Кіріспе

Тапа (Тапс) – Эстонияның Ляэне-Виру уезіндегі Тапа муниципалитетінде орналасқан қала. Ол елдің Таллин – Нарва (батыс-шығыс) және Таллин – Тарту – Валга (солтүстік-оңтүстік) теміржол желілерінің тоғысқан жерінде жатыр. Бұл қала негізінен ресейлік мұнай мен ағаш сияқты жүктерді, сондай-ақ теміржол жолаушыларын (көбінесе эстондық тұрғындар) тасымалдау үшін маңызды транзиттік орталық болып табылады және 1930 жылдан бері әскери қызметкерлердің орналасқан жері. Тапа Эстония Қорғаныс күштеріндегі жас жігіттер мен қыздарды даярлауда да маңызды рөл атқарады, себебі ол Кескполугонға (Орталық оқу полигоны) жақын орналасқан. Валгейоги өзені Тапаның солтүстік-шығыс жағынан өтеді. Тапа 13-14 ғасырларда ауыл ретінде қалыптасты. Ол алғаш рет 1482 жылы, ал Тапа мырзалық үйі (Тапс) 1629 жылы айтылған. Тапа 1926 жылы ресми түрде қала деп танылды. 2005 жылдың қазан айында қала Лехце, Сакси және Янеда муниципалитеттерімен бірігіп, Тапа муниципалитетін құрады. Тапа мұражайы 2004 жылдың 10 маусымында ашылды. 1934 жылы салынған екі қабатты үй ішінде орналасқан мұражай Тапаның тарихы мен мәдениетіне қатысты фотосуреттер мен құжаттарды жинап, көрсетеді. Мұражайдағы барлық заттар Тапаның өткен мен қазіргі азаматтарының рухын көрсетеді. Уақытша көрмелер Тапа тарихындағы ерекше күндерді тойлайды және қала тұрғындарының хоббилерін ұсынады. Тұрақты коллекция Тапаны теміржол, әскери және шұжық қаласы ретінде көрсетеді.

Атауы

Тапаның бастапқы этимологиясы белгісіз. Дегенмен, эстон тілінде "tapa" сөзі "өлтір" етістігінің бұйрық түрі болып табылады. Осыдан Кеңес кезінде қалада "Тапа Коммунисі" деген газет болған деген қалалық аңыз пайда болды, оны "Тапалық Коммунист" немесе "Коммунисті өлтір" деп түсіндіруге болады. Кейін газет атауы "Тапа Эдаси" деп өзгертілді, оны "Тапа Алға" немесе "Өлтіруді жалғастыр" деп түсіндіруге болады. Шындығында, жергілікті партия газеті "Эдаси Коммунизмге" (Коммунизмге қарай) деп аталды. Станцияға шұғылалы үйдің есімінен неміс тілінде "Taps" деген ат берілді, ал қала станцияның атын алды.

Әскери базалар

Тапа тарихында теміржол және әскери қала ретінде белгілі болды. 1923 жылғы 1 тамызда Тапада екі броневагоннан тұратын бронепоезд полкі құрылды: Эстония Тәуелсіздік соғысында қызмет еткен «Каптен Ирв» және «Ону Том». 1934 жылғы 30 қарашада Оңтүстік Эстониядағы Валгадағы полк Тапаға көшірілді. Полк базасы, Тапа сарайының бас ғимаратының маңында, қаланың оңтүстік жағында орналасқан, қаланың өмірінде маңызды рөл атқарды және қаланың дамуына үлес қосты. Алайда, 1941 жылдың қаңтарында полк совет әскерлері таратып жіберді. Жеті айдан кейін, 1941 жылғы 14 тамызда, нацистік Германия әскерлері Тапаны басып алды. Неміс оккупациясы кезінде эстондық бронепоезд полкінің штабы болған жерде неміс әскери мүліктері орналастырылды. 1972 жылы сол жерде совет әскерінің №67665 инженерлік-техникалық білім беру әскери бөлімшесі орналасты. «Тапаның жанған суы» деген сөз тіркесі советтік МиГ-23 истребительдерінен Тапаның жер асты суларына көп мөлшерде отын құйылғанын көрсетеді, сондықтан ыдыстағы суды тұтандыруға болады. Совет әскерлері мен олардың отбасылары Тападан кеткен кезде, 1989 жылы 10 395 болған қала халқы 2000 жылы 6800-ге дейін азайды. Тапада қиратылған, тоналған және нашар салынған әскери округ қалды. Дегенмен, қаланың әскери қала ретіндегі өмірі аяқталған жоқ. 2002 жылдың қаңтарында эстондық қорғаныс құрылымдарындағы өзгерістерден кейін Тапа қайтадан әскери базаға айналды. Тападағы Солтүстік-Шығыс қорғаныс округі (Kirde Kaitseringkond) әскери оқу орталығын, артиллериялық батальонды, зениттік батальонды және инженерлік батальонды қамтиды. Базада сондай-ақ 1-ші жаяу әскер бригадасының құрамындағы британдық eFP шайқас тобы да орналасқан. Бүгінде Тапа теміржол станциясының солтүстік қабырғасында 1934 жылғы 9 қаңтарда ашылған және 1993 жылғы 20 ақпанда қайта ашылған Эстония Тәуелсіздік соғысын еске алуға арналған қола тақта орналасқан. Тақтада Тапаның бронепоезд полкінің символы бейнеленген. «Теміржолдағы ұшатын өлім» деп аталатын символ – екі періште қанаты және артында вагон тізбегінің дөңгелектері бар бас сүйек.

Дін және мәдениет

Тапа тарихында депо мен әскери базаның арасында азаматтық және діни мекемелер гүлденген. 2007 жылдың 2 желтоқсанында, Адвенттің бірінші жексенбісінде, Сент-Яков лютеран шіркеуінің қауымы 75 жылдығын тойлады. 1921 жылдың 19 маусымында Тапада ЕЭЛК-нің бірінші епископы Яак Кукк уақытша дұға үйін қадірледі. Ол апостол Жоханның атымен аталады. Сент-Яков шіркеуі 1932 жылдың 27 қарашасында, Адвенттің бірінші жексенбісінде қадірленді. Жаңа тарихи тас шіркеудің сәулетшісі Аугуст Таук немесе Анатолий Подчекаев. "Қуанышты Мәсіх" немесе "Маған келіңдер" деп аталатын алтарьлық суретті ресейлік икона суретшісі Ольга Обольянинова салған. Шіркеу 1953–55 жылдары және 1972–74 жылдары жөнделді. 2007 жылдың 10 маусымында Тападағы баптист шіркеуі 75 жылдығын тойлады. Шіркеу 1932 жылдың 12 маусымында құрылды, ал оның алғашқы пасторы Филипп Гилдеман болды. 1940 жылы, Готфрид Палиас пастор болған кезде (1933–45 жж.), қызметтер Тапаның методист шіркеуіне көшірілді. 1980 жылы, Димитрий Липпинг пастор болған кезде (1976–92 жж.), ол Кули көшесіндегі 1-ғимаратты жексенбілік мектеп және басқа да жастар бағдарламалары үшін сатып алды. 2003 жылдың қараша айында оның аты "Тапа тірі иман шіркеуі" (Tapa Elava Usu Kogudus) болып өзгерді. Ол жексенбі күндері қызмет өткізеді, сонымен бірге орыс тіліне синхронды аударма жасалады, Тапаның методист шіркеуінде, Кеск көшесіндегі 11-ғимаратта. 75 жыл толуына орай, Тапаның баптист шіркеуінде 40 мүше болды: 58 пайызы 21 мен 74 жас аралығындағылар, ал 68 пайызы әйелдер. Оның жексенбілік мектебінде 50 оқушы, ал жазғы лагерінде 100-ден астам жас қатысты. Оның басқа пасторлары: Эвальд Эер (1945–56 жж.), Палдор Текель (1956–60 жж.), Эдуард Каур (1961 ж.), Эрих Сёмер (1962–67 жж.), Хайно Кивисильд және Арли Таммо (1968–1975 жж.) және Тоомас Кивисильд (1993 жылдан бастап). Шіркеу Эстонияның Евангелистік және Баптист шіркеулерінің одағына (Eesti Evangeeliumi Kristlaste ja Baptistide Koguduste Liit) мүше. 2007 жылдың 17 наурызында Тапа музыка мектебі (Tapa Muusikakool) студенттері мен түлектерінің концертімен 50 жылдығын тойлады. Көптеген эстон қалалары сияқты, Тапада да балаларды тәрбиелеуде және жасөспірімдер мен жас ересектерді табысты өмірге дайындауда жергілікті бастауыш және жоғары мектептен кейін екінші орында тұратын музыка мектебі бар. Музыка мектебі 1957 жылдың күзінде ашылды. Питер Кальд 1979 жылдан 2007 жылға дейін мектеп директоры болды, содан кейін оның ұлы Ильмар директор болып тағайындалды. Қала сонымен қатар шұжық фестиваліне де танымал.

Эстон тілі

1908 жылғы 30 мамырда Таллин мен Тартудан келген білімді адамдар эстон тілінің қалай жазылуы керектігін келісу үшін Тапада кездесті. 19 ғасырдың басында эстон тілінің екі түрі қалыптасты: солтүстікте Таллин эстон тілі, оңтүстікте Тарту эстон тілі. Сондықтан Тартудағы Эстон әдебиет қоғамы мен Таллиндегі Эстония халық білімі қоғамының әдебиет бөлімі конференция ұйымдастырды. 1908 жылдан 1911 жылға дейін өткізілген төрт конференцияның біріншісі Тапада өтті, себебі ол Таллиннен де, Тартудан да пойызбен оңай жетуге болатын. Кездесу қазіргі Тапа музыка мектебінің «Гармония» залында өтті. Солтүстік эстондықтардың жазуы мен оңтүстіктегі, 240 км қашықтықтағы отандастарының жазуы арасында қандай айырмашылық болды? Кейбір сөздердің жазылуы әртүрлі болды, себебі олардың айтылуы да әртүрлі болды. Мысалы, оңтүстікте «pea» (бас) сөзі солтүстікте «pää» болып жазылса, «hea» (жақсы) – «hää», ал «seal» (онда) – «sääl» болып жазылған. Сондай-ақ, елдің бір шетінде «õõ» деп жазылса, екінші шетінде «õe» деп, «õuu» – «õu» деп, ал «gi» жұрнағы «ki» деп жазылған. Сонымен қатар, солтүстік пен оңтүстікте сөздің басындағы «h» дыбысы, мысалы, «hõbune» (ат) және «hoidma» (ұстау) сөздерінде, анық жазылған, бірақ жұмсақ айтылған. Сондықтан конференцияға қатысушылар «h» дыбысы айтылмаса, оны жазу керек пе, жоқ па, деген мәселені шешуге тырысты. 2008 жылғы 30 мамырда, осы конференцияның 100 жылдығына орай, Тапа эстон тілі тақырыбында тағы бір конференция ұйымдастырды. Конференцияға Эстонияның Ана тілі қоғамы (Emakeele Selts), Эстон тілі институты, Эстония Білім министрлігінің Тіл инспекциясы (Keeleinspektsioon), Эстония Білім және ғылым министрлігі, Тарту университетінің Эстон және жалпы лингвистика институты, Эстон жазушылар одағының құрметті өкілдері қатысты. Конференцияның тақырыбы «Тіл мен ішімнен өседі» (Keel kasvab minust enesest) болды. Салтанатты шараны Тапа әдеби клубының мүшесі Марика Раджур жүргізді. Конференция басталмас бұрын, Тапа қаласының әкімі Куно Руба музыка мектебі алдында алғашқы конференцияны еске алу үшін тақта ашты. Тақтада «Тапада эстон тіліндегі алғашқы жазба конференция өтті» (Tapal toimus esimene eesti kirjakeele konverents) деп жазылған.

Танымал мәдениетте

Тападағы теміржол станциясы 2008 жылғы эстондық "Желтоқсан ыстығы" (Detsembrikuumus) фильмінде Таллинн теміржол станциясы ретінде пайдаланылды.

Демография

+Этнический состав 1922 2021Этническая принадлежность192219341941195919701979198920112021количество%количество%количество%количество%количество%количество%количество%количество%количество%Эстонцы221892.5351893.8324195.7440555.1503450.2468443.2385837.0372655.1349459.3344464.0Русские1355.631604.27892.63 360035.9446041.1479045.9228233.7187031.7145727.1Украинцы 10.03 5585.567376.798528.162804.142544.312504.64Белорусы 2512.503773.473583.431602.371021.73721.34Финны 30.0820.06 2022.011841.701381.321061.57500.85270.50Евреи10.0490.2400.00 35 0.35260.24100.1010.0130.0530.06Латвийцы 180.48110.32 31 0.31170.16230.22140.2180.14200.37Немцы100.42110.29 420.39380.3660.0930.0590.17Татары 00.00 440.41510.49140.2160.1030.06Поляки 90.2480.24 670.62510.49370.55170.2990.17Литовцы 10.0300.00 1371.361050.97950.91510.75320.54240.45Неизвестно30.1310.0320.0600.00 0 0.0000.0000.00270.4090.15110.20Другие311.29200.53330.97359644.91891.881081.001751.68610.90480.81541.00Итого2398100375110033861008001100100371001085110010439100676510058961005383100