Кіріспе

Яковлев Як 3 (орысша: Яковлев Як 3) – Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған бір қозғалтқышты, бір орындық совет истребителі. Бәрінен берік және күтімі оңай болғандықтан, ұшқыштар мен техникалық құрам оны өте жақсы көретін. Соғысқа қатысқан елдердің арасындағы ең кішкентай және жеңіл истребительдердің бірі болғандықтан, оның қуаты мен салмағының жоғары қатынасы оған тамаша мүмкіндіктер берді және ол қатал күреске қабілетті екенін көрсетті.

Шығу тегі

ЯК-3-тің бастамасы 1941 жылға дейін жетеді, ол кезде I-30 прототипі I-26 (ЯК-1) қатар альтернативті конструкция ретінде ұсынылды. Климов М 105P қозғалтқышымен жабдықталған I-30 толығымен металлдан жасалған, ал қанаттарының сыртқы бөліктерінде диэдраль бұрыш болды. Ертедегі ЯК-1 сияқты, оның құрамында моторлық пушка ретінде қуыс жетек осі арқылы атылатын ШВАК зеңбірегі, қозғалтқыш бөлігінде орналасқан екі синхронды ШКАС пулеметі және әрбір қанатта ШВАК зеңбірегі болды. Сталинград шайқасы кезінде Люфтваффе истребительдері VVS-ке қарағанда айтарлықтай жылдамдық, жылдам көтерілу және қару-жарақ артықшылықтарын көрсетті. Сол кездегі қолданыстағы ЯК-1 ұшағының неміс истребительдерінің соңғы үлгілерімен тең күшпен күресу үшін, сондай-ақ энергияны жақсы сақтап, оттық күшін арттыру үшін дереу жаңарту қажет екені түсінілді. Содан кейін, 1943 жылы Александр Сергеевич Яковлев басқарылған конструкторлар тобы ЯК-1-дің жетілдірілген нұсқасы – ЯК-3-ті жасады, ол ұшу қабілетін, амандығын және оттық күшін жақсартуға бағытталған, бұл үшін жеңіл салмақ, жоғары қуатты қозғалтқыш және тиісінше жоғары жылдамдық қажет болды.

Жобалау және әзірлеу

Екі прототиптің біріншісінде басқаруды және қысқа жолмен ұшу мүмкіндігін жақсарту үшін ламельді қанат болды, ал екінші прототипте өндірісті жеңілдету және алюминийді үнемдеу үшін ламелі жоқ ағаш қанат болды. Екінші прототип ұшу сынақтары кезінде апатқа ұшырап, пайдалы емес деп жарияланды. ЯК-3 ұшағын өндіріске енгізу жоспарланғанмен, авиациялық алюминийдің тапшылығы және нацистік басқыншылықтың күшеюі 1941 жылдың соңында алғашқы ЯК-3 жобасынан бас тартуға әкелді. 1942 және 1943 жылдар аралығында Яковлев ЯК-1М прототипін жасады, ол ақырында ЯК-3 ұшағына дейін жеткізілді, ол ВК-105ПФ2 қозғалтқышымен жұптастырылды – ВК-105 қозғалтқыш отбасының ең соңғы нұсқасы, мұндағы "П" әрпі моторлы пушканы – қозғалтқыш блогы арасында, қуыс винт білігі арқылы атуға арналған автокөнбіні қолдауды білдірді. Онда ұқсас конструкциялы, бірақ кішірек ауданы бар қанат, сондай-ақ май радиаторының орналасуы сияқты аэродинамикалық жақсартулар енгізілді (жақтан қанат тамырына дейін, ЯК-1, 7, 9 ұшақтарынан айырмашылығы). Сол жылы екінші ЯК-1М прототипі (бастапқыда "қосалқы" деп аталған) салынды, ол бірінші ұшақтан артқы фюзеляжының матамен емес, фанерамен қапталғандығымен, сымсыз радио антеннасымен, рефлекторлық нысанасымен және жақсартылған бронясымен және қозғалтқышты салқындату жүйесімен ерекшеленді. ВК-105ПФ2 қозғалтқышының қуаты 1050 мм сыныптан 1100 мм сыныпқа дейін арттырылғаннан кейін, ЯК-3 ұшағының ұшу сипаттамаларына оның әсерін анықтау үшін қосымша сынақтар қажет болды. Мемлекеттік сынақтар көрсеткендей, бұл арттыру көтерілу уақытын 0,1 секундқа, ұшу жолының ұзындығын, жауынгерлік айналымда биіктік жинауды және жылдамдықты төмендетті. Жобаның бас сынақ ұшқышы Петр Михайлович Стефановский жаңа ұшаққа настолько әсерленді, оны ЯК-1 және ЯК-7 ұшақтарын толығымен алмастыруды ұсынды, ал Климов ВК-107 қозғалтқышымен жұмыс істеу үшін ЯК-9 ұшағын ғана өндірісте қалдыруды ұсынды. ЯК-3 деп аталған жаңа истребитель 1944 жылы қызметке түсті, төменгі тағайындама нөміріне қарамастан, ЯК-9-дан кейін, және 1946 жылдың ортасына қарай 4848 данасы салынды. ЯК-3 тағайындамасы Яковлевтің басқа жобаларында да қолданылды – жоспарланған, бірақ ешқашан салынбаған, қос қозғалтқышты ауыр истребитель және Яковлев ЯК-7А. Алғашқы 197 ЯК-3 ұшағы бір моторлы пушка – ШВАК пушкасымен және бір UBS синхронды пулеметпен қаруландырылды, ал кейінгі ұшақтар жоғары жарылғыш оқ-дәрілерді пайдаланып, секундына бір оқ ату үшін екінші UBS пулеметін алды. Барлық қару-жарақ ұшақтың осіне жақын орнатылды, қозғалтқыш блогында орналасқан пушка винт білігі арқылы атылып, фюзеляждағы синхронды пулеметтермен үйлестірілді, бұл дәлдікті арттырды және қанаттарды бос қалдырды.

Қазіргі заманғы Як истребиттері

1991 жылдан 2002 жылға дейін бұрынғы Кеңес Одағында Яковлев ЯК-3, ЯК-7 және ЯК-9 ұшақтарының 21 данасы түпнұсқа жобалары мен қалыптары бойынша өндірілді. Бұл ұшақтар соғыс кезінде қолданылған Климов В-12 қозғалтқыштарының орнына американдық Allison V 1710 немесе Pratt & Whitney R 1830 Twin Wasp қозғалтқыштарымен жабдықталған. Осы ұшақтардың бірнешеуі әлі де ұшуға жарамды, көбінесе АҚШ-та орналасқан, ал қалғандары Германияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда. Тағы бірқатары жеке меншік иелері мен мұражайлар үшін Yak 11 оқу-жаттығу ұшақтарынан "Як-3U" үлгісіне түрлендірілді. Pratt & Whitney R 2000 қозғалтқышымен жабдықталған, модернизацияланған Yak 3UPW ұшағымен Уильям Уайтсайд 2011 жылдың 10 қазанында поршеньді қозғалтқышпен жабдықталған ұшақтардың ресми халықаралық жылдамдық рекордын орнатты. Ол АҚШ-тың Юта штатындағы Бонневилл тұзды даласындағы белгілі бір қашықтықты шарлап өтіп, 2002 жылы Джим Райт орнатып қойған бұрынғы рекордты айтарлық дәрежеде арттырды. Келесі күні Уайтсайд сол ұшақты сол 3 км (1.863 миль) қашықтықтағы ұшақтардың жылдамдығы бойынша бейресми рекорд орнату үшін пайдаланды.