Көне грек дінінде батырларға табыну

Кіріспе

Ежелгі грек дінінде батырларға табыну

Ежелгі грек дінінің ерекше белгілерінің бірі – батырларға табыну болды. Гомер грек тілінде "батыр" (hḗrōs) сөзі адам мен құдайдың арасында туған өлімді жандарды білдірді. Алайда, тарихи кезеңде бұл сөз қабірінде немесе арнайы киелі жерде құрметтелген, оның өміріндегі даңқы немесе ерекше өлімі тірілерді қолдауға және қорғауға күш берген, қайтыс болған адамды білдіретін болды. Батыр адамнан артық, бірақ құдайдан кем болды, және әртүрлі кішігірім мистикалық тұлғалар батырлар тобына қосыла бастады; батыр мен құдай арасындағы шекара, әсіресе ең танымал, бірақ ерекше батыр Геракл жағдайында, анық емес еді. Қола дәуірінен қалған зор қиратылыстар мен обалар (үлкен жерлеу үйінділері) б.з.б. 10-9 ғасырлардағы гректерге бір кезде зор болған, бірақ қазір жоғалған дәуірдің сезімін берді; олар мұны "Илиада" және "Одиссея" сияқты туындылар арқылы танымал болған ауызша эпос дәстүрінде көрсетті. Лефканди сияқты жерлерде, үзілістен кейін, көптеген жаңа құрбандықтар ұсыныла бастады, тіпті зорлықпен жерленген қайтыс болғандардың есімдері де жадтан шығып кеткенімен. Робин Лейн Фокс: "Осы ескі және әсерлі жерлерге жерленген деп саналатын адамдарды анықтау үшін әңгімелер айту басталды" деп атап өтеді. Басқаша айтқанда, бұл батырлар туралы түсінік пен олардың ежелгі гректер үшін қандай мағынаға ие болғанының айқын мысалы.

Батырлар табынуының сипаты

Грек батырларына табыну, олар дамыған тайпалық ата-тектің құлшылығынан ерекшеленді, себебі полис дамыған сайын ол отбасылық емес, азаматтық сипатқа ие болды, және көп жағдайда табынушылардың ешқайсысы өз тегін батырға дейін байланыстырмады: микендік дәуірден батырға арналған бірде-бір ғибадатхана үздіксіз сақталған жоқ. Льюис Фарнелл ата-тегі жергілікті ғана болса, батыр бірнеше жерде құрметке ие болуы мүмкін екенін атап өтті, сондай-ақ батырлар культі эпостық дәстүрдің күшті ықпалында болды, ол "көбінесе естен шыққан қабірлерге есімдер берді" және тіпті дориліктерге микендік батырлармен байланыс жасауға мүмкіндік берді, деп мәлімдеді. "Колдстрим дорилік аймақтарындағы құрбандықтарды эпостың таралуымен түсіндіруге болады деп сенді, әйтпесе шетелдік, көшпенді халықтың микендік аталарына ерекше құрмет көрсетуі күмәнді". Үлкен микендік толос қабірлері, ұлы өткеннің белгісі болған, көбінесе батырлар культінің ортасы болды. Барлық батырлардың есімдерімен таныс болғаны да рас емес. Батырларды құлшылық нысаны ретінде емес, тірі және әрекет етуде бейнелейтін эпикалық дәстүрден басқа, батырлар культіне қатысты ең алғашқы жазба дерек б.з.д. VII ғасырдың соңындағы афиналық заңгер Драконға жатқызылады, ол құдайлар мен жергілікті батырлардың екеуі де ата-бабалық дәстүрге сәйкес құрметтелуі керек деп бұйырды. Осылайша, дәстүр бұрыннан қалыптасқан, және көптеген жергілікті батырлар болды. Жазба деректері батырлардың қабірлерінің және теменос немесе киелі орынның маңыздылығын атап көрсетеді, онда жер астындағы обрядтар олардың рухтарын жұбатты және оларды негізін қалаушылар ретінде қараған адамдарға жақсылық тілеуге итермеледі, олар туралы негізін қалау туралы аңыздар айтылды. Батырдың шектеулі және жергілікті ауқымында ол "өмірінің шектеулі және партиялық мүдделерін сақтады. Ол қабірінің жанында тұратын немесе өзінің тайпасының мүшесі болған адамдарға көмектесетін", - деп атап өтті Роберт Паркер, Гераклдың панэллиндік ауқымы тағы да ерекшелік екенін еске салды. Уитли соңғы кезеңді түсіндірді, онда батырлар культі қала-мемлекеттің саяси жарқындығы ретінде қабылданып, Афинаның Марафон (б.з.д. 490 ж.) шайқасының кремацияланған батырларына арналған стелалармен қоршалған архаикалық аристократиялық дөңгелегінде бейнеленді, оларға жер астындағы культ арналды, құрбандық орлары көрсеткендей. Грек батырлары өлген императорларға арналған римдік культтен де ерекшеленді, себебі батырлардың Олимпке көтерілгені немесе құдайларға айналғаны туралы ойлар болған жоқ: олар жер астында болды, ал олардың күші жергілікті ғана болды. Осы себепті батырлар культі хтондық сипатқа ие болды, ал олардың рәсімдері Зевс пен Аполлонға қарағанда Геккате мен Персефонаға көбірек ұқсады: қараңғыдағы су құю, тірілер бөліспейтін құрбандықтар. Жоғарыда айтылғандарға екі ерекшелік - Геракл мен Асклепий, оларды ерлер немесе құдайлар ретінде құрметтеуге болады, хтондық су құю немесе толық құрбандық арқылы. Батырлар культіндегі кейіпкерлер мифтердегі кейіпкерлерден мүлдем өзгеше әрекет етті. Олар адамдар немесе жыландар түрінде көрінуі мүмкін, және олар ашуланбаса, көрінуі сирек болды. Пифагордың бір нақыл сөзі еденге түскен тамақты жемеуге кеңес береді, себебі "ол батырларға тиесілі". Батырларды елемеген немесе оларды қанағаттандырмаған жағдайда олар қаскөйлікке айналуы мүмкін: Аристофанның фрагментарлық пьесасында анонимді батырлар хоры өздерін біт, қызба және ірің жіберушілер ретінде сипаттайды. Грекияның материгіндегі археологиялық дәлелдермен расталған ең ертедегі батырлар мен батыршалар культіне Меналай мен Еленаға арналған Спарта маңындағы Терепнедегі Меналейон, Микендегі Агамемнон мен Кассандраға арналған ғибадатхана, Амиклайдағы Александраға арналған тағы бір және Итаканың Полис шығанағындағы Одиссейге арналған тағы бір ғибадатхана жатады. Бұлардың барлығы б.з.д. VIII ғасырға жатады. Олимпиядағы Пелопс культі архаикалық кезеңге дейін барады.

Greek hero cults were distinct from the clan based ancestor worship from which they developed, in that as the polis evolved, they became a civic rather than familial affair, and in many cases none of the worshipers traced their descent back to the hero any longer: no shrine to a hero can be traced unbroken from Mycenaean times. Whereas the ancestor was purely local, Lewis Farnell observed, the hero might be tended in more than one locality, and he deduced that hero cult was more deeply influenced from the epic tradition, that "suggested many a name to forgotten graves", and provided even Dorians a connection to Mycenaean heroes, according to Coldstream. "Coldstream believed the currency of epic would account for votives in Dorian areas, where an alien, immigrant population might otherwise be expected to show no particular reverence for Mycenaean predecessors". Large Mycenaean tholos tombs that betokened a grander past, were often the site of hero cults. Not all heroes were even known by names. Aside from the epic tradition, which featured the heroes alive and in action rather than as objects of cultus, the earliest written reference to hero cult is attributed to Dracon, the Athenian lawgiver of the late seventh century BC, who prescribed that gods and local heroes should both be honoured according to ancestral custom. The custom, then, was already established, and there were multiple local heroes. The written sources emphasise the importance of heroes' tombs and the temenos or sanctuary, where chthonic rites appeased their spirits and induced them to continue to favour the people who looked to them as founders, of whom founding myths were related. In the hero's restricted and local scope he "retained the limited and partisan interests of his mortal life. He would help those who lived in the vicinity of his tomb or who belonged to the tribe of which he himself was the founder," observes Robert Parker, with the reservation that Heracles, with his pan Hellenic scope, was again the exception. Whitley interpreted the final stage, in which hero cult was co opted by the city state as a political gesture, in the archaic aristocratic tumulus surrounded by stelae, erected by Athens to the cremated citizen heroes of Marathon (490 BC), to whom chthonic cult was dedicated, as the offering trenches indicate. On the other hand, Greek heroes were distinct from the Roman cult of dead emperors, because the hero was not thought of as having ascended to Olympus or become a god: he was beneath the earth, and his power purely local. For this reason hero cults were chthonic in nature, and their rituals more closely resembled those for Hecate and Persephone than those for Zeus and Apollo: libations in the dark hours, sacrifices that were not shared by the living. Two exceptions to the above were Heracles and Asclepius, who might be honored as either heroes or gods, with chthonic libation or with burnt sacrifice. Heroes in cult behaved very differently from heroes in myth. They might appear indifferently as men or as snakes, and they seldom appeared unless angered. A Pythagorean saying advises not to eat food that has fallen on the floor, because "it belongs to the heroes". Heroes if ignored or left unappeased could turn malicious: in a fragmentary play by Aristophanes, a chorus of anonymous heroes describe themselves as senders of lice, fever and boils. Some of the earliest hero and heroine cults well attested by archaeological evidence in mainland Greece include the Menelaion dedicated to Menelaus and Helen at Therapne near Sparta, a shrine at Mycenae dedicated to Agamemnon and Cassandra, another at Amyklai dedicated to Alexandra, and another in Ithaca's Polis Bay dedicated to Odysseus. These all seem to date to the 8th century BC. The cult of Pelops at Olympia dates from the Archaic period.

Батырлар (еркек) және қаһармандықтар (әйел)

Батырлар культі көбінесе ерлерге арналды, бірақ іс жүзінде құлшылық етушілер отбасы мүшелерінің тобын құрметтеген, оларға батыр күйеудің әйелі, батыр ұлдың анасы (Алькмен және Семеле), батыр әкенің қыздары кірген. Финли Одиссей әлемін қараңғы дәуірдегі Грекия дәстүрлерін сағынышпен бейнелейтін сегізінші ғасыр туындысы ретінде қарастырғанда, Пенелопа кейінгі ұрпақтар үшін ізгілік пен тазалықтың символына айналды, ол Агаммнонның адал емес, кісі өлтірген әйелі Клитеемнестрамен салыстырылды; бірақ "батыр" сөзі батырлар дәуірінде әйел тегінде болған емес. Егер жергілікті культ құрбандық қыз Ифигения сияқты тұлғаларды құрметтесе, көне жергілікті нимфа аңызға айналған өмірлік бейнеге дейін төмендетілді. Басқа да оқшауланған әйел тұлғалары жергілікті культтың бастыларын бейнеледі. Ларсон жинаған иконографиялық және эпиграфикалық деректер батыршаларды батырларға ұқсас, бірақ андроцентрикалық грек мәдениетінде әдетте олардан төмен дәрежеде бейнелейді. Бұл әйелдердің ежелгі Грекияда ғана емес, бүкіл ежелгі әлемде атқарған рөлімен сәйкес келеді – олар жеке даму мен демалысқа қарағанда көбінесе көлеңкеде және қызмет көрсетуге бағытталған.

Қабірлер мен үйінділер

Грекияның барлық аймақтарында, кейде Түркияда да жерлеу үйінділері кездесетін. Көне шайқас далаларында немесе жиі баратын ортақ жерлерде алып топырақ үйінділері орналасқан. Ғалымдар осы үйінділерді "тумулдар" деп атайды. Көптеген адамдар осы үйінділерді не үшін салғандарын және олардың қандай мақсаты болғандығын білуге тырысты. Соның бір көрнекті мысалы – б.з.б. 490 жылғы Марафон шайқасынан кейін. Парсыларды жеңген афиналықтар қаза тапқандарын жерлеуге міндетті болды. Барлығы 192 адам қаза тапты.

Көне Грецияда мұндай үйінділердің ішінде 3 негізгі компоненттен біреуі болуы мүмкін, олар үйінді ішінде баспалдақ сияқты құрылымда орналасқан. Бұл баспалдақ тәрізді құрылымда әртүрлі салтанатты рәсімдерді өткізуге және құнды заттарды сақтауға арналған 1 немесе 2 саты болуы мүмкін. Бірінші саты кремация үшін пайдаланылса, екінші сатыға сыйлықтар немесе құнды естелік заттар қойылатын. Содан кейін бүкіл құрылыс алып үйіндімен жабылатын. Афиналық ескерткіште оны биік, жіңішке тас плиталармен қоршап, оларға құрмет білдіретін жазулар немесе кез келген "батырға" арналған құттықтаулар жазылуы мүмкін.