Кіріспе

Филиппин тарсиері (Carlito syrichta), Себуано және басқа Висая тілдерінде жергілікті түрғындар мавумаг деп, ал варай тілінде маго деп атайды, Филиппинге ендемік тарсиер түрі. Ол аралдың оңтүстік-шығыс бөлігінде, әсіресе Бохол, Самар және Лейте аралдарында кездеседі. Бұл шамамен 45 миллион жыл бұрын пайда болған Tarsiidae тұқымдасының мүшесі, оның аты ұзын "тарс" немесе тобық сүйегінен шыққан. Бұрын Tarsius тұқымдасына жатқан, қазір Карлито тұқымдасының жалғыз өкілі болып саналады, бұл тұқым консерватор Карлито Пизаррасқа арналған жаңа тұқым. Оның географиялық ареалы Марипипи аралы, Сиаргао аралы, Базилан аралы және Динагат аралын да қамтиды. Карлито тұқымдасы консерватор Карлито Пизаррас есімімен аталады. Филиппин тарсиері Себуано және басқа Висая тілдерінде мавумаг, ал варай тілінде маго деп белгілі. Сондай-ақ ол мамаг, магау, малмаг және магатилок иок деп те танылады.

Таксономиялық жіктеу

Филиппиндік тарсиер – Карлито туысының жалғыз өкілі және Тарсиерлер тұқымдасының мүшесі. Қазіргі уақытта үш түршесі белгілі. Филиппиндік тарсиерді батыс биологтарына 18 ғасырда миссионер Дж. Камелдің Филиппиннен келген жануар туралы сипаттамасы арқылы таныстырды, оны Дж. Петивер жариялады. Петивер 1705 жылы Камелдің сипаттамасын жариялап, жануарды Cercopithecus luzonis minimus деп атады, бұл Линнейдің (1758) Simia syrichta және соңында Карлито syrichta, қазіргі ғылыми атауының негізі болды. IUCN таксономиялық ескертуінде екі түрше тізімделген, бірақ атаусыз түрше қазіргі уақытта анықталмаған, сондықтан түрге тұтастай қарастырылады. Хилл (1955) Tarsius syrichta carbonarius және Tarsius s. fraterculus түршелерін нашар анықталған түрлер ретінде таныды. Нимиц (1984) мұражайлық үлгілермен салыстырғанда айырмашылықтардың маңызсыз екенін анықтады. Муссер мен Дагосто (1987) бұл мәселені шешу үшін мұражайдағы үлгілердің жеткіліксіз екенін айтты, бірақ Хейни Динагаттан алынған бір еркек тарсиердің ерекше болуы мүмкін екенін атап өтті. Гровс (2001) C. syrichta-ның ешқандай түршесін мойындамады. Ересек тарсиердің орташа мөлшері ересек адамның жұдырығындай болады. Аналық тарсиерде бірнеше сүт бездері бар, бірақ жалғыз функционалды без кеудесінде орналасқан. Басқа бездер жаңа туған тарсиерлерге тірек нүктесі ретінде қолданылады. Жүктілік мерзімі 180 күн, яғни 6 айға созылады, содан кейін тек бір тарсиер туады. Жаңа туған тарсиер көп мөлшерде түкпен және көздері ашық болып туады. Оның денесі мен басының ұзындығы шамамен , ал құйрығының ұзындығы шамамен құрайды. Барлық тарсиерлер сияқты, Филиппиндік тарсиердің де көздері бас сүйегіне бекітілген, олар көз ұяларында қозғала алмайды. Оның орнына, мойындағы ерекше бейімделу оның дөңгелек басын 180 градусқа бұруға мүмкіндік береді. Олардың көздері пропорционалды түрде үлкен, барлық сүтқоректілердің ішіндегі ең үлкен көз-дене салмағы арақатынасына ие. Бұл үлкен көздер түнгі жануарға түнде тамаша көруге мүмкіндік береді. Күн сәулесінде тарсиердің көздері қысылып, көздің қарашығы жұқа нүктеге дейін тарылады. Аз жарықта немесе қараңғыда көздің қарашығы кеңейіп, көздің көбін жабады. Үлкен, жарғақты құлақтары жылдам қозғалады, тарсиерге кез келген қозғалысты естіуге мүмкіндік береді. Филиппиндік тарсиердің жұқа, қалың жүні сұрдан қоңырға дейін боялған. Теңгерімді сақтау үшін көбінесе қолданылатын құйрығы, ұшында шашы бар, шашты емес және дене ұзындығынан екі есеге жуық. Оның созылған "тарсус", яғни білезік сүйегі, тарсиерге ағаштан ағашқа кем дегенде секіруге мүмкіндік береді. Олардың тіс формуласы - , салыстырмалы түрде кішкентай жоғарғы кәсіптері бар. Оның мекендейтін жеріне тропикалық жаңбырлы ормандар, тығыз өсімдіктер мен оны қорғайтын ағаштар, сондай-ақ биік шөптер, бұталар және бамбук шоқтары кіреді. Ол екіншілік ормандардағы тығыз, төменгі деңгейлі өсімдіктерді ұнатады, олардың қону орындары жерден шамамен биіктікте орналасқан. Алғашқы зерттеулер Филиппиндік тарсиердің мекендеу аумағы 100000 шаршы метр екенін көрсетті, бірақ соңғы зерттеулер үй-жайлар еркектер үшін орташа есеппен 16 еркек және әйелдер үшін 41 әйел тарсиердің тығыздығын көрсетеді. Еркектер мен әйелдер жалғыз өмір сүреді, бірақ кейде түнде жолдасады. Олар орманды аралап , оңтайлы аймаққа дейін барады.

Жыртқыш жануарлар

Адам аңшыларынан өзге, жақын ауылдардан қуылған жабайы мысықтар – осы түрдің басты жауы болып табылады, алайда кейбір ірі құстар да оны жемдейді. Түнде белсенді болуы және ағаштарда өмір сүру әдеттерінің салдарынан, филиппин тарсиері көбінесе сұңқарлардың немесе оның ағаш басындағы қоныстарында кездесетін шағын жыртқыштардың шалағы болады.

Табиғаттағы қауіптер

Соңғы 45 миллион жыл бойы тарсилер әлемнің әртүрлі жауын ормандарында мекендеген, бірақ қазір олар Филиппин, Борнео және Индонезиядағы бірнеше аралдарда ғана кездеседі. Халықтың жылдам өсуіне байланысты, ормандар көбірек егістік жерлерге, тұрғын үйлерге және жолдарға айналып жатыр, сондықтан филиппин тарсиерінің усақ-түйек өмір сүретін жері жойылып барады. Парадоксалды жайт, жергілікті сенімдер мен ырым-жырымдар, әсіресе Сарангани провинциясындағы тығыз жауын ормандарымен бірге, осы жойылу қаупі төнген түрді сақтап келген сияқты. Жергілікті тайпалар филиппин тарсиерлерін жабайы күйде қалдырады, себебі олар бұл жануарлар бақытсыздық әкелуі мүмкін деп қорқады. Бұдан бөлек, Лобок, Бохолдағы жеке тұлғалардың тарсиерлерді көрсетуі туристерді оларды заңсыз түрде үй жануарлары ретінде алуға ынталандыруы мүмкін деген пікір бар. Тарсиерлер тұтқындық жағдайында жақсы өмір сүрмейді. Жабайы табиғатта 24 жылға дейін өмір сүрсе, тұтқынға алынғанда өмір сүру ұзақтығы 2-ден 12 жылға дейін қысқарады.

Қорғау бастамалары

Филиппин тарсьерін сақтауға екі ұйым қатысады: "Endangered Species International" (ESI) және "Philippine Tarsier Foundation". ESI Минданао аралында жұмыс істейді, онда табиғатты қорғау тобы тарсьерлерге арналған қауіпсіздік аймағын құрды, тарсьерлердің қоныстанған жерін қалпына келтіру үшін жойылып бара жатқан ағаштарды отырғызды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер мен білім беру шараларын жүргізеді. Жергілікті ұйымдар мен үкіметпен серіктестікте ESI тарсьер жолын және оның мекендеу ортасына көзқарас ұсынатын орынды құрды. Қауіпсіздік аймағындағы өсімдіктер мен жануарлар туралы ақпараттық тақталар орнатылған.