Кіріспе

Сака және скифтік тегі бар көшпелі ирандықтар

Индо-скифтер (немесе Индо-сакалар) – Орталық Азиядан оңтүстікке қарай, Үнді субконтинентінің солтүстік-батысына (қазіргі Ауғанстан, Пәкістан, Шығыс Иран және Солтүстік Үндістан аймақтары) көшіп келген, ирандық скифтік тегі бар көшпелі халықтар тобы. Бұл көші-қон б.з.д. II ғасырының ортасынан басталып, біздің заманымыздың IV ғасырына дейін жалғасты. Үндістандағы алғашқы сака патшасы Мауес/Мога (б.з.д. I ғасыр) болды, ол Гандара, Инд өзені аңғары және басқа да аймақтарда сака билігін орнатты. Индо-скифтер солтүстік-батыс субконтинентте билігін кеңейтіп, индо-гректер мен басқа жергілікті халықтарды бағындырды. Олар Кушан империясының Кужула Кадфисесі немесе Канишкасының билігіне бағынды. Сакалар сатраптар ретінде билік етуді жалғастырды, Солтүстік және Батыс сатраптарды құрды. Индо-скифтерді Сатавахана императоры Гаутамипутра Сатакарни жеңгеннен кейін, II ғасырда сака билеушілерінің күші әлсіреуге басталды. Солтүстік-батыс субконтиненттегі индо-скиф билігі 395 жылы Гупта императоры Чандрагупта II Батыс сатрапының соңғы билеушісі Рудрасимха III-ті жеңген кезде аяқталды. Орталық Азиядан келген скиф тайпаларының Солтүстік Үнді субконтинентіне басып кіруі, көбінесе Индо-скифтік басып кіру деп аталады, бұл субконтинент пен жақын жерлер тарихында маңызды рөл атқарды. Индо-скиф соғысының себебі II ғасырда Сионғу сияқты тайпалармен болған қақтығыстардан Орталық Азия көшпелілерінің қашуы болды, бұл Бактрия, Кабул, Үнді субконтиненті, сондай-ақ батыстағы Рим мен Парфияға ұзақ мерзімді әсер етті. Ежелгі римдік тарихшылар, оның ішінде Арриан мен Клавдий Птолемей, ежелгі сакалардың ("сакайлардың") көшпелі халық болғанын айтқан. Индо-скиф патшалығының алғашқы билеушілері Мауес (шамамен б.з.д. 85–60 жж.) және Вононес (шамамен б.з.д. 75–65 жж.) болды.

Шығу тегі

Индо-скифтердің ата-бабалары сақ (скиф) тайпалары болған деп саналады. Синьцзян аймағында ерте пайда болған үнді-еуропалық тілдерді қолданушы топтардың бірі – сақтар (қыт. Саи). Сақ – нақты бір мемлекеттің немесе этностық топтың атауынан гөрі, жалпылама термин; сақ тайпалары Сібір мен Орталық Еуразия далаларында, Синьцзяннан Қара теңізге дейінгі ертедегі көшпелілердің мәдени байланысының бір бөлігі болды. Геродоттың "Тарих" атты еңбегінің төртінші кітабында сипатталған скифтер сияқты (сақ – гректердің скифтерімен мағынасы бірдей иран тіліндегі сөз, көптеген ғалымдар оларды "сақ-скифтер" деп біріктіреді), сақтар иран тілінде сөйлейтін, жылқыға отырған көшпелілер болды. Олар шайқаста арба қолданды, жылқыны құрбандыққа шалып, өлгендерін курган деп аталатын дөңгелек немесе үйінді қабірлерге жерледі. Батыс Үндістандағы сақтар сақ тілінде (хотан тілі деп те аталады) сөйледі, ол алғаш рет Тарым бассейнінде жазылған.

Ахеменидтер дәуірі (біздің заманымызға дейінгі 6 - 4 ғасырлар)

Ахеменидтердің б.з.д. 515 – б.з.д. шамамен жылдары Үнді аңғарын басып алу кезінде, Ахеменид әскері парсылардан тұрған жоқ және сактар Солтүстік-Батыс Үндістанға жасалған шапқыншылыққа қатысқан болуы мүмкін. Ахеменид әскері Ахеменид империясының құрамына кіретін түрлі этникалық топтардан құралған. Әскерге бактриялықтар, сактар, партиялықтар және соғдиялықтар кірді. Геродот Ахеменид әскерінің этникалық құрамын тізімдеді, олардың ішінде иониялықтар (гректер) және эфиопиялықтар да болды. Кристофер И. Беквит Гаутама Будданың Шакияте кланы бастапқыда Орталық Азиядан келген скифтер екенін және үнді этнонимі Сакияның "скиф" сөзімен ортақ тегі бар екенін айтты. Сакалар – скифтер, явандар – гректер, ал парасиктер – парсылар еді.

Юэцзи кеңеюі (біздің заманымызға дейінгі 2-ғасыр)

Б.з.б. екінші ғасырында Орталық Азия тайпалары арасында көшпелілер қозғалысы басталды. Хан әулетінің жылнамаларында және басқа қытай жазбаларында жазылғандай, бұл қозғалыс Юэчжи тайпасы Сионьнудан жеңіліп, батысқа қашқаннан кейін басталды; бұл домино әсерін тудырып, басқа да Орталық Азия тайпаларын өз жолынан ығыстырды. Бұл көне деректерге сәйкес, Моду Шаню, моңғолдық Сионьну тайпасының басшысы, Юэчжиге (бәлкім, шығыс Тарим алабында өмір сүрген Тохариандармен байланысты) шабуыл жасап, оларды Килиан-Шан мен Дунхуаң аралығындағы өз отанынан шамамен б.з.б. 175 жылы қуып шығарды. Аз ғана адамды қалдырып, халықтың көп бөлігі батысқа қарай Или өзені аймағына көшті. Олар сактарды ығыстырды, олар оңтүстікке Ферғана мен Соғдианаға көшіп кетті. Қытайлық тарихи хроникалар (сакаларды "Сай" 塞 деп атайды) былай деп жазады: "[Юэчжи] Сай патшасына шабуыл жасады, ол оңтүстікке қарай үлкен қашықтыққа көшті, ал Юэчжи оның жерлерін басып алды". Б.з.б. 155 жылдан кейін Юэчжилер қайтадан Вусун мен Сионьнулардың одағынан жеңіліске ұшырады. Олар оңтүстікке қарай көшіп, скифтерді (олар оңтүстікке Бактрияға және қазіргі Ауғанстанға, ал оңтүстік-батысқа Парфияға қарай көшті) тағы да ығыстыруға мәжбүр болды. Ежелгі грек ғалымдарына Сакараукае (вероятно, көне парсы тілінен "Сакаравака" – "көшпелі сактар") деп белгілі болған тайпа және олармен одақтас массагеттер б.з.б. 138-124 жылдар аралығында Парфиядағы Парф империясымен қақтығысқа түсті. Сакараука-массагет одағы бірнеше шайқаста жеңіске жетіп, Парф патшалары Фраат II мен Артабан I-ді өлтірді. Юэчжи тайпалары жеңілгеннен кейін шығысқа, Бактрияға көшіп, одан Солтүстік Үндістанды жаулап алып, Кушан империясын құрды.

Сақастан елді мекені

Сакалар Дрангианада қоныстанды, ол оңтүстік Ауғанстан, батыс Пәкістан және оңтүстік Иран аймағы еді, бұл аймақ сол кезде Сакастан немесе Систан деп аталды. Дрангианаға және оның төңірегіндегі аймақтарға көшіп келген аралас скифтер кейіннен төменгі Инд өзені арқылы Солтүстік және Оңтүстік-Батыс Үндістанға тарады. Олар Совира, Гуджарат, Раджастан және Солтүстік Үндістанға, соның ішінде Үндістан құрлығындағы патшалықтарға тарады. Арсакид императоры Митридат II (б.з.д. 123–88/87 жж.) Орталық Азияда белсенді әскери саясат жүргізіп, Парфия империясына бірнеше провинция қосты. Олардың ішінде батыс Бактрия да болды, ол индо-скифтерден тартып алынды. Юэчжилердің (кушандардың алдыңғылары) әскери қысымынан кейін, бірқатар индо-скифтер Бактриядан Гельмонд көліне (немесе Хамунға) көшіп, Дрангианаға (Сигал) немесе оның жанында қоныстанды. Бұл аймақ б.з.д. бірінші ғасырдың соңында «скифтік Сакайдың Сакистанасы» деп аталды. Сакалардың б.з.д. бірінші ғасырда Сакастанда болуы туралы Исидор Харакстің «Парфия станциялары» еңбегінде айтылған. Исидордың сөзіне сүйенсек, олар шығыста грек қалаларымен (Кавказдың Александриясы және Арахозияның Александриясы) және оңтүстікте Парфияның Арахозияны бақылауындағы аумақпен шектесетін:
Одан әрі скифтік Сакаидің Сакастанасы, ол сонымен қатар Параэтацена, 63 шкоени. Барда қаласы, Мин қаласы, Палаценти қаласы және Сигал қаласы бар; осы жерде Сака патшасының резиденциясы орналасқан; ал жақын жерде Александрия қаласы (Александрия Арахосия) және алты ауыл бар.

Гандара және Пунджаб

Скифтердің қазіргі Пәкістан және Солтүстік-Батыс Үндістанда б.з.д. бірінші ғасырда болуы, сол жердегі Индо-грек патшалықтарымен бір мезгілде болды, және олар бастапқыда жергілікті грек билеушілерінің күшін мойындаған сияқты. Мауес біздің заманымызға дейінгі шамамен 80 жылы қазіргі Ауғанстан мен Пәкістанның Гандара және Таксиласын жаулап алды, бірақ оның қайтысынан кейін оның патшалығы ыдырады. Шығыста, Үндістан патшасы Викрама, Индо-скифтерден Уджайнды қайтарып алып, 58 жылы Викрама дәуірін жариялау арқылы жеңісін тойлады. Мауестен кейін Индо-грек патшалары қайтадан билік құрып, гүлденді, бұл туралы Аполлодот II және Гиппострат патшаларының көптеген монеталары куәлік етеді. 55 жылы Азес I басшылығымен Индо-скифтер Солтүстік-Батыс Үндістанды Гиппостратосқа қарсы жеңісімен бағындырды.

Мүсіндік

Джон Маршалл ұйымдастырған қазба жұмыстары сака қабатының ерте кезеңінде (төртінші қабат, Азес I дәуірімен сәйкес келеді, онда оның көптеген монеталары табылды) бірнеше тас мүсіндерді тапты. Олардың бірнешеуі – бұрынғы қабаттарда табылған жоғары сапалы эллиндік үлгілерін шамамен бейнелейтін дәретхана табалары.

Бимаранның табыты

Азес Будданың ең ерте бейнеленген нысандарының бірі – Бимаран сандығымен байланысты. Бұл реликтік жәдігер Ауғанстанның Жалалабад қаласына жақын Бамирандағы ступаны қадірлеу үшін қолданылған және ступаның ішіне Азестің бірнеше монеталарымен бірге қойылған. Бұл Азестің билігі тұсында (б.з.д. 60–20 жж.) немесе одан сәл кейін болған болуы мүмкін. Индо-скифтер буддизммен байланысы бар еді.

Матура облысы

Индо-скифтік буддалық ескерткіш. (Британ мұражайы)]]

Солтүстік Үндістанда индо-скифтер Матура аймағын шамамен б.з.б. 60 жылы жаулап алды. Олардың сатраптарының арасында Хагамаша мен Хагана болды, олардан кейін Раджувала билік құрды. Бірінші ғасырдағы индо-скифтік құмтастан жасалған Матураның арыстан басы капителі, Харошти жазуында Надаси Касаның (Раджуваланың әйелі) Будда реликвиясы бар ступаны сыйға тартқанын көрсетеді. Капительде бірнеше индо-скифтік Матура сатраптарының тегі де айтылған. Раджувала шамамен 10 жылы Стратон II (соңғы индо-грек патшасы) жойды және оның астанасы Сагаланы басып алды. Сол кездегі монеталар, мысалы Раджуваланың монеталары, көбінесе сапасыз болды. Сондай-ақ, олардың құрамы төмендеді; күміс мөлшері азайды, ал қола мөлшері артты, бұл қорыту техникасы байлықтың жетіспеуін көрсетеді. Матурадағы арыстан басының жазулары Матураның сактардың бақылауына өткенін куәландырады. Жазуларда Харахост және патшайым Аясия, "Матураның индо-скиф билеушісінің бас патшайымы, сатрап Раджувала" есімдері айтылады. Харахосттың әкесі Арта екені оның монеталарынан белгілі. Арта патша Мауестің бауыры болған. Матураның индо-скифтік сатраптары кейде Гуджарат және Малвада билік еткен батыс сатраптарынан ажырату үшін Солтүстік сатраптары деп аталады. Раджуваладан кейін бірнеше ізбасарлар Кушандардың вассалдары ретінде билік еткені белгілі. Олардың ішінде "Ұлы сатрап" Харапаллана және сатрап Ванаспара бар, олар Сарнатта табылған жазудан белгілі және Канишканың билік еткен үшінші жылына (шамамен 130 ж.) жатады, олар Кушандарға адалдықтарын білдірген.

Паталипутра

Юга Пуранада б.з.д. бірінші ғасырында скифтердің Паталипутра қаласына шабуыл жасағаны, явандардың шегінуінен кейін Сакетада жеті патшаның бірінен соң бірі билік құрғаны айтылады. Юга Пуранаға қарағанда, сак патшасы халықтың төрттен бір бөлігін өлтірген, бірақ оны Калинга патшасы Шата және Сабала тайпасының өкілдері өлтірген.

Кушан және Индо-парфтық жаулап алулар

Азестің қайтысынан кейін, б.з.б. I ғасырының соңында Гондофар бастауышпен Индо-Парф билеушісінің көтерілуімен Үндістанның солтүстік-батысындағы Индо-Скифтер билігі аяқталды. Келесі онжылдықтарда бірнеше ұсақ Скиф басшылары келесі бірнеше онжылдық бойы Индо-Парф империясының шетіндегі жергілікті бекіністерінде өздерін сақтап тұрды, олардың кейбіреулері Гондофар I және оның ізбасарларына бағынышты болды. Индо-Парф билігі біртіндеп Кушандармен алмастырылды, олар Бактрияда бір ғасырдан астам уақыт тұрған және біздің заманымыздың I ғасырының соңында Үндістанға кеңейген бес Юэчжи тайпасының бірі еді. Кушандар б.з. 75 шамасында Солтүстік-Батыс Үндістанды және б.з. 100 шамасында Матура аймағын қайта басып алды, онда олар бірнеше ғасыр бойы гүлденді.

Бунерлік рельефтер

Индо-скиф әскерлері кейде Гандхара өнеріндегі буддалық фриздерінде, әсіресе Бунер рельефтерінде бейнеленеді. Олар кең көйлектің үстінен шалбар киіп, ауыр, тік қылыштармен суреттеледі. Олар сүйір бас киім немесе скифтердің қалпағын тағады; бұл оларды тығыз шашы үстіне қарапайым жолақ таққан индо-парфтардан ерекшелейді, және индо-скиф билеушілері осы бас киімді өз монеталарында тағады. Олардың кейбіреулері зұлым рухтарды қорғау үшін оң қолымен "карана мудра" жасайды. Гандхарада мұндай фриздер будда ступаларының негіздерін безендіру үшін қолданылған. Олар грек киімдерімен бейнеленген басқа фриздермен бір дәуірде жасалған, бұл индо-скифтер мен индо-гректердің араласуын көрсетеді. Тағы бір рельефте осы сарбаздар музыкалық аспаптарда ойнап, билейді; Гандхара өнерінде индо-скифтер көбінесе қуанышпен құлшылық ететін адамдар ретінде бейнеленеді.

Тас палитралар

Гандарадағы бірнеше тас палитралар үнді-скиф өнерінің көрнекті үлгілері саналады. Грек және парсылық ықпалдарды біріктіретін бұл палитралар көбінесе қарапайым, көне стильде болады. Тас палитралар тек үнді-грек, үнді-скиф және үнді-парф билігіне сәйкес келетін археологиялық қабаттарда ғана табылған, ал одан бұрынғы Маурь қабаттарында немесе кейінгі Кушан қабаттарында кездеспейді. Палитраларда көбінесе мифологиялық сахналарда грек киіміндегі адамдар бейнеленген; кейбіреулерінде парфян киімі (қалың шаштың үстінде бас киім, жалаңаш кеудеге кигізілген жакет, әшекейлер, белдік, кең шалбар) болса, ал аз ғана санында үнді-скиф киімі (фригиялық бас киім, туника және тік шалбар) бейнеленген. Сиркапта табылған және қазір Нью-Дели мұражайында сақталатын палитрада қанатты үнді-скиф аттысы қанатты бұғыға мініп, арыстанның шабуылына ұшыраған жағдай суреттелген.

Буддизм

Индо-скифтер буддизмді қолдаған сияқты, олардың көптеген дәстүрлері индо-гректердің дәстүрлерін жалғастырды. Олар буддизмді Үндістан шегінен тысқары таратуда белсенді рөл атқарды.

Буткара ступасы

Италиялық археологиялық топтың Сваттағы Буткара ступасында жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде инду-скифтік кезеңге жататын будда мүсіндері табылды. Жапырақтар арасындағы киімдегі буддалық ізбасардың Индо-Коринфтік астанасы табылған, оның негізінде Азестің реликвиялары мен монеталары орналасқан, бұл мүсіннің шамамен б.з.д. 20 жылға дейінгі кезеңге жататынын көрсетеді. Сол жерде грек киіміндегі буддалық ізбасардың замандас тірегі де табылды, бұл да халықтардың араласуын көрсетеді. Осы орындағы бейнелерде ерекше туникалар мен сүйір бас киімдері бар инду-скифтер, сондай-ақ тұрған Буддалардың бейнелері бейнеленген.

Үнді әдебиетінде

Индо-скифтер Үндістанда "Шака" деп аталды, бұл парсылар скифтерге қолданған "Сака" атауының бір түрі. Шакалар Пураналарда, Манусмртиде, Рамаянада, Махабартада, Махабхасяда, Варахамихираның Бṛхат-самхитасында, Кавиямимамасада, Бṛхаткатхаманджариде және Катхасарицагарада еске алынады. Олар солтүстік-батыстан келген басқа да соғысқа бейім тайпалардың құрамында сипатталады. Рамаянаның Балакандасында Сака, Явана, Камбоджа және Пахлава тайпаларының соғысқан млеччалар тобы туралы айтылады. Х. С. Райхадхури осы өлеңдерде б.з.д. II ғасырдан бастап индустар мен солтүстік-батыстан келген млечча варварларының шабуылы арасындағы күресті көреді және Рамаянаның жазылу мерзімін б.з. II ғасырына (немесе одан кейінге) белгілейді. Махабарата да солтүстік-батыстан келген аралас әскерлердің басып кіруіне сілтеме жасайды, сондай-ақ: "Шака, Явана, Камбоджа, Бахлика (барбарлық) патшалары Кали-Югада жерді әділетсіз билейтін болады" деген болжамды айтады.

Сай-Ванг әскерлері

Саи Ван басшылығымен Орталық Азия скифтерінің бір бөлігі оңтүстікке қарай жылжып, Памир тауларын кесіп өтіп, Сваттағы Канда аңғарының үстіндегі Сюанду (懸度, Аспалы өткел) арқылы Чипинге (немесе Кипинге) кірді. Чипинді Пельйо, Багчи, Райчаудхури және басқалар Кашмир деп санайды, бірақ басқа ғалымдар оны Кафиристан деп қарастырады. Саи Ван Кипинде өз мемлекетін құрды. Коноу Саи Ванды үнді әдебиетіндегі Сака Мурундасы деп түсіндіреді; мурунда ванг (патша, билеуші немесе мырза) сөзімен мағынасы бірдей. Багчи Ванды скифтердің патшасы деп түсіндіреді, бірақ Сай сакаларын Мурунда сакаларынан ажыратады. Сай скифтері Камбоджа скифтері болуы мүмкін; Сай Ван Трансоксиананың Парама Камбоджа Корольдігінің құрамында болды және атамекенінен қуылғаннан кейін оралды. Мауес осы скифтер тобынан болуы мүмкін, олар Сай елінен (Орталық Азиядан) Чипинге көшіп келген.

Бірлескен инвазиялардың дәлелі

Үндістанға басып кіріп, мемлекеттер құрған скифтер сакалардан өзге, медилер, ксантилер, массагеттер сияқты одақтас тайпаларды да қамтыды. Бұл халықтар Үндістан қоғамына сіңіп кетті. Шакалар транс-Гемодос аймағынан келген – Пураналардағы Шакадвипа немесе классикалық жазбалардағы Скифия. Біздің заманымыздың бірінші ғасырының басында Характық Исидор олардың Систан аймағында болғанын айтады. Эритрея теңізінің айналымы (шамамен 70-80 ж.б.з.) төменгі Инд өзені аңғарындағы скифтер ауданы мен оның астанасы Миннагра туралы мәлімет береді. Птолемей (шамамен 140 ж.б.з.) сонымен қатар Индо-Скифияны, Үндістанның оңтүстік-батысындағы Патален және Сурастрен (Саураштра) аймақтарынан тұратын мемлекетті де сипаттаған. Біздің заманымызға дейінгі екінші ғасырда скифтердің Үндістанға жасаған шапқыны, сақтар, пахлавалар, камбоджалар, парадалар, ришикалар және солтүстік-батыстан келген басқа да одақтас тайпалардың бірлескен күшімен жүзеге асырылған болуы мүмкін.

Ұрпақтар

Тадеуш Сулимирский сактардың Солтүстік Үндістанның бір бөлігіне шабуыл жасағанын айтады. Үнді тіл білімі маманы Вир Раджендра Риши, үнді және Орталық Азия тілдері арасындағы тілдік байланыстарды анықтады, бұл Солтүстік Үндістанда сактардың ықпалы болғандығын көрсетеді.