Кіріспе

Психологиялық құбылыс. Қаруға назар шоғырландыру – қылмыстың куәгерінің қаруға ден қоюы және оның нәтижесінде қылмыстың басқа да маңызды бөлшектерін дәл еске түсіре алмауы. Көптеген зерттеулер қаруға назар шоғырландыру тұжырымын, әсіресе қаруға артық көңіл бөлудің тану және еске түсіруге тигізетін әсері тұрғысынан қолдайды. Элизабет Лофтус, Юилл және Бернс қаруға назар шоғырландыру эффектісінің бар екенін көрсететін зерттеулермен байланысты.

Негізгі мәліметтер

Forensic psychology саласындағы зерттеушілер қаруға назар аудару эффектісін растады және куәгердің қылмыс туралы немесе қылмыскер туралы есте сақтауы, қару болмаған жағдайдағы осындай қылмысқа қарағанда, қару болған кезде нашар болатынын көрсетті. Бұл құбылыстың себебін түсіндіруге келсек, екі басты түсінік оны куәгердің когнитивтік белсенділігіне немесе жағдайдың өзінің ерекшелігіне байланыстырады. Қаруға назар аудару эффектісін алғаш зерттегендердің бірі Джонсон мен Скотт (1976) екі топ қатысушыны адам жадын зертханада зерттеу деп ойлаған ортаға шақырды. Бірақ шындығында, олар қарудың болуы куәгерлердің есте сақтауына қалай әсер ететінін анықтауға бағытталған жағдайға қатысуға тиіс болды. Бақылау тобының қатысушылары күту бөлмесінде отырып, екі адамның сөйлескенін естіді, содан кейін майлы қолы мен майлы қаламы бар адам шықты. Қару бар жағдайда қатысушылар да сол күту бөлмесінде отырды, бірақ олар жиһазды лақтыру сияқты дау-жанжалды естіді, содан кейін қанға боялған пышақ ұстаған адам шықты. Суреттерді көрсету кезінде, бақылау тобының қатысушылары күту бөлмесінде көрген адамды қару бар жағдайдағы қатысушыларға қарағанда дұрыс анықтау мүмкіндігі жоғары болды (49% қарағанда 33% дұрыс анықтама). 1979 жылы Лофтус бастапқыда адамның қорқынышты жағдай сияқты жоғары эмоционалды жағдайда болуының күтілетін жағдай екенін болжады. Бұл ұсыныс жеткілікті дәлелдердің болмауына байланысты сынға ұшырады, сондықтан автор 1987 жылы бірнеше зерттеу жүргізіп, қаруға назар аударудың мүмкіндігін көрсетті. Қаруға назар аудару эффектісін зерттеуге қатысты маңызды сын – олардың экологиялық жарамдылығы. Көптеген теоретиктер бұл эффектінің зертханалық жағдаймен шектелетінін айтты. Бұл пікірлерді қолдайтын қолданбалы зерттеулердің жетіспеушілігі де бар. Нақты қылмыстардың деректерін пайдаланып, қаруға назар аудару эффектісін табуға бағытталған бірнеше есептер жарияланды. Жоғарыда келтірілген зертханалық зерттеулерге сәйкес, болжам бойынша, куәгерлердің есте сақтауы қарулы қылмыстарға қарағанда қарусыз қылмыстар үшін жақсырақ болуы керек еді. Бірақ көптеген алғашқы зерттеулер бұл болжамды растамады. Дегенмен, Фосетт және авторлар жүргізген мета-талдау (2013) барлық қолданбалы зерттеулердің деректері біріктірілгенде, қарудың болуынің нақты куәгерлердің есте сақтауын нашарлататын шағын, бірақ сенімді эффект бар екенін көрсетті. Бұл өте маңызды, өйткені қазылар куәгерлердің куәлігін жоғары бағалауға бейім. Бұл тұжырым осы тақырыпта жүргізілген зертханалық зерттеулердің экологиялық жарамдылығын арттырады. Бұл эффектінің экологиялық жарамдылығын растау қиын болуының себебі, нақты куәгерлердің есте сақтауын зерттеудің қиындығы болуы мүмкін. Алайда, 2004 жылы жарияланған зерттеу қаруға назар аударуға қатысты кері нәтижелерді көрсетті. Ол атыс қаруына ұшыраудың куәгерлердің сипаттамаларын жақсартумен байланысты екенін анықтады, әсіресе жыныс, бой, дене бітімі, жас және ұлт сияқты негізгі ерекшеліктерге қатысты.

Қарудың фокус ету себептері

Қаруға назар аударудың басты түсіндірмесі – жағдайдың ерекшелігі, қылмыстың куәсі болу. Johnson және Scott (1976) және Loftus et al. (1987) жүргізген алғашқы зерттеулерден бері, басқалар қару емес, ерекше заттарды қолдану арқылы ұқсас әсерді көрсетті. Бұл тұжырымдар «Әдеттегі емес нысан гипотезасы» деп аталады. Бұл әсер нысан жағдайдың схемасына сәйкес келмегенде байқалады. Назар осы сәйкессіз нысанға аударылады және көріністегі басқа нысандарға көңіл бөлмейді, осының салдарынан оларды еске түсіру қиындайды. 1997 жылы Торонтодағы оқиғада қарақшы кофеханаға кіріп, ақша талап етті және ақша бермесе, ұстап тұрған қаздың басын шауып тастаумен қорқытты. Сол кезде клиенттер кофеханадағы қаздың ерекшелігіне тым көп назар бөлгендіктен, қылмыскердің ешқандай ерекшелігін байқамады. Бұл әсер зертхана жағдайында да байқалды. Мысалы, Pickel (1998) видеода адам кассаға жақындап, әмиан орнына шикі тауық немесе кішкентай Pillsbury Dough Boy ұсынғанда қаруға назар аударуға ұқсас әсерді көрсетті. Pickel (1998) өз зерттеуінде қаруға назар аудару нысанның ерекше табиғатынан, оның ұсынылған контекстіне байланысты туындайтынын дәлелдеді. Mansour et al. (2018) зерттеушілерге қылмыс орнының видеосын көрсетті. Олардың зерттеуінен белгілі болғандай, қарумен емес, құжаттама папкасымен жасалған қылмыстың көрінісін қатысушылар жақсырақ есте сақтады. Бұл 2013 жылы жасалған зерттеуде де көрінді, онда қаруға назар аудару зерттелді және қару көзбен автоматты түрде шолып, назар аудара ма, жоқ па, анықталды. Екі эксперимент жүргізілді, онда қару немесе басқа нысан бейнеленген нысаналар болды. Эксперименттің қорытындысы бойынша, қарудың суреттері помидор мен қалта сағаты сияқты басқа нысандардың суреттерінен гөрі көп назар аудармайды. Нысанды қауіпті деп санау үшін оның қоршаған ортасы мен жағдайдың мән-жайы маңызды екені анықталды. Ақырында, жағдайдың контексі куәгердің куәлігінде қаруға назар аудару бар-жоғын анықтайды. Сонымен қатар, Kerri L. Pickel өзінің мақаласында нысанның ерекшелігі қаруға назар аудару әсерінің себебі екенін анықтады. Ерекшелік нысанға көбірек назар аударуға себеп болады, бірақ бұл әсерді тудыру үшін нысан міндетті түрде қару болуы шарт емес. Бұл жағдайдың контексі құрбанның көзіне түскен нақты қарудан маңыздырақ деген ойға ықпал етеді. Жағдайдың жай ғана ерекшелігі қаруға назар аудару реакциясын тудыруға жеткілікті. 2013 жылғы мета-талдауында Fawcett et al. (2013) ояну/қатер гипотезасымен байланысты мәселелерді ұсынды. Бұл қаруға назар аудару құбылысымен байланысты ең көне түсіндірмелердің бірі және ол ояну мен өнімділікті байланыстыратын Yerkes-Dodson заңына сүйенеді. Эмоционалды ояну жағдайлары, мысалы, стресс, өнімділікті белгілі бір деңгейге дейін арттыра алады, бірақ одан кейін жад пен оқу сияқты танымдық функцияларға зиянды әсер етеді. Мидың орталық бөлігіне жақын орналасқан миндальша безі қорқынышқа қатысты процестерге және жағымсыз және жағымды стимулдарға эмоционалдық жауап беруге жауапты. Sander және Grafman жүргізген зерттеулер миндальша безінің қорқыныш тудыратын стимулдарды өңдеуге ғана емес, сонымен қатар қандай ақпаратты кодтау үшін маңызды екенін анықтауға да қызмет ететінін көрсетті. Бұл миндальша безінің қылмыс кезінде не нәрсеге назар аудару керектігін анықтауда рөл атқаратынын көрсетеді. Қару бар жағдайларда куәгерлер ояну нысанына назар аударады және қылмыскердің жеке басын анықтау сияқты шеткі бөлшектерді жоғалтады. Бұл түсіндірме Easterbrook (1959) теориясына сүйенеді, стресс психикалық ресурстардың азаюына әкеледі, сондықтан осы жағдайда субъект назар аудара алатын белгілердің ауқымы айтарлықтай азаяды. Қауіпті жағдайда қару бар болса, өмір сүру ең маңызды аспектіге айналады және шеткі ақпарат назардан тыс қалады. Бұл куәгердің қару туралы есте сақтау қабілеті жоғары екенін білдіреді, бірақ басқа ақпаратты еске түсіру үшін күресуі мүмкін. Уақыт өте келе, қаруға назар аударуға алаңдаушылықтың рөліне қатысты зерттеулер сәйкес келмейтін нәтижелер берді, бұл зерттеушілерді құбылыстың баламалы себептерін қарастыруға мәжбүр етті. Ояну мен ерекшеліктің салыстырмалы үлесі осы әдебиеттегі негізгі теориялық мәселелердің бірі болып табылады, кейбір авторлар екеуінің де үлесін айтады. Қаруға назар аударудың тағы бір ықтимал себебі – «автоматты тұтқындау» түсіндірмесі. Бұл қаруға назар аудару автоматты және бейістікпен жүзеге асады дегенді білдіреді. Зерттеулер көрсеткендей, қатысушыға белгілі бір стимулдарды назардан тыс қалдыруды сұрағанда да, олар мұны істей алмайды, бұл автоматты жауапты көрсетеді. Remington et al. (1992) қатысушы оқиғаны елемеуге ниеттенсе де, оның назары көбінесе автоматты түрде оған тартылатынын тұжырымдайды. Осылайша, куәгер қаруға ғана назар аударуға ниеттенбеуі мүмкін, бірақ оған назарының ауысуын бақылау мүмкін болмаса, оны елемеуге шамасы жетпейді. Yantis және Jonides (1996) жаңа нысандарға назар аудару адам үшін бейімделу мағынасын білдіреді, өйткені бұл нысан үшін жаңа бейнелеу құрылуы керек, бұл қаруға назар аудару құбылысының тағы бір түсіндірмесін ұсынады. Алайда, олар назар шоғырлану автоматты емес екенін және әсіресе назар белгілі бір нәрсеге шоғырланған болса, бұйрық бойынша бағытталуы мүмкін екенін де тұжырымдайды. Егер назар белгілі бір стимулдан бұрыннан ауытылған болса, автоматты тұтқындаудан аулақ болуға болады.

Қарудың фокус әсерлерінің айырмашылығы

Куәгерлердің есте сақтау қабілеттерінің айырмашылықтары қару ұстаған қылмыскердің куәгердің схемасына сәйкес келуіне байланысты болуы мүмкін. Сол жылы Пикель әйел және еркек қылмыскерлерге қатысты қарудың есте сақтауға тигізетін әсерін де зерттеді. Эксперименттерге қатысушылардың қару немесе бейтарап зат ұстаған ер немесе әйел қылмыскерді көрген видеоларды тамашалауы кірді. Жалпы, қаруға назар аудару әсері әйел қылмыскер қару ұстағанда, еркек қылмыскерге қарағанда күштірек болды. Қатысушылар қаруды әйел ұстағанда оның болуын еркек ұстағандағыдан гөрі ерекше деп бағалады, қару ұстағанда қылмыскердің физикалық ерекшеліктерін нашар сипаттады және жалпы есте сақтаудағы қателіктер әйелдер қару ұстаған жағдайда көбірек болды. Әйел қылмыскерлердің қолында қарудың болуы күтпеген нәрсе болды, сондықтан қатысушылар олардың физикалық ерекшеліктеріне қарағанда қаруға көбірек назар бөлді. Алайда, Пикель қатысушыларға алдын ала хабар берілгенде және қылмыскерлер қауіпті және агрессивті деп сипатталғанда қаруға назар аудару әсерінің азайғанын анықтады. Қаруға назар аударудың басқа да әсерін өзгеріске сезімталдықты азайту үшін пайдалануға болады. 2017 жылы өткізілген зерттеу қаруға назар аудару арқылы өзгеріске сезімталдықты азайтудың жолын табуға бағытталды. Олар қаруға назар аудару тобының суреттегі өзгеріс олардың назарын қаруға аударған кезде өзгеріске сезімталдығы азайғанын анықтады. Бұл қаруға назар аударудың теріс емес жағдайларда да қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қарудың балаларға әсері

Зерттеу ұсыныстарын ескере отырып, кейбір жақында жүргізілген зерттеулер қаруға назар аудару құбылысына қатысты жеке айырмашылықтарды қарастырды, онда қатысушылардың барлық топтары қарудың болуына бірдей реакция жасамады, әсіресе балалар. Кейбір жағдайларда, мысалы, отбасылық зорлық-зомбылықта, балалар маңызды куәгерлер болуы мүмкін, сондықтан жақындағы зерттеулер қаруға назар аудару әсерінің қандай жастан бастап күшті болатынын қарастырды. Бір зерттеуде балалардың есте сақтау қабілетіне күтпеген заттың әсері зерттелді, онда дәстүрлі қарудың орнына қызыл бояумен толтырылған шприц пайдаланылды. Шприцтің болуы есте сақтау тапсырмасын орындауда төмендеуге алып келді, бұл балалардың назарының көп бөлігін қаруға аударғанын көрсетеді, соның салдарынан есте сақтау қабілеттеріне кері әсер етті. Бұл қаруға назар аудару әсері тек ересектерде ғана емес екенін көрсетеді. Осыған ұқсас, Pickel және авторлар (2008) қару немесе бейтарап заттарды көрсететін бейнелерді пайдалана отырып, салыстырмалы зерттеу жүргізді. Тағы да, балалар пышақ болған кезде су бөтелкесіне қарағанда әлдеқайда аз дұрыс ақпаратты еске түсірді. Зерттеушілер мұны пышақтың күтпегендігіне және схемалық түсініксіздікке байланысты деп түсіндірді. Ересектердің қылмыскерді еске түсіруі балаларға қарағанда жалпы алғанда дәлірек болды; тілдік дағдылар, жағдайды түсіну және әртүрлі орындар осы айырмашылықтарға ықпал етті.

Қаруға назар аударуды азайту және оның қылмыстық істерге әсері

Пикель, Росс и Трулав (2006) решили более углубленно изучить эти идеи и применить их конкретно для снижения фиксации на оружии. Если фиксация на оружии – это автоматический процесс, то контроль за привлечением внимания со стороны свидетеля может быть невозможен. Однако, если автоматического привлечения внимания свидетеля не происходит, то эффект фиксации на оружии может быть преодолен. Можно разработать специальную подготовку для обучения человека, который может подвергнуться риску вооруженного ограбления, например, кассира банка или продавца, проводить идентификацию, сопоставимую с ситуацией, когда оружия нет. Данные показывают, что оружие не привлекает внимание автоматически и непроизвольно. Если свидетелю была прочитана лекция о фиксации на оружии и проблемах, которые могут возникнуть при формировании памяти в инциденте, когда на месте происшествия присутствует оружие, он может более точно идентифицировать преступника. Это показывает, что при надлежащей подготовке эффект фиксации на оружии можно преодолеть, и показания свидетеля становятся более точными. Однако эти выводы являются теоретическими и должны быть воспроизведены в реальных ситуациях, чтобы по-настоящему оценить их полезность. Они вселяют надежду на то, что эффект фиксации на оружии можно нейтрализовать путем обучения этой теме, но они останутся теоретическими до проведения дальнейших исследований и реализации этой идеи. Последующие исследования Пикеля и Снейда (2018) показали, что испытуемые сообщали о большем количестве правильных деталей с места преступления, если преступник был белым, по сравнению с преступником, принадлежащим к другой расе. В исследовании измерялись стереотипы, связанные с расой, и было сделано заключение, что успеваемость по памяти не связана с предрассудками испытуемых. Оценки показали, что испытуемые хорошо осведомлены о стереотипах и не поддерживают предрассудки. Результаты показывают, что наличие оружия может затруднить правоохранительным органам привлечение к ответственности преступников, принадлежащих к белой расе, по сравнению с преступниками, принадлежащими к другой расе. Одним из методов, который все чаще используется для снижения негативных последствий, которые могут возникнуть из-за ошибок в показаниях свидетелей, включая ошибки, которые могут возникнуть из-за эффекта фиксации на оружии, являются показания экспертов-психологов-исследователей о показаниях свидетелей. Это образовательная сессия, которую судья должен разрешить, проводимая судебным психологом для присяжных в рамках судебного процесса. Эта форма экспертных показаний называется «социальной основой показаний», определяемой Кронином как «экспертные показания, представляющие выводы, основанные на исследованиях в области социальных наук, чтобы помочь суду принять решение». Экспертные показания предоставят присяжным контекст для оценки показаний свидетелей, и присяжные должны учитывать это при принятии решений. Основная проблема этой стратегии заключается в том, что многие судьи не разрешают эти экспертные показания в своих судах. Например, в судебном деле Blasdell v. State (2010, 2015) женщина, которую ограбил вооруженный неизвестный мужчина, смогла подробно описать оружие, но могла предоставить лишь очень неточные детали о преступнике. Защита не смогла представить экспертные показания о концепции фиксации на оружии, и подозреваемый был осужден на основании показаний свидетеля. Несмотря на такие случаи, причина, по которой судьи не разрешают экспертные показания, заключается в том, что они считают, что информация, представленная в социальной основе показаний, является общеизвестной. Однако данные убедительно показывают, что типичный член жюри не знает большей части информации, представленной экспертом. Ненадежность показаний свидетелей не является общеизвестной, и психология свидетелей может предложить присяжным достоверную и конструктивную информацию. Даже при этих знаниях решения присяжных не могут идеально служить правосудию без исключений, но совершенство в правовой системе является недостижимой целью. Однако любая информация о недостатках показаний свидетелей может лучше служить правосудию в долгосрочной перспективе. Что касается показаний свидетелей, то другое исследование Шоу и Скольника (1994) обнаружило, что пол играет роль в памяти и воспроизведении свидетелями преступления. И мужчины, и женщины легче идентифицировали цели своего пола, чем цели противоположного пола. Женщины точнее идентифицировали других женщин, а мужчины – мужчин, чем женщин. Существуют некоторые этические проблемы, связанные с этими экспертами. Есть аргументы, которые предполагают, что эти социальные основы показаний дискредитируют свидетелей и ставят жертв и случайных прохожих на скамью подсудимых. Однако это не цель экспертов. Эти показания лишь пытаются просветить членов жюри о проблемах, которые могут возникнуть у свидетелей. Могут также возникнуть вопросы о достоверности экспертных показаний. Процесс проверки экспертов не очень строгий, и критерии эксперта-свидетеля не прописаны четко. Это может привести к битве экспертов между обвинением и защитой. Любые показания, которые обвинение или защита сочтет уместными для опровержения противоположной стороны, могут быть представлены, если судья разрешит, поэтому может быть вызван эксперт и разразиться битва экспертов. Это отвлекает от основной сути судебного процесса и может подавить жюри.