Фома Аквиннің философиялық жүйесі

Кіріспе

Философиялық жүйе

Томизм – доминикандық философ, теолог және шіркеу докторы Томас Аквинскийдің (1225–1274) еңбегі мен ой-пікірінің мұрасы ретінде пайда болған философиялық және теологиялық мектеп. Философияда Томастың Аристотельге қатысты талас-тартыс тудырған сұрақтары мен түсіндірмелері оның ең танымал еңбектері болып саналады. Теологияда оның "Теологиялық жинағы" ортағасырлық теологияның ең ықпалды құжаттарының бірі болып табылады және Католик шіркеуінің философиясы мен теологиясы үшін маңызды анықтама болып табылады. 1914 жылғы *Doctoris Angelici* motu proprio құжатында Папа Пий X шіркеудің ілімдерін Томастың негізгі тезистерінің философиялық негіздерінсіз түсіну мүмкін емес екенін ескертті:

Шолу

Томас Аквинский шындықты қай жерден табылса да қабылдау керек деген қағиданы ұстанып, оны іс жүзінде қолданды. Оның ілімдері грек, рим, ислам және еврей философтарының еңбектеріне негізделген. Ол, атап айтқанда, реалист болды (яғни, скептиктерден өзгеше, әлемді өз мәнінде тануға болады деп сенді). Ол Аристотельдің көзқарастарын тәуелсіз дәлелдермен бекітті және көбінесе Аристотельдің терминологиясы мен метафизикасын қолданды. Ол Аристотельдің еңбектеріне жан-жақты түсініктемелер жазды және оны құрметпен "Философ" деп атады. Ол сондай-ақ кейбір неоплатондық принциптерді де қабылдады, мысалы, "бірінші кезекте біз Құдай деп ататын, мәні бойынша болмысқа және жақсылыққа ие нәрсе бар екендігі, [ ] [және] барлық нәрсені жақсылыққа және болмысқа ие деп санауға болады, оскільки ол белгілі бір үқсастық арқылы оған қатысады".

Метафизика

Аквиналықтың айтуынша, онтологияның негізгі аксиомалары – қарама-қайшылық принципі және себеп-салдар принципі. Сондықтан, егер бір нәрсе осы екі заңға қайшы келмесе, теориялық тұрғыдан бар болуы мүмкін, тіпті ол зат денесіз болса да.

Болжам

Аквиналық сипаттамалық тілді қолданғанда үш түрлі тәсілді атап өтті: бірмәнді, ұқсастық және екіұшты. Бірмәнділік – екі нысанға немесе нысандар тобына қатысты қолданғанда сипаттаушының бірдей мағынада қолданылуы. Мысалы, "сүт" сөзі сиырдың да, кез келген басқа сүтқоректі жануардың да сүтіне қатысты қолданылады. Ұқсастық – сипаттаушының мағынасының бір бөлігі ғана өзгеретін жағдай. Мысалы, "салауатты" сөзі ұқсастыққа жатады, себебі ол жақсы денсаулықтағы адам немесе жануарға, сондай-ақ денсаулыққа пайдалы тағамдар мен сусындарға қолданылады. Екіұштылық – сипаттаушының мағынасының толыққанды өзгеруі және бұл ресми емес қателік болып саналады, мысалы, "банк" сөзі өзен жағалаулары мен қаржылық банктерге қатысты қолданылғанда. Қазіргі заманғы философтар оны анықсыздық деп атайды. Сонымен қатар, Аквина берген "анықтама" термині – бұл нысанның туысы, және оны сол туыстан ерекшелейтін айырмашылық. Мысалы, Аристотельдің "адам" анықтамасы – "ақылды жануар"; оның туысы – жануар, ал адамды басқа жануарлардан ерекшелейтін нәрсе – оның ақылдылығы.

Қалыптасу

Томистік философияда болмыстың анықтамасы – "бар нәрсе", екі бөліктен тұратын принцип: "бар нәрсе" оның құддылығын (сөзбе-сөз "нелігін") білдіреді, ал "бар" оның esse-ін (латынша "болуы") білдіреді. Құддылық – болуы немесе болмауы мүмкін болмыс, форма немесе табиғатты білдіреді; ал esse – болу немесе шындықты білдіреді. Яғни, болмыс – "болатын мән". Болмыс екіге бөлінеді: өзінен (заттар) және басқаданда (акциденттер). Заттар – өздігінен немесе өз құқығымен болатын нәрселер. Акциденттер – пішін немесе түс сияқты басқа нәрселерге қатысты қасиеттер: "Акциденттер өздерінің анықтамасында өздерінің туысынан тыс субъектіні қамтуы керек". Олар тек басқа нәрселерде ғана бар болғандықтан, Аквинский метафизиканың ең алдымен заттарды зерттейтін ғылым екенін айтады, себебі олар болмыстың негізгі түрі. Католик энциклопедиясы Аквинастың құддылықты "өзінің анықтамасымен білдірілген нәрсе" деп анықтағанын көрсетеді. Нәрсенің құддылығы немесе формасы – осы нысанды сол нысан ететін нәрсе: "Форма арқылы, материяның іске асуымен, материя нақты және жеке нәрсеге айналады" және сондай-ақ "форма материяның болуына себепкер болады". Осылайша, ол екі бөліктен тұрады: "алғашқы материя" (формасы жоқ материя) және заттың сипаттамаларына ие болуына себеп болатын мәнді форма. Мысалы, жануардың материясы – оның денесі, ал жаны – оның мәнді формасы деп айтуға болады. Бұл екеуі оның құддылығын/мәнін құрайды. Барлық нақты нәрселердің трансценденттік қасиеттері бар: бірлік, шындық, жақсылық (яғни барлық нәрселердің соңғы себебі бар, демек мақсаты бар) және т.б.

Жақсылық

Аристотельдің «Никомах этикасы» бойынша Аквина «жақсылықты» барлық нәрсеге ұмтылатын нәрсе деп анықтайды. Мысалы, кесу пышағы, егер ол кесу функциясын тиімді орындаса, жақсы деп есептеледі. Барлық нәрсенің өзіндік функциясы/соңғы мақсаты болғандықтан, барлық нақты нәрселер жақсы. Осылайша, жамандық – Августин айтқандай, *privatio boni*, яғни «жақсылықтың жоқтығы». Мұндайда Аквинас былай дейді: «Кейбір адамдардың жамандыққа құштар болуында ешқандай мәселе жоқ. Олар жамандықты жақсылық ретінде қабылдайды, себебі оны жақсылық деп ойлайды. Сондықтан олардың ниеті негізінен жақсылыққа бағытталған, ал жамандыққа тек қана жанама түрде қатысты болады». Құдай – барлық нәрсенің соңғы мақсаты болғандықтан, Құдайдың өзі – игіліктің мәні. Әрі, махаббат – «басқаның игілігін тілеу» болғандықтан, томизмдегі нағыз махаббат – басқаны Құдайға жетелеу. Сондықтан Иоанн Жақия: «Кімде-кім махаббатта болмаса, ол Құдайды білмейді, себебі Құдай – махаббат» дейді.

Құдайдың көзқарасы

Аквиналық философ және теолог ретінде Құдай туралы дәстүрлі христиандық көзқарасты түсіндіріп, қорғады. Құдай – бар болуы Оның мәнімен бірдей болған жалғыз ғана нәрсе: «Аллада бар болғаны – Оның өзі». (Сондықтан Құдай Өзін «Мен – Бармын» деп атайды (Шығу 3:14)). Осыған байланысты, Құдай дене емес (яғни, материядан құралмайды), Онда ешқандай кездейсоқ қасиеттер болмайды және Ол қарапайым болуы керек (яғни, бөліктерге бөлінбеуі керек; Үштік – үш жақта бір мән). Сонымен қатар, Ол – өзінің өзіндегі жақсылық, шексіз, құдіретті, барлығын білуші, білімнің өзі, өзгермейтін және мәңгілік. Бұл қасиеттерді жиынтықтап айтқанда, Аквиналық actus purus (латынша: «таза іс жүзінде») терминін ұсынады. Аквинаның пікірінше, Құдай тек барлық нәрсені біледі ғана емес, сонымен қатар Құдай «ең толық білімге» ие және Құдай «Оның» түсінігі де дұрыс. Аквиналық Құдайды ғаламның бастапқы себебі ретінде, «барлық нәрсенің алғашқы себебі, Ол тудырған барлық нәрседен артық», барлық жаратылыстың бастауы және барлық басқа себептердің себебі деп түсінеді. Сондықтан Құдайдың себеп болуы басқа себептердің себеп болуынан өзгеше (барлық басқа себептер – «екінші себептер»), өйткені Ол барлық болмыстың трансценденттік көзі, әрбір сәтте барлық басқа нәрсені жаратып, қолдайды. Сондықтан Құдайдың себеп болуы жаратылыстардың себеп болуымен қақтығысқа түспейді; керісінше, Құдай тіпті жаратылыстардың себеп болуы арқылы кейбір нәрселерді жаратады. Аквиналық «аналогиялық жолдың» жақтасы болды, ол Құдай шексіз болғандықтан, адамдар Құдай туралы тек аналогия арқылы ғана сөйлей алады дейді, өйткені Құдайдың кейбір аспектілері жасырын (Deus absconditus), ал басқалары шектеулі адам санасына (Deus revelatus) ашылады. Томистік философия біз Құдайды Оның жаратылысы (жалпы аян) арқылы біле аламыз, бірақ тек аналогиялық түрде. Мысалы, біз Құдайдың жақсылығы туралы адамдарға қатысты жақсылық Құдайдың жақсылығымен ұқсас екенін түсінгеннен кейін ғана айта аламыз. Оның айтуынша, Киелі кітаптар бейнелі тілді қолданады: «Адамның ақыл-ойына ақыл-ойына байланысты шындықты түсіну үшін, сезімдік заттар қажет. Сондықтан Киелі кітаптарда рухани шындықтар материалдық нәрселерге ұқсатып түсіндіріледі». Құдайдың жаратушы күшін көрсету үшін Аквиналық былай дейді: «Егер бір нәрсе белгілі бір дәрежеде «қасиетке» қатысса, онда оған осы кездейсоқ қасиетті оны иемденетін себеппен жеткізген болуы керек. Осылайша от темірді қыздырып, қыздырып алады. Ал Құдай – Оның өзінің күші, Оның өзінен-өзі бар. Өзінен-өзі бар нәрсе міндетті түрде бірегей болады». Ал болмыстың анықтамасы – «бар болған мән».

Aquinas articulated and defended, both as a philosopher and a theologian, the orthodox Christian view of God. God is the sole being whose existence is the same as His essence: "what subsists in God is His existence." (Hence why God names himself "I Am that I Am" in Exodus 3:14.) Consequently, God cannot be a body (that is, He cannot be composed of matter), He cannot have any accidents, and He must be simple (that is, not separated into parts; the Trinity is one substance in three persons). Further, He is goodness itself, infinite, omnipotent, omniscient, knowledge itself, immutable, and eternal. Summing up these properties, Aquinas offers the term actus purus (Latin: "pure actuality"). Aquinas held that not only does God have knowledge of everything, but that God has "the most perfect knowledge," and that it is also true to say that God "is" His understanding. Aquinas also understands God as the transcendent cause of the universe, the "first Cause of all things, exceeding all things caused by Him," the source of all creaturely being and the cause of every other cause. Consequently, God's causality is not like the causality of any other causes (all other causes are "secondary causes"), because He is the transcendent source of all being, causing and sustaining every other existing thing at every instant. Consequently, God's causality is never in competition with the causality of creatures; rather, God even causes some things through the causality of creatures. Aquinas was an advocate of the "analogical way", which says that because God is infinite, people can only speak of God by analogy, for some of the aspects of the divine nature are hidden (Deus absconditus) and others revealed (Deus revelatus) to finite human minds. Thomist philosophy holds that we can know about God through his creation (general revelation), but only in an analogous manner. For instance, we can speak of God's goodness only by understanding that goodness as applied to humans is similar to, but not identical with, the goodness of God. Further, he argues that sacred scripture employs figurative language: "Now it is natural to man to attain to intellectual truths through sensible objects, because all our knowledge originates from sense. Hence in Holy Writ, spiritual truths are fittingly taught under the likeness of material things." In order to demonstrate God's creative power, Aquinas says: "If a being participates, to a certain degree, in an 'accident,' this accidental property must have been communicated to it by a cause which possesses it essentially. Thus iron becomes incandescent by the action of fire. Now, God is His own power which subsists by itself. The being which subsists by itself is necessarily one." and the definition of being is "an essence that exists,"

Жан

Томистер жанды тірі организмдердің мәнді формасы деп анықтайды. Осылайша, өсімдіктерде "өсімдік жаны", ал жануарларда "сезімтал жаны" болады.

Адамның құштарлығы екі бөліктен тұрады: рационалды және иррационалды. Рационалды бөлігі – ерік, ал иррационалды бөлігі – құмарлық деп аталады.

Этика

Аквина Аристотельдің бақыт туралы анықтамасын "толық ізгілікке сәйкес әрекет" деп растайды және "бақыт адамның ең жоғары игілігі деп аталады, өйткені ол ең жоғары игілікке қол жеткізу немесе ләззат алу". Аквиналық қасиетті жақсы әдет деп анықтайды, бұл адамның іс-әрекеті мен реакциясы арқылы белгілі бір уақыт аралығында көрініс тапқан жақсы қасиет. Ол былай деп жазады: Аквина ақыл-кеңес, ұстамдылық, әділдік және табандылық сияқты негізгі қасиеттерді анықтады. Басты қасиеттер табиғи және табиғатта ашылған, және олар әркімге міндетті. Алайда, үш теологиялық қасиет бар: сенім, үміт және қайырымдылық (ағапе мағынасында махаббатпен бір-біріне ауыспалы қолданылады). Олар табиғаттан тыс қасиеттер, олар өздерінің мәні бойынша басқа қасиеттерден, яғни Құдайдан ерекшеленеді. Рим-католик теологиясына сәйкес, Аквина адам баласы Құдайдың рақымысыз жақсылық жасағысы да, жасағысы да келмейді деп айтады. Алайда, "жақсылық жасау" бұл жерде өзі жақсылық жасауды білдіреді: адам тіпті сол кезде де Құдайдан қозғалған, бірақ "тек" оның табиғаты Құдайдың қозғалуына байланысты деген мағынада, қандай да бір жағынан жақсы болып табылатын және күнәлі емес нәрселерді жасай алады, бірақ егер ол рақымға ие болмаса, ол лайықты болмайды және ол әрқашан жетістікке жетпейді. Сондықтан да бақыт - Құдайдың рақымымен берілген ізгіліктердің табандылығы арқылы қол жеткізіледі, бұл жерде толық қол жеткізілмейді; тек қана бақытты көру арқылы. Құдайсыз адам нағыз бақытқа қол жеткізе алмайды. Эмоция туралы (осы жағдайда "құмарлық" сөзімен синоним ретінде қолданылады), оны Иоанн Дамаскинен кейін Аквинский "жақсы немесе жаманды елестеткенде сезімтал құмарлықтың қозғалысы" деп анықтайды. Томизм бақыт рақаттан тұрады деген Эпикурейдің көзқарасын да (позитивті эмоцияны шақыратын сезімтал тәжірибелер) және эмоциялар табиғатынан жамандықтар деп санайтын стоиктердің көзқарасын да жоққа шығарады. Акуин сезімдерге қарапайым көзқарас танытады, ол Августиннің сөздерін келтіріп: "Егер біздің сүйіспеншілігіміз жаман болса, олар жаман; егер біздің сүйіспеншілігіміз жақсы болса, олар жақсы". Көптеген эмоциялар моральдық жағынан бейтарап болса да, кейбіреулері табиғи түрде ізгі (мысалы, өкініш) және кейбіреулері табиғи түрде зұлым (мысалы, қызғаныш). Томистік этикада қандай да бір іс-әрекеттің моральдық құндылығын анықтау үшін жағдайды да, ниетті де бақылау қажет деп есептеледі, сондықтан Аквинскийді қатаң түрде деонтолог немесе консеквенциалист деп айтуға болмайды. Қайта, ол қандай да бір іс-әрекеттің Құдайдың еркіне сай келетінін айтқысы келді. Еске сала кетейік, қос әсер принципі, Суммада, II II, Q.64, 7-бапта, өзін-өзі қорғау үшін адам өлтіруді ақтауға негізделген. Бұрын христиан философиясы әлемінде қиындықтарға тап болған Аквинастың әділ соғыс ілімі осы қағидамен түсіндірілді. Ол былай дейді:

Aquinas affirms Aristotle's definition of happiness as "an operation according to perfect virtue", and that "happiness is called man's supreme good, because it is the attainment or enjoyment of the supreme good." Aquinas defines virtue as a good habit, which is a good quality of a person demonstrated by his actions and reactions over a substantial period of time. He writes:

Aquinas ascertained the cardinal virtues to be prudence, temperance, justice, and fortitude. The cardinal virtues are natural and revealed in nature, and they are binding on everyone. There are, however, three theological virtues: faith, hope, and charity (which is used interchangeably with love in the sense of agape). These are supernatural and are distinct from other virtues in their object, namely, God. In accordance with Roman Catholic theology, Aquinas argues that humans can neither wish nor do good without divine grace. However, "doing good" here refers to doing good per se: man can do, moved by God even then but "only" in the sense in which even his nature depends on God's moving, things that happen to be good in some respect, and are not sinful, though if he has not grace, it will be without merit, and he will not succeed in it all the time. Therefore, happiness is attained through the perseverance of virtue given by the Grace of God, which is not fully attained on earth; only at the beatific vision. Notably, man cannot attain true happiness without God. Regarding emotion (used synonymously with the word "passion" in this context), which, following John Damascene, Aquinas defines as "a movement of the sensitive appetite when we imagine good or evil," Thomism repudiates both the Epicurean view that happiness consists in pleasure (sensual experiences that invoke positive emotion), and the Stoic view that emotions are vices by nature. Aquinas takes a moderate view of emotion, quoting Augustine: "They are evil if our love is evil; good if our love is good." While most emotions are morally neutral, some are inherently virtuous (e. g. pity) and some are inherently vicious (e. g. envy). Thomist ethics hold that it is necessary to observe both circumstances and intention to determine an action's moral value, and therefore Aquinas cannot be said to be strictly either a deontologicalist or a consequentialist. Rather, he would say that an action is morally good if it fulfills God's antecedent will. Of note is the principle of double effect, formulated in the Summa, II II, Q.64, art.7, which is a justification of homicide in self defense. Previously experiencing difficulties in the world of Christian philosophy, the doctrine of Just War was expounded by Aquinas with this principle. He says:

Эпистемология

Аквина эпистемология ғылымының пайда болуына дейін болды, ол Декарттың ықпалымен қазіргі ойшылдар арасында басталды, олардың ұстанымдары Аквинаның пікірлеріне түбегейлі қарсы келеді. Дегенмен, томистік білім теориясы Аквинаның логикалық, психологиялық, метафизикалық және тіпті теологиялық доктриналарының жиынтығынан туындауы мүмкін. Аквинаның ойлау жүйесі – шындықтың сәйкестік теориясының мысалы, ол бір нәрсенің "сыртқы шындыққа сәйкес келгенде" ғана шын екенін айтады. Сондықтан, кез келген болмыс әлемге қатысқанша шындық деп санауға болады. Аристотельдің «Жан туралы» еңбегінде сана үш бөлікке бөлінеді: сезіну, қиялдау және зиялылық. Адам бір затты қабылдағанда, оның санасы сезімдік бейне жасайды. Ол бұрын сезінген затты еске түсіргенде, оның пішінін қиялдайды (қиялдың бейнесі көбінесе «фантазм» деп аударылады). Ол осы фантазмнан ақпарат алғанда, зиялылығын қолданады. Осылайша, жалпылама туралы барлық адам білімі (мысалы, түрлер мен қасиеттер) фантазмнан туындайды («қабылдаушының түріне сәйкес қабылдаушыда қабылданады»), ал ол өзінің тәжірибесін еске түсіру болып табылады. «Ақыл-ой өзі иеленген түсінікті түрлер арқылы, фантазмға жүгінбестен түсіне ала ма?» деген сұраққа жауап беру үшін «Теологиялық жинақ» еңбегінде Аквина Аристотельдің «sed contra» деген сөзін келтіреді: «жан фантазмсыз ештеңені түсінбейді». Міне, перипатетикалық аксиома. (Бұл пікірден тағы бір теореманы шығаруға болады: қателік – біздің сезімдерімізге негізделген бұрыс қорытындылардың нәтижесі.) Аквинаның эпистемологиялық теориясы кейіннен сенсорлық қабылдаулар білім алудың қажетті кезеңі екенін және таза ақылдан ешқандай шешім шығаруға болмайтынын айтқандықтан, эмпиризм ретінде жіктеледі.

Әсері

Аквиналық схоластиканы неоплатонизмнен Аристотельге қарай бұрды. Католицизмге және католик мектебінің этикасына тигізген әсері арқылы пайда болған ой мектебі, барлық уақыттағы ең ықпалды философиялардың бірі болып табылады, сонымен қатар оның ілімдері бойынша өмір сүретін адамдардың саны да маңызды. Аквинаның өлімінен бұрын Париж епискобы Стивен Темпьер Париждегі Өнер факультетінде Аквинамен байланысты белгілі бір ұстанымдарды (әсіресе оның әмбебап гиломорфизмді және бір заттағы көптеген маңызды формалардың болуын жоққа шығаруын) оқытуға тыйым салды. Дәстүрлі Августин теологтарының ықпалымен 1277 жылы Париж бен Оксфордтың (Орта ғасырлардағы ең маңызды теологиялық орталықтар) шіркеу биліктері Аквинаның кейбір тезистерін айыптады. Францискан ордені доминикан Аквинасының идеяларына қарсы шықты, ал доминикандықтар оның еңбектерін институционалды түрде қорғады (1286), содан кейін оны өз студияларында оқытатын орденнің ресми философиясы ретінде қабылдады. Аквинаның алғашқы қарсыластары Вильгельм де ла Маре, Генрих Генттік, Джайлз Римдік және Джон Дунс Скот болды. Аквинаның ертедегі және елеулі қорғаушылары оның бұрынғы ұстазы Альбертус Магнус, тағдыры трагично болған Ричард Кнапвелл, Уильям Макклсфельд, Джайлз Лессин, Джон Квидор, Бернард Овернь және Томас Саттон еді. 1323 жылы Аквинаны қасиетті деп жариялау 1277 жылғы айыптауды жойды. Кейіннен Аквина мен оның мектебі via moderna-да, әсіресе Уильям Окхэм мен оның ізбасарларында күшті қарсылыққа тап болды. Томизм негізінен Джованни Капреоло (1380-1444 жж.) немесе Томазо де Вио (1468-1534 жж.) сияқты доминикан теологтарының ұстанымы болып қалды. Ақырында, 16 ғасырда томизм Пиреней түбегінде, мысалы, доминикандықтар Франсиско де Витория (әсіресе табиғи құқық теориясы бойынша еңбегі үшін), Доминго де Сото (экономикалық теория бойынша еңбегі үшін), Иоанн Сент-Томас және Доминго Банез; Саламанка кармелиттері (яғни Салмантицендер); тіпті жаңадан құрылған иезуиттер, әсіресе Франсиско Суарес және Луис де Молина арқылы бекінді. Қазіргі заман томизмге елеулі қиындықтар келтірді. Папа Леон XIII томизмді қайта жаңғыртуға тырысты, әсіресе 1879 жылғы Aeterni Patris энциклопедиясымен және Аквинаның барлық еңбектерінің сындық басылымдарын дайындау үшін құрылған Леонин комиссиясын құру арқылы. Бұл энциклопедия неотомизмнің өрлеуіне түрткі болды, ол томизмнің этикалық аспектілеріне баса назар аударды, сондай-ақ оның өмір, адам және теологияға қатысты көзқарастарының көп бөлігі неотомизмнің әртүрлі мектептерінде кездеседі. Неотомизм Рим католик шіркеуінің басым философиясы ретінде Екінші Ватикан кеңесіне дейін сақталды, бұл Homiletic and Pastoral Review журналының авторы Фр. Брайан Ван Хоув, SJ пікірінше, ресурстар теологиясының маңыздылығын растады. Томизм бүгінгі күні философиялық мектеп ретінде сақталып қалды және католицизмге ықпал етеді, бірақ "Шіркеудің өзіне тән философиясы жоқ, сонымен қатар ол ешқандай философияны басқаларына артықшылық беріп канонизацияламайды". Соңғы жылдары танымдық нейробиолог Уолтер Фриман 2008 жылғы "Mind and Matter" журналындағы "Аквинаға сәйкес сызықты емес ми динамикасы мен ниеті" атты мақаласында томизмді танымды түсіндіретін философиялық жүйе деп ұсынды, бұл жүйе нейродинамикамен ең үйлесімді.

Aquinas shifted Scholasticism away from neoplatonism and towards Aristotle. The ensuing school of thought, through its influence on Catholicism and the ethics of the Catholic school, is one of the most influential philosophies of all time, also significant due to the number of people living by its teachings. Before Aquinas' death, Stephen Tempier, Bishop of Paris, forbade certain positions associated with Aquinas (especially his denial of both universal hylomorphism and a plurality of substantial forms in a single substance) to be taught in the Faculty of Arts at Paris. Through the influence of traditional Augustinian theologians, some theses of Aquinas were condemned in 1277 by the ecclesiastical authorities of Paris and Oxford (the most important theological schools in the Middle Ages). The Franciscan Order opposed the ideas of the Dominican Aquinas, while the Dominicans institutionally took up the defense of his work (1286), and thereafter adopted it as an official philosophy of the order to be taught in their studia. Early opponents of Aquinas include William de la Mare, Henry of Ghent, Giles of Rome, and Jon Duns Scotus. Early and noteworthy defenders of Aquinas were his former teacher Albertus Magnus, the ill fated Richard Knapwell, William Macclesfeld, Giles of Lessines, John of Quidort, Bernard of Auvergne and Thomas of Sutton. The canonization of Aquinas in 1323 led to a revocation of the condemnation of 1277. Later, Aquinas and his school would find a formidable opponent in the via moderna, particularly in William of Ockham and his adherents. Thomism remained a doctrine held principally by Dominican theologians, such as Giovanni Capreolo (1380–1444) or Tommaso de Vio (1468–1534). Eventually, in the 16th century, Thomism found a stronghold on the Iberian Peninsula, through for example the Dominicans Francisco de Vitoria (particularly noteworthy for his work in natural law theory), Domingo de Soto (notable for his work on economic theory), John of St. Thomas, and Domingo Báñez; the Carmelites of Salamanca (i. e., the Salmanticenses); and even, in a way, the newly formed Jesuits, particularly Francisco Suárez, and Luis de Molina. The modern period brought considerable difficulty for Thomism. Pope Leo XIII attempted a Thomistic revival, particularly with his 1879 encyclical Aeterni Patris and his establishment of the Leonine Commission, established to produce critical editions of Aquinas' opera omnia. This encyclical served as the impetus for the rise of Neothomism, which brought an emphasis on the ethical parts of Thomism, as well as a large part of its views on life, humans, and theology, are found in the various schools of Neothomism. Neothomism held sway as the dominant philosophy of the Roman Catholic Church until the Second Vatican Council, which seemed, in the eyes of Homiletic and Pastoral Review writer Fr. Brian Van Hove, SJ, to confirm the significance of Ressourcement theology. Thomism remains a school of philosophy today, and influential in Catholicism, though "The Church has no philosophy of her own nor does she canonize any one particular philosophy in preference to others." In recent years, the cognitive neuroscientist Walter Freeman proposes that Thomism is the philosophical system explaining cognition that is most compatible with neurodynamics, in a 2008 article in the journal Mind and Matter entitled "Nonlinear Brain Dynamics and Intention According to Aquinas."

Яһуди ой-пікірлерімен байланысы

Аквина яһуди философиясының көздерін пайдаланудан тартынбады. Оның ең басты еңбегі – «Теологияның жиынтығы», Авицебронның (Ибн Габиролдың) жазбаларын ғана емес, сонымен қатар сол кездегі бар еврей философиялық еңбектерін де жақсы білетінін көрсетеді. Аквина христиандық және яһуди теологиясымен келісе отырып, әлемнің мәңгілігі гипотезасына қарсы белсенді түрде шығады. Алайда, бұл теория Аристотельге қатысты болғандықтан, ол соңғысының осы мәселеде нақты пікір білдірмегенін көрсетуге тырысады. «Аристотельдің бұл тезиске қолдау көрсету үшін келтірген аргументі нағыз дәлел емес, бұл – әлемнің бастамасы бар деп ойлаған және оны дәлелдеуге келмейтін дәлелдер келтірген ежелгі ойшылдардың теорияларына жауап ғана. Аристотельдің өзі осы ой-пікірге салыстырмалы мән бергенін қабылдауға үш себеп бар», – дейді ол. Бұл тұста Аквина Маймонидтің «Аң-таң қалғандарға жол көрсетуші» еңбегінде келтірілген осы үш себепті қайталайды.

Бірінші томистік мектеп

Томизмнің алғашқы кезеңі Аквинаның 1256 жылы Парижде оқытушылық қызметін бастаған сәтінен басталып, Кельн, Орвието, Витербо, Рим және Неаполь қалаларындағы жұмыстары арқылы 1325 жылы қасиетті деп жарияланғанға дейін жалғасады. Осы кезеңде оның ілімдері сынға ұшырады және қорғалды, мысалы, оның қайтысынан кейін (1274) 1277, 1284 және 1286 жылдардағы айыптаулар Доминикан орденінің бас жиналыстары және Аквинаны қорғауға келген басқа да шәкірттерімен күресілді.

1325 Трент кеңесіне

Аквинатты қасиетті деп жариялағаннан кейін, Аквинатқа жасалған түсіндірмелер көбейді, әсіресе бұрын Ұлы Альберт ойларының ортасы болған Кельн қаласында. Генрих Горкумдық (1386-1431) "Теологиялық суммаға" ең алғашқы түсініктеме жазды, одан кейін оның шәкірті Дени Картузиан да түсініктеме жазды.

Трент кеңесі Aeterni Patris

Ағартушылық дәуірінде үстемдік құрған философиялық рационализмге жауап ретінде, Санкт-Томас колледжінің теология профессоры Сальваторе Розелли, Римдегі Angelicum, болашақ Сент-Томас Аквинскийдің понтификалық университеті, алты томдық Summa philosophica (1777) еңбегін жариялады, онда Аквинастың білім көзі ретінде сезімдерді растайтын Аристотельдік тұжырымын ұсынады. Колледжде сабақ берген кезеңде Розелли 19 ғасырда неотомизмнің негізін қалаған деп есептеледі. Тарихшы Дж. А. Вайшейплдің сөзіне сәйкес, 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында "Италия, Испания және Францияда томизмнің қайта жандануына қатысқандардың барлығы Розеллидің монументалды еңбегінің тікелей ықпалында болды".

II Ватиканға арналған Aeterni Patris

XIX ғасырдың ортасында басталған томистік қайта өрлеу, кейде "неошколастика" немесе "неотомизм" деп аталады, оны Angelicum профессоры Томасо Мария Зиглиара, иезуиттер Йозеф Клютген және Джованни Мария Корнольди, сондай-ақ зайырлы діни қызметкер Гаэтано Сансеверино сияқты тұлғаларға байланыстыруға болады. Бұл қозғалысқа Рим папасы XIII Лео 1879 жылы жариялаған "Aeterni Patris" энцикликасы түрткіс берді. Жалпы алғанда, қайта жаңғыру Аквинаның Капреолус, Каетан және Иоанн Сент-Томас сияқты көрнекті түсіндірушілерінің интерпретация дәстүрін қабылдайды. Дегенмен, оның назары экзегетикалық емес, қазіргі заманғы философияны томистік метафизиканың мұқият әзірленген жүйесімен толыққанды сынау бағдарламасын іске асыруға көбірек бағытталған. Ғасырдың басындағы басқа да маңызды тұлғалар – Мартин Грэбманн (1875-1949) және Амато Масново (1880-1955). Қозғалыстың негізгі философиялық ұстанымдары Папа X Пий бекіткен "Жиырма төрт томистік тезисте" жинақталған. ХХ ғасырдың бірінші жартысында Angelicum профессорлары Эдуард Хугон, Регинальд Гарригу Лагранж және тағы басқалар Леоның томистік қайта өрлеуге шақыруын жалғастырды. Олардың көзқарасы Рим-католик колледждері мен семинарияларында кеңінен қолданылған көптеген оқулықтарда көрінеді. Екінші Ватикандық кеңес 1962 жылдан 1965 жылға дейін өткенімен, Корнелио Фабро 1949 жылы синтетикалық жүйелеу және Аквинаның ойын қорғауға бағытталған қайта өрлеу ғасыры аяқталып бара жатқанын жаза алды. Фабро Аквинаның ойының бастапқы контексті зерттелетін конструктивті кезеңді күтті.

Соңғы мектептер мен түсіндірмелері

Томизмнің кейбір жақындағы және қазіргі мектептері мен түсіндірмелерінің шолуын Батиста Мондиннің "La Metafisica di san Tommaso d'Aquino e i suoi interpreti" (2002), Джон Ф. Х. Кнасастың "Being and Some 20th Century Thomists" (2003) және Эдвард Фесердің еңбектерінде кездестіруге болады.

Нео-школалық томизм

Нео-школалық томизм Корнелио Фабро (1911–1995), Карло Джакон (1900–1984), Томаш Тин (1950–1990), Абелардо Лобато (1925–2012), Лео Эльдерс (1926–2019) және Джованни Вентимилья (1964 ж.т.) сияқтылардың еңбектерін қамтиды. Фабро ерекше Аквинаның түпнұсқалығын, әсіресе, actus essendi, яғни шекті нәрселердің өзінің болу актісіне қатысу арқылы ие болуын баса көрсетеді. "Прогето Томазо" жобасымен айналысқан ғалымдар сияқты басқа да зерттеушілер Аквинаның мәтіндерін объективті және әмбебап тұрғысынан түсіндіруге ұмтылады.

Краков шеңберінің томизмі

Краков шеңберінің томизмі Аталмыш шеңберді философтар мен теологтардың бір тобы құрған. Олар дәстүрлі неосхоластикалық томизмнен өзгеше, дәстүрлі томистік философия мен теологияны талдау үшін қазіргі заманғы формальды логиканы қолданды.

Экзистенциалдық томизм

Этьен Гилсон (1884–1978), экзистенциалдық томизмнің негізгі жақтаушысы, Жак Маритан (1882–1973) томистік метафизикаға философиялық ойлау "болу сезімімен" басталады деген ұғымды енгізді, ал этика және әлеуметтік философияда томизмді персонализммен және плюралистік демократиямен үйлестіруге тырысты. "Экзистенциалдық томизм" кейде қазіргі экзистенциализмге қарсылық ретінде ұсынылса да, бұл атаудың басты себебі – осы көзқарас Аквинскийдің болмыс туралы доктринасын баса назарлауында. Басқа қолдаушыларының арасында Джозеф Оуэнс, Юджин Фэрвезер және Джон Ф. Кнас бар. Бұл көзқарас Аквиналық философияның Аристотельдік негіздерін, әсіресе, дұрыс метафизика құру үшін, Аристотельдік табиғат философиясы тұрғысынан түсіндірілген жаратылыстану ғылымын дұрыс түсіну қажеттігін баса көрсетеді. Сәйкесінше, ол қазіргі физикалық ғылымға осындай түсіндірме беруге болатынын және беру қажеттігін көрсетуге ұмтылады. Чарльз Де Конинк, Реймонд Джуд Ногар, Джеймс А. Вайшэйпл, Уильям А. Уоллес және Бенедикт Эшли оның өкілдерінің қатарында. Оны кейде "Лаваль томизмі" деп атайды, оның мүшелері осы көзқараспен байланысты. Сондай-ақ, оны кейде "Аристотельдік томизм" деп те атайды.

24 Пьос X-тің томистік тезистері

1914 жылдың 27 шілдесінде Папа Пий X «Postquam sanctissimus» жарлығымен, "әр түрлі оқу орындарының оқытушылары [ ] жасаған 24 тезис Аквинаның принциптері мен ең маңызды ойларын қамтиды" деді.

Онтология

Күш пен әрекет болуды мұндай етіп бөледі, осылайша барлық нәрсе таза әрекет немесе қажеттілік бойынша күш пен әрекеттен құралған, олар бірінші және ішкі принциптер болып табылады. Әрекет кемелдік болғандықтан, ол өзі кемелдікке қабілеттілік болатын күш арқылы ғана шектеледі. Сондықтан, әрекет таза әрекет болатын кез келген ретте, ол тек сол ретте бірегей және шексіз әрекет ретінде ғана болады. Бірақ ол шекті және көп түрлі болғанда, ол күшпен нақты құрамға енеді. Осылайша, жалғыз Құдай – бірегей және қарапайым, тек қана толық болмыста бар. Барлық нәрселердің болмысқа қатысуында олардың болмысын шектейтін табиғаты бар; олар мән мен болмыстан тұрады, олар шын мәнінде ерекше принциптер. Зат "esse" арқасында зат деп аталады. Құдай мен жаратылыс бір ауыздан, не толыққанды түсініксіздікпен емес, аналогтық түрде, атрибуция және пропорционалдық ұқсастығы арқылы аталады. Әрбір жаратылыста, тіршілік ететін субъектінің және қосымша екінші формалардың, яғни кездейсоқ формалардың нақты құрамы бар. Мұндай құрамды, егер болмыс одан ерекшеленетін мәнде шын мәнінде қабылдамаса, түсіну мүмкін емес. Абсолюттік кездейсоқтықтан басқа, салыстырмалы кездейсоқтық, қатынас та бар. Өзінің мәні бойынша қатынас басқаға тән ештеңені білдірмесе де, ол көбінесе заттарда себеп болады, сондықтан субъектінен ерекшеленетін нақты бірлік. Рухани жаратылыс өзінің мәні бойынша толығымен қарапайым. Дегенмен, рухани жаратылыста мәнмен болмыс және затпен оқиғалардың екі құрамы бар. Алайда, денелік жаратылыс өзінің ең негізгі мәнінде де әрекет пен күштен тұрады. Бұл әрекет пен күш мәні ретінде тиісінше форма және зат атауларымен белгіленеді.

Космология

Материя да, форма да өздігінен жарамайды, өздігінен жойылмайды, сондай-ақ олар негізгі принциптер ретінде редуктивті түрде болмаса, ешқандай категорияға жатпайды. Көп мөлшердегі кеңею денелік табиғатқа байланысты болғанымен, дененің зат болуы мен оның сандық өлшемде болуы – екі бөлек нәрсе. Себебі, зат өзінен бөлінбейді, бірақ бұл нүктенің бөлінбеуінен өзгеше, ол өлшемдердің шегінен тыс жатады. Алайда, затқа кеңдік беретін сан, заттан өзгеше және шынында да, кездейсоқ сипатта. Жекелендіру принципі, яғни бірдей ерекшеліктері бар екі жеке тұлғаның сандық айырмашылығы – сан арқылы белгіленген материя. Осылайша, таза рухтарда бір ерекше табиғатта бірден көп жеке тұлға болуы мүмкін емес. Дененің мөлшері арқасында, дене бір ғана жерде шектеледі, қандай күш қолданылса да, оның орны өзгермейді. Денелер екі топқа бөлінеді: тірілер мен тіршілігі жоқтар. Тірі организмдерде, бір субъектіде қозғалысқа ие және қозғалатын бөліктердің болуы үшін, жан деп аталатын зат формасы, әртүрлі бөліктерден тұратын органикалық құрылымды қажет етеді.

Психология

Өсімдік және сезімтал жандар өздігінен өмір сүре алмайды, өздігінен тумайды. Олар – тірі организмнің өмір сүруі мен тіршілік ету қағидалары ғана, және толығымен материяға тәуелді болғандықтан, организмнің жойылуымен бірге олар да жойылады. Адам жаны болса, өздігінен өмір сүреді. Ол тиісті жағдайға келген субъектіге құйылғанда, Құдай тарапынан жаратылады. Өз мәні бойынша, ол жойылмайтын және өлмейтін. Бұл рационалды жан денемен осылай біріктіріледі, денедің бірінші және маңызды формасы болады. Жанының арқасында адам – адам, жануар, тірі нәрсе, дене, зат және барлық тіршілік иесі. Сондықтан жан адамға барлық қажетті жетілу деңгейін сыйлайды, сондай-ақ денеге өзінің өмір сүруіне қатысу мүмкіндігін береді. Адам жанынан екі түрге жататын күштер – органикалық және органикалық емес күштер табиғи түрде пайда болады. Органикалық күштердің ішінде сезімдер бар, олардың пәні – организм. Органикалық емес күштердің пәні – тек жан ғана. Демек, интеллект – дене мүшелеріне тәуелсіз күш. Интеллектуалдық қабілет материясыздықтан міндетті түрде туындайды, және материядан қашықтық артқан сайын интеллект деңгейі де жоғарылай түседі. Кез келген нәрсе жалпы түсініктің жеткілікті нысаны болып табылады. Бірақ жан мен дененің қазіргі бірлігінде, жеке тұлғаның материалдық жағдайларынан бөлінген шамалар адам интеллектынің нақты нысаны болып табылады. Сондықтан біз білімді сезімтал нәрселерден аламыз. Бірақ сезімтал нәрселердің өзі түсінікті болмағандықтан, формальды түрде түсінетін интеллектке қоса, жанның белсенді күші де мойындалуы керек, ол қиял-ой арқылы сезімдік бейнелерден түсінікті ұқсастықтарды немесе түрлерді бөліп алады. Осы түсінікті ұқсастықтар немесе түрлер арқылы біз тікелей жалпылама ұғымдарды, яғни нәрселердің мәнін білеміз. Жеке нәрселерге біз сезімдерімізбен де, интеллектимізбен де жетеміз, ол сезімдік бейнелерді қарайды. Ал рухани нәрселерге білуге – салыстыру арқылы жетеміз. Ерік интеллекттен бұрын емес, кейін келеді. Ерік, оған әр жағынан жақсылық ретінде ұсынылған нәрсені, яғни құштарлықты қанағаттандыратын нәрсені қажет етеді. Бірақ ол өзіне қажет деп танылған көптеген жақсылықтардың арасынан еркін таңдайды. Сондықтан таңдау соңғы практикалық үкімнен кейін жасалады. Бірақ ерік осы соңғы болудың себебі болып табылады.

Souls in the vegetative and sensitive orders cannot subsist of themselves, nor are they produced of themselves. Rather, they are no more than principles whereby the living thing exists and lives; and since they are wholly dependent upon matter, they are incidentally corrupted through the corruption of the composite. On the other hand, the human soul subsists of itself. When it can be infused into a sufficiently disposed subject, it is created by God. By its very nature, it is incorruptible and immortal. This rational soul is united to the body in such a manner that it is the only substantial form of the body. By virtue of his soul a man is a man, an animal, a living thing, a body, a substance and a being. Therefore, the soul gives man every essential degree of perfection; moreover, it gives the body a share in the act of being whereby it itself exists. From the human soul there naturally issue forth powers pertaining to two orders, the organic and the non organic. The organic powers, among which are the senses, have the composite as their subject. The non organic powers have the soul alone as their subject. Hence, the intellect is a power intrinsically independent of any bodily organ. Intellectuality necessarily follows upon immateriality, and furthermore, in such manner that the further the distance from matter, the higher the degree of intellectuality. Any being is the adequate object of understanding in general. But in the present state of union of soul and body, quantities abstracted from the material conditions of individuality are the proper object of the human intellect. Therefore, we receive knowledge from sensible things. But since sensible things are not actually intelligible, in addition to the intellect, which formally understands, an active power must be acknowledged in the soul, which power abstracts intelligible likeness or species from sense images in the imagination. Through these intelligible likenesses or species we directly know universals, i. e. the natures of things. We attain to singulars by our senses, and also by our intellect, when it beholds the sense images. But we ascend to knowledge of spiritual things by analogy. The will does not precede the intellect but follows upon it. The will necessarily desires that which is presented to it as a good in every respect satisfying the appetite. But it freely chooses among the many goods that are presented to it as desirable according to a changeable judgment or evaluation. Consequently, the choice follows the final practical judgment. But the will is the cause of it being the final one.

Құдай

Біз Құдайдың бар екендігін бірден сезіммен түсіне алмаймыз, оны алдын ала дәлелдей де алмаймыз. Бірақ біз оны а posteriori дәлелдейміз, яғни, жаратылған нәрселерден, әсерден себепке қарай ұғым жасау арқылы: атап айтқанда, қозғалатын нәрселерден және олардың қозғалысының толық себебі бола алмайтындықтан, бірінші қозғалмаған қозғалтқышқа; бір-біріне бағынышты себептер арқылы осы әлемдегі нәрселердің пайда болуынан, бірінші себепсіз себепке; бірдей болуы немесе болмауы мүмкін бұзылатын нәрселерден, толыққанды қажетті нәрсеге; аз немесе көп, болу, тіршілік ету және түсінуге ие нәрселерден, болу, тіршілік ету және түсіну дәрежесіне сәйкес, ең жоғалғы түсінуге, ең жоғалғы тіршілікке және ең жоғалғы болуға; соңында, барлық нәрселердің ретінен, оларды реттеген, ұйымдастырған және мақсатына бағыттап, ажыратылған санаға. Құдайдың метафизикалық қозғалысы оның өзінің болмысының іске асырылған жай-күйімен сәйкес екендігін немесе оның өзінен-өзі бар екендігін айту арқылы дұрыс білдіріледі. Оның шексіз және шексіз кемелдігінің себебі де осы. Оның болмысының тазалығы арқасында Құдай барлық шекті жаратылыстардан ерекшеленеді. Осыдан, біріншіден, әлем тек Құдайдан жаратылыс арқылы ғана пайда болған болуы мүмкін; екіншіден, тіпті керемет арқылы да шекті табиғатқа ешқандай жаратылыстың болмысына тікелей жететін шығармашылық күш берілмейді; және, соңында, ешқандай жаратылған агент, егер ол бірінші себеппен қозғалмаса, ешқандай әсердің болуына әсер ете алмайды.

Сын

"Англия королі Генриге қарсы" еңбегінде Лютер дәлелді теріс пікірмен қолдануды және Томистік пікірталаста мазмұннан гөрі стильге басымдық беруді сынады, оны "Менің ойымша, осылай. Менің ойымша, осылай. Менің сенімімше, осылай" деп сипаттады. Лютер сондай-ақ Томистік әдіс сол кездегі Англиядағы теологиялық пікірталастардың бетке ойнақ болуына себеп болды деп мәлімдеді. Томизмді Бертран Рассел "Батыс философиясының тарихы" (1946) еңбегінде сынаған. Сонымен қатар, неосколастика, оның ішінде Томизм, кейбір католиктер тарапынан да сынға ұшырайды.