Кіріспе

Иран мифологиясының батырлық садақшысы Араш садақшы (آرش کمانگیر Āraš e Kamāngīr) – иран мифологиясының батырлық кейіпкері. Иран халық ауыз әдебиеті бойынша, Иран мен Туран арасындағы шекараны Араш өмірін тікелей жебеге салып атқан жебемен белгілеген. Жебе күндер бойы ұшып, соңында Окс өзенінен әрі, бастапқы атылған жерінен жүздеген шақырым қашықтықтағы жаңғақ ағашының қабығына түсті.

Атаудың шығу тегі

Бірнеше дереккөздер (мысалы, әл-Бируни) «Араш» атауын «Аршак» (яғни Арсак) атауының бастауы деп қарастырған болса да, Парфян әулетінің атауы «Ардаширдің» парфян немесе шығыс ирандық баламасынан, яғни «Артаксеркс» атауынан шыққан, атап айтқанда Арсакидтер II Артаксеркстен таратынын мәлімдеген. (Ирандық династиялардың мифологиялық тұрғыдан біріктірілген шежірелерінде Арсакидтер басқа Араш арқылы Каи Кобадтан да таратынын айтқан.) Ауызша дәстүрдегі атауларға тән, «Араш» атауының көптеген нұсқалары бар. Авестада бұл атау «Ерекша» (Ǝrəxša) түрінде кездеседі, «ирандықтардың арасындағы ең жылдам жебеге ие» (Яшт 8.6) деген мағынаны білдіреді. Бұл авест тіліндегі форма зороастриялық орта парсы тілінде «Эраш» (Бундахишн, Шахрастанха и Эран, Занд и Вахуман Яшт, Махи Фравардин) болып жалғасады, одан ағылшын тілінде «Эрух» сөзі пайда болған. Жаңа парсы тілінде «Эраш» және «Ираш» (әл-Табари және ибн әл-Атирде); «Арашшебатир» (әл-Табариде); «Араш» (әл-Талабиде); «Араш» (Мақдеси, Балами, Можмал, Мараси, әл-Бируни және Горғанидің «Виc о Рамин» шығармаларында) қолданылады. Авестадағы «жылдам жебе» эпитетін көрсететін атаулардың ішінде әл-Табаридің «Арашшебатир» және Можмалдың «Араш е Шеватир» атаулары бар. Тегі бойынша «Араш/Араш каман қыр» – «Араш, садақ шебері» атауы да бар. Бұл сонымен қатар сол жерде өмір сүрген адамдардың кең таралған аты.

Қорытынды

Қанатшының негізгі тарихы былай баяндалады: Ирандықтар мен турандықтар арасындағы "патшалық даңқ" (хварра) үшін болған соғыста, турандық генерал Афрасиаб әділ Манучехрдің әскерін қоршап алды, сосын екі тарап та бейбіт келісімге келуге келісті. Олардың арасындағы келісім бойынша, Манучехр мен ирандықтарға садақпен жететін жерлер қайтарылады, ал қалғандары Афрасиаб пен анирандықтарға тиесілі болады деп шешілді. Періште (әл-Бируниде бұл Исфандарамад, яғни Амеша Спента Спента Армаити, орта парсы тілінде Спендармад деп аталады) Манучехрге ерекше садақ және жебе жасауды бұйырады, ал Араштан мерген болуын сұрайды. Содан Араш таңертең арнайы дайындалған жебені атып жібереді, ол ұзақ қашықтыққа (төменде қараңыз) ұшып, соңында қонып, ирандықтар мен анирандықтардың болашақ шегарасын белгілейді. Талеби мен Баламиде Араш атылған оқтан қаза тауып, жоғалып кетеді. Әл-Табариде оны халық құрмет тұтып, садақшылардың басшысы етіп тағайындайды және өмірін мәртебелі түрде өткізеді. Жебенің қашықтығы әртүрлі айтылады: бірінде – мың парсақ, екіншісінде – қырық күндік сапар. Кейбір деректерде жебе таңнан түске дейін, ал басқаларында таңнан күн батқанға дейін ұшады. Бірнеше дереккөз оқиғаның нақты күнін көрсетеді. Орта парсының Mah i Frawardin кітабы 1-ші айдың 6-шы күнін (яғни Фраварддиннің Хордады) атап көрсетеді; кейінгі дереккөздер бұл оқиғаны Тиреган мерекесімен (13-ші Тир) байланыстырады, бұл, әлдебір жайлылықтан туған болуы мүмкін, себебі Тир деген сөздің мағынасы "жебе" дегенді білдіреді. Араш жебені қай жерден атқандығы да әртүрлі айтылады. Авестада (батыс Ирандағы жерлер туралы ештеңе айтылмаған) ол Аирё.хшаота, Орта Климаттағы белгісіз жерде болған. Ислам дәуірінің деректерінде бұл оқиға Каспий теңізінің оңтүстігіндегі Табарстан аймағында болғандығы айтылады (Табари, Талеби, Мақдеси, Ибн әл-Атир, Мараши) және (әл-Бируни, Гардези); Амол бекінісі (Можмал); Дамаванд тауы (Балами) немесе Сари (Горган). Жебе қай жерге түскені де әртүрлі айтылады: Авестадағы 'Хванвант тауы' (сондай-ақ белгісіз жер); Балхтағы өзен (Табари, әл-Атир); Балхтан шығысқа қарай (Талеби); Бактрия/Тохаристан (Мақдеси, Гардизи); Окс өзенінің жағалауы (Балами) немесе Мерв (Можмал). Әл-Бирунидің сөзіне сүйенсек, ол "Фаргана" мен Табарстанның арасындағы "Хорасанның [Ұлы] ең шеткі аймағында" жаңғақ ағашына тиген. Араш есімі ирандықтар арасында бүгінге дейін танымал.

Қазіргі заманғы аңыз

Ирандық ақын Сиаваш Касраи 1959 жылы "Араш мерген" атты ұзын поэмасын жазды. Бұл эпикалық шығарма ежелгі парсы мифіне негізделген, Аршаның өз елін шетелдік биліктен босату үшін жасаған батырлық құрбандығын көрсетеді. Баһрам Бейзай 1977 жылы көрсетілген "Араш" фильмін "Араш және садақшы" поэмасына жауап ретінде түсірді. Бейзайдың "Арашы" әңгіме де, пьеса да емес, ол әлемнің әртүрлі жерлерінде бірнеше рет сахналады, соның ішінде 2013 жылдың шілдесінде Стэнфорд университетінің Анненберг аудиториясында.

Араш Камангирдің алтын жебесі

Наурыз әлем институты Араш Қамангирдің алтын жебесін (бейбітшілік, романтикалық қорғаныс) ашу рәсімін Дүниежүзілік бейбітшілік күні (20 қыркүйек 2020) қарсаңында өткізді. Араш Қамангирдің алтын мен әшекей бұйымдармен әшекейленген жебеге қарауы – бұл, шын мәнінде, бейбіт мифтерді суреттеу арқылы туындаған көркемдік идеал.