Кіріспе

Анжелика архангеликасы, әдетте анжелика, бақша анжеликасы, жабайы сельдерей және норвегиялық анжелика деп белгілі, Apiaceae тұқымдасына жататын екі жылдық өсімдік. Оның бір түрі иісті, жеуге жарамды сабақтары мен тамырлары үшін өсіріледі. Apiaceae тұқымдасының басқа да бірнеше түрлері сияқты, оның сыртқы түрі бірнеше улы өсімдіктерге (Conium, Heracleum және басқалар) ұқсас, сондықтан оны толық сеніммен анықтамаса, жеуге болмайды. Синонимдері: Archangelica officinalis және Angelica officinalis.

Сипаттамасы мен таралуы

Алғашқы жылында тек жапырақтары өседі, бірақ екінші жылы оның жолақты сабағы 2,5 метрге дейін (8 футтан сәл аса) жетеді, ал түбірі дәмдеуге арналған дайындамаларда қолданылады. Оның жапырақтары үш негізгі топқа бөлінген көптеген кішкентай жапырақшалардан тұрады, олардың әрқайсысы тағы үш кіші топқа бөлінеді. Жапырақшалардың жиектері ұсақ тісті немесе араланған. Шілде айында гүлдейтін гүлдері кішкентай және көп, сары немесе жасыл түсті, олар ашық сары, сопақ пішіндес жемістері бар үлкен, шар тәрізді шатыршаларға топтасқан. Анжелика тек ылғалды топырақта, әсіресе өзендер мен су жинақтарының жанында өседі. Анжелика архангелика Ресей, Финляндия, Швеция, Норвегия, Дания, Гренландия, Фарер аралдары және Исландияда, көбінесе елдердің солтүстік бөлігінде өседі. Ол Францияда, негізінен Deux Sèvres департаментіндегі Ниорт қаласына жақын орналасқан батпақты аймақтағы Марас Пойтвенде өсіріледі. Саудада қол жетімді анжелика көбінесе Венгрия, Румыния, Болгария, Германия және Польшадан әкелінеді.

Пайдалануы мен тарихы

10-шы ғасырдан бастап, анжелика көкөніс және емдік өсімдік ретінде өсірілді, ал 12-шы ғасырда Скандинавияда кең таралды және әсіресе саами мәдениетінде қолданылады. Бұрын саами тағамдарында дәмдеуіш ретінде қолданылған және «кванне» деп аталған. Оны ликерлер мен аквавиттердің (мысалы, Шартр, Бенедиктин, Вермут және Дубонне), омлеттер мен форельдің дәмдігі ретінде, сондай-ақ джем жасауға пайдаланады. Ұзын, ашық жасыл сабақтары қантта қатырылып, тағамды безендіру үшін қолданылады. Анжелика – өте күшті хош иісімен ерекшеленетін, құрма, петрушка, анис, қарақұмық немесе шыршыдан мүлдем өзгеше өсімдік. Оны абсинт, аквавит және горьковат дәмдеуіштерге де қосады. Анжелика архангеликаның қуыс сабақтарын жеуге болады. Сабақтарынан жапырақтары алынып, қант сиропында кристалданып, тортты безендіру үшін немесе тәтті ретінде жасыл түске боялады.

Химиялық құрамы

Анжелика тамырының эфир майы құрамы тамырдың жасына байланысты өзгереді. Әдетте, тамырларда α-пинен және β-фелландрен сияқты көп мөлшерде терпендер кездеседі. Зерттеулер нәтижесінде 80-нен астам түрлі хош иіс заттары анықталды. Парфюмерлер мен хош иіс химиясы мамандары үшін ерекше қызығушылық тудыратын циклопентадеканолид, тамырларда <1%, ал тұқымдарда <0,5% мөлшерде болғанымен, анжелика тамырына ерекше мускус хошын сыйлайды. Тамырлар көбінесе тағамдық және хош иіс мақсаттарында қолданылады, сондай-ақ бірнеше геракленол туындылары да бар. A. archangelica subsp. litoralis-тің су тамырларынан алынған экстракт құрамында аденозин, кониферин, екі дигидрофурокумарин гликозиді – аптерин және 1′ O β d гликопиранозил (S) мармезин (мармезинин), 1′ O β d глюкопиранозил (2S, 3R) 3-гидроксимармезин және 2′ β d глюкопиранозилоксимармезин кездеседі.

Этимология

Анжелика – 16 ғасырдың ортасынан бері "періштедей" мағынасын беретін латын тіліндегі әйел есімі, бұл атау оның хош иісіне байланысты берілген болуы мүмкін.