға кірісті, ал Египет үлкен әскери жиын науқаны арқылы жауап берді. Бұл науқан Селевкидтердің басып кіруіне қарсы әскери жеңіске әкелді, бірақ б.з.д. 205 жылы Птолемей IV-нің орнына бес жасар Птолемей V (немесе, дәлірек айтқанда, оның регенттері) келген кезде, жаңадан қаруланған египеттіктер бір-біріне қарсы шықты. Нәтижесінде солтүстік пен оңтүстік арасындағы ірі азаматтық соғыс болды. Македониялықтар мен Селевкидтер бүкіл Египетті оңай жаулауға болатынын көріп, оны басып алып, арасында бөлісу үшін одақ құрды. Бұл грек әлемін салыстырмалы тұрақтылықта ұстаған ғасырлық саяси тәртіпке ең маңызды қауіп төндірді, әсіресе тәуелсіздігін сақтап қалған кіші грек патшалықтары үшін үлкен қауіп болды. Македония мен Селевкидтер империясы мәселенің өзі болса, ал Египет – мәселенің себебі болғандықтан, Римге жүгінуден басқа жол қалмады. Бұл үлкен өзгеріс болды, өйткені гректер Римге деген жеккөрушіліктен, ал Рим Грекияға деген бей-жайлықтан басқа ештеңе көрсетпеді. Пергам мен Родос елшілері Рим сенатына Македонияның Филипп V және Селевкидтер империясының Антиох III-інің шабуылға қарсы келісімге қол қойғанын дәлелдеді. Бұл келісімнің нақты мазмұны және Римнің Грекияға қатысты ондаған жылдар бойы бей-жайлық танытқаннан кейін араласуының нақты себебі белгісіз болса да (біздің негізгі дереккөзіміз Полибийден алынған тиісті бөлімдер жоғалды), грек делегациясы сәтті болды. Бастапқыда Рим Македонияға қарсы соғыс бастауды жоспарламады, керісінше, дипломатиялық жолмен олардың мүддесіне араласуды көздеді. Рим Филиппке Римнің жаңа грек одақтастарына қарсы жорықтарын тоқтатуды талап етіп, ультиматум берді. Римнің күшіне күмәндану (Римнің Бірінші Македония соғысындағы көрсеткеніне байланысты, бұл негізсіз сенім емес) Филипп римдіктерді таңғалдырған өтінішті елемеді. Римдіктер өздерінің абыройы мен беделі қауіпте екенін сезініп, мәселені шиеленістіру үшін римдік және грек одақтастарының әскерін жіберіп, қақтығысты күшейтті. Филипптің әскері грек әскерінің қысымына көніп берді (оның гректерге қарсы соңғы жеңістері мен Римге қарсы бұрынғы жеңістерін ескере отырып). Рим әскерлері, сол кездегі консул Тит Квинтий Фламининнің басшылығымен б.з.д. 198 жылы Фессалия жазығына жетті. 197 жылы римдіктер Филиппті Киноскефал шайқасында жеңіске жеткізіп, оны бейбітшілікке мәжбүр етті. Нәтижесінде Темпея шартында Филипп V-ге өз шекарасынан тыс істерге араласуға тыйым салынды және оның гректерден жаулап алған жерлерін қайтаруы талап етілді. Б.з.д. 196 жылы Олимпиадада Рим «Гректердің бостандығын» жариялады, бұл Римнің Грекияға қатысты жаңа саясатын (әрине, қателік) құрады. Бұл Грекияның енді тұрақты болғаны және Римнің Грекия істерінен толықтай алыстауы мүмкін екендігі, бұл жағдайдың тұрақсыздыққа әкелмейтіні еді. Римнің бұл аймаққа қызығушылығы жоқ сияқты, өйткені олар кез келген табысты бекітуге тырыспай-ақ барлық әскери күштерін кері қайтарып, кейіннен грек одақтастарының кешірек римдік өтініштерін елемеген кезде де бұрынғы бей-жайлығына оралды.

The past century had seen the Greek world dominated by the three primary successor kingdoms of Alexander the Great's empire: Ptolemaic Egypt, Macedonia and the Seleucid Empire. The imperial ambitions of the Seleucids after 230 BC were particularly destabilizing. The Seleucids set out to conquer Egypt, and Egypt responded through a major mobilization campaign. This campaign led to military victory against Seleucid incursions, but in 205 BC when Ptolemy IV was succeeded by the five year old Ptolemy V (or rather, by his regents), the newly armed Egyptians turned against each other. The result was a major civil war between north and south. Seeing that all of Egypt could now be conquered easily, the Macedonians and Seleucids forged an alliance to conquer and divide Egypt between themselves. This represented the most significant threat to the century old political order that had kept the Greek world in relative stability, and in particular represented a major threat to the smaller Greek kingdoms which had remained independent. As Macedonia and the Seleucid Empire were the problem, and Egypt the cause of the problem, the only place to turn was Rome. This represented a major change, as the Greeks had recently shown little more than contempt towards Rome, and Rome little more than apathy towards Greece. Ambassadors from Pergamon and Rhodes brought evidence before the Roman Senate that Philip V of Macedon and Antiochus III of the Seleucid Empire had signed the non aggression pact. Although the exact nature of this treaty is unclear, and the exact Roman reason for getting involved despite decades of apathy towards Greece (the relevant passages on this from our primary source, Polybius, have been lost), the Greek delegation was successful. Initially, Rome didn't intend to fight a war against Macedon, but rather to intervene on their behalf diplomatically. Rome gave Philip an ultimatum that he must cease in his campaigns against Rome's new Greek allies. Doubting Rome's strength (not an unfounded belief given Rome's performance in the First Macedonian War) Philip ignored the request, which surprised the Romans. Believing their honor and reputation on the line, Rome escalated the conflict by sending an army of Romans and Greek allies to force the issue, beginning the Second Macedonian War. Surprisingly (given his recent successes against the Greeks and earlier successes against Rome), Philip's army buckled under the pressure from the Roman Greek army. Roman troops led by then consul Titus Quinctius Flamininus reached the plain of Thessaly by 198 BC. In 197 BC the Romans decisively defeated Philip at the Battle of Cynoscephalae, and he sued for peace. In the resulting Treaty of Tempea, Philip V was forbidden from interfering with affairs outside his borders, and was required to relinquish his recent Greek conquests. At the Olympiad in 196 BC Rome proclaimed the "Freedom of the Greeks", which constituted Rome's (arguably misguided) new policy towards Greece. This was that Greece was now stable and Rome could completely remove itself from Greek affairs without risking more instability. It seemed that Rome had no further interest in the region, as they withdrew all military forces without even attempting to consolidate any gains, and subsequently returned to their prior apathy even when their Greek allies ignored later Roman requests.

Селевкидтер соғысы (б.з.д. 192-188 жылдар)

Мысыр мен Македония әлсіреген кезде Селевкидтер империясы бүкіл грек әлемін жаулап алуға тырысып, күшті әрі агрессивті болды. Екінші Македония соғысының соңында Рим Грекиядан шыққанда, олар (одақтастарымен бірге) тұрақты бейбітшілік орнатылғанын ойлады. Бірақ Селевкидтердің кеңеюіне соңғы тосқауылды әлсіретіп, олар күтпеген нәтижеге тап болды. Римнің Филипке қарсы одақтастары ғана емес, тіпті Филиптің өзі де Риммен одақтасуға ұмтылды. Жағдайды одан да нашарлатқан нәрсе – Ханнибалдың Селевкид императорының бас әскери кеңесшісі болғаны және олардың Грекияны ғана емес, Римді де жаулап алуды жоспарлап отырғаны туралы хабарлар тарады. Селевкидтер бұрынғы парсы империясының көп бөлігін бақылап, Ұлы Александрдың империясын толығымен қайта құрғандықтан, македониялықтардан әлдеқайда күшті болды. Жағдайдың нашарлап бара жатқанын сезген римдіктер кең ауқымды әскери жиынға кірісті, Испания мен Галлиядағы жақында бағынышты елдерден әскерін шығарып алуға дайын болды. Селевкидтер Италияға шабуыл жасаса, деп ойлап, Сицилияда үлкен гарнизон орналастырды. Бұл қорқынышты Римнің грек одақтастары да бөлісті. Екінші Македония соғысынан кейін Римге көп көңіл бөлмеген олар, енді Римнің қадамдарынан еріп жүрді. Екінші Пуникалық соғыстың батыры Сципион Африкан басшылығымен үлкен римдік-грек әскері Грекияға аттанды, осылайша Рим-Сирия соғысы басталды. Алғашқы шайқастар Селевкидтердің әлсіз тұстарын көрсетті. Сонда Селевкидтер Термопиль шайқасында римдік күштерді өздеріне қарсы пайдалануға тырысты (сияқты, ғасырлар бұрын 300 спартандықтың күшті Парсы империясына қарсы қолданғанындай). Бірақ спартандықтар сияқты, Селевкидтер де шайқаста жеңіліп, Грекиядан кетуге мәжбүр болды. Римдіктер Селевкидтерді қуа жөнелгенде Геллеспонтты кесіп өтті, бұл рим әскерінің алғаш рет Азияға енгені болды. Шешуші шайқас Магнезия шайқасында өтті, нәтижесінде римдіктер толық жеңіске жетті. Селевкидтер бейбітшілік сұрады, Рим оларды жаулап алған грек жерлерін қайтаруға мәжбүр етті. Олар әлі де үлкен аумақты басқарып тұрса да, бұл жеңіліс Селевкидтер империясының құлдырауының бастауы болды. Олар шығыста (парфтар), батыста (гректер) және оңтүстікте (Иудея) күшті қарсылыққа тап болды. Келесі ғасырда олардың империясы Понт мемлекетімен ыдырап, оның орнына келді. Магнезиядан кейін Рим тағы да Грекиядан шықты, өйткені Грекияда үлкен держава болмауы тұрақты бейбітшілікті қамтамасыз етеді деп ойлады (немесе үміттенді), бірақ бұл үміт ақталмады.

With Egypt and Macedonia now weakened, the Seleucid Empire became increasingly aggressive and successful in its attempts to conquer the entire Greek world. When Rome pulled out of Greece at the end of the Second Macedonian War, they (and their allies) thought they had left behind a stable peace. However, by weakening the last remaining check on Seleucid expansion, they left behind the opposite. Now not only did Rome's allies against Philip seek a Roman alliance against the Seleucids, but Philip himself even sought an alliance with Rome. The situation was made worse by the fact that Hannibal was now a chief military advisor to the Seleucid emperor, and the two were believed to be planning for an outright conquest not just of Greece, but of Rome also. The Seleucids were much stronger than the Macedonians had ever been, given that they controlled much of the former Persian Empire, and by this point had almost entirely reassembled Alexander the Great's former empire. Fearing the worst, the Romans began a major mobilization, all but pulling out of recently pacified Spain and Gaul. They even established a major garrison in Sicily in case the Seleucids ever invaded Italy. This fear was shared by Rome's Greek allies, who had largely ignored Rome in the years after the Second Macedonian War, but now followed Rome again for the first time since that war. A major Roman Greek force was mobilized under the command of the great hero of the Second Punic War, Scipio Africanus, and set out for Greece, beginning the Roman Syrian War. After initial fighting that revealed serious Seleucid weaknesses, the Seleucids tried to turn the Roman strength against them at the Battle of Thermopylae (as they believed the 300 Spartans had done centuries earlier to the mighty Persian Empire). Like the Spartans, the Seleucids lost the battle, and were forced to evacuate Greece. The Romans pursued the Seleucids by crossing the Hellespont, which marked the first time a Roman army had ever entered Asia. The decisive engagement was fought at the Battle of Magnesia, resulting in a complete Roman victory. The Seleucids sued for peace, and Rome forced them to give up their recent Greek conquests. Though they still controlled a great deal of territory, this defeat marked the beginning of the end of the Seleucid empire, as they were to begin facing increasingly aggressive subjects in the east (the Parthians) and the west (the Greeks), as well as Judea in the South. Their empire disintegrated into a rump over the course of the next century, when it was eclipsed by Pontus. Following Magnesia, Rome pulled out of Greece again, assuming (or hoping) that the lack of a major Greek power would ensure a stable peace, though it did the opposite.

Үшінші Македония соғысы (б.з.д. 172-168 жж.)

Македонияда Филипп қайтыс болғаннан кейін (б.з.д. 179 ж.), оның ұлы Персей Македонияның халықаралық беделін қайта жаңғыртуға тырысып, көршілеріне қарсы шабуылдық қимылдар жасады. Персей Римнің одақтасына қарсы жасалған қастандыққа қатысқан деген айып тағылғанда, Сенат үшінші Македония соғысын жариялады. Алғашқыда Рим Македония әскерлеріне қарсы күресте сәттілікке жете алмады, бірақ б.з.д. 168 жылы Рим легиондары Пидна шайқасында Македония фалангасын түгелдей жеңіп шықты. Грекия тағы да өз күшіне келіп, жалғыз қалған жағдайда гректер (демек, бүкіл әлем) ешқашан бейбітшілікке ие бола алмайтынына Рим көз жеткізді. Сондықтан Рим грек әлемінде өзінің алғашқы тұрақты бекінісін құруға шешім қабылдады. Македония патшалығы римдіктер тарапынан төрт клиенттік республикаға бөлінді. Бірақ мұның өзі де бейбітшілікті сақтауға жеткіліксіз болды, себебі Македониядағы наразылықтар тоқтамады.

Төртінші Македония соғысы (б.з.д. 150 - 148)

150-148 жылдар аралығында өткен Төртінші Македония соғысы – Грекияның бұрынғы патшалығын қайта құруға тырысып, Грекияны тұрақсыздандырған Андриск есімді Македония тағына талапкерге қарсы болды. Римдіктер екінші Пидна шайқасында македониялықтарды жылдам жеңіске жеткізді. Осыған жауап ретінде б.з.б. 146 жылы Ахай лигасы Римге қарсы жаңа соғысқа дайындалды. Бұл кейде Ахай соғысы деп аталады және қысқа мерзімділігімен және Македония құлағаннан кейінгі уақытымен ерекшеленеді. Осы уақытқа дейін Рим Грекияда тек Македонияның бекіністерімен, одақтастарымен немесе қараушыларымен күресу үшін ғана әскери науқандар жүргізген. Римнің әскери басымдығы толыққанды орнаған еді, өйткені Македонияны және оның мақтанышпен айта алатын фалангын 3 рет жеңген, сондай-ақ Азиядағы Селевкилерден де басымдық танытқан. Ахай басшылары Римге қарсы соғыс жариялаудың нәтижесіз екенін түсінген, себебі Рим одан да күшті және үлкен қарсыластарға қарсы жеңіске жеткен, ал рим легиондары Македония фалангысынан өзгеше екенін дәлелдеген. Полибий лига қалаларының популисттерін халықты өлімге алып келетін соғысқа итермелегені үшін айыптайды. Ұлттық рух және басымдыққа қарамастан жеңіске жету идеясы лиганы осы асығыс шешімге итерді. Ахай лигасы тез жеңілді, ал Рим 146 жылы Карфагеннің қиратылған жылы Коринф қаласын толығымен жойды. Грекияда шамамен бір ғасыр бойы үнемі туындаған дағдарыстарды басқарудан кейін, Римнің шегінуі әрқашан ішкі тұрақсыздық пен соғысқа әкеліп соқты, Рим Македонияны екі жаңа рим провинциясына – Ахайя мен Эпирге бөлуге шешім қабылдады.