Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Palazzo del Te, немесе жай ғана Palazzo Te, Италияның Мантуя қаласының шетінде орналасқан сарай. Бұл манерлік сәулет стилінің көрнекті үлгісі және Джулио Романоның мойындалған шедеврі.
Palazzo del Te, or simply Palazzo Te, is a palace in the suburbs of Mantua, Italy. It is an example of the mannerist style of architecture, and the acknowledged masterpiece of Giulio Romano.
Атауы
Сарайды көбінесе ағылшын тілінде жазатын авторлар, әсіресе өнер тарихшылары, Палаццо дель Те деп атайды. Итальян тілінде бұл атау қазір Palazzo Te деп жиі қысқартылады. Алғашқыда ол Іл Те деп аталған, бұл сарай салынған маңыраудағы ауылдың аты. Топоним, көбінесе ломбард тіліндегі tejee немесе tejé сөздерінен шыққан, ол бұл жерде бұрын өскен "ыстықайлар тобын" білдіреді, немесе латын тіліндегі "шатыр" деген мағынадағы сөзден туындаған болуы мүмкін. Өнер тарихшысы Джорджо Вазари атауды Палаццо дель Т деп жазған, бұл Т әрпінің итальян тіліндегі ескі атауына негізделген.
The palace is mostly referred to by English speaking writers, especially art historians, as Palazzo del Te. In Italian, the name is now commonly shortened to Palazzo Te. It was originally named after Il Te, the suburb where it was built. The toponym is most likely derived from Lombard tejee or tejé, referring to a "linden grove" that once grew in the area, or alternatively from Latin [[wikt:attegia "hut". Art historian Giorgio Vasari spelled the name Palazzo del T, based on the now archaic Italian language name of the letter T.
Тарих
Палаццо-дель-Те 1524–1534 жылдары Мантуя маркграфы Федерико II Гонзага үшін демалыс сарайы ретінде салынды. Таңдалған орын – 1502 жылы Мантуя қаласының қабырғаларынан тыс, батпақтардың шетіндегі Изола-дель-Теде салынған Гонзага отбасының жылқы шаруашылығы болған. Ғимаратты жобалауды Рафаэльдің шәкірті Джулио Романоға тапсырды. Он сегіз айдың ішінде тұрғызылған сарайдың негізгі құрылысы шаршы пішіндес үй, ішінде қоршалған ауласы бар. Сарайға ресми бақ үйлесім табады, ол колонналы шатырлармен қоршалған және жартылай дөңгелек колоннадамен аяқталады, бұл экседра немесе эседра деп аталады. Ғимараттың құрылысы аяқталғаннан кейін, он жыл бойы гипстеушілер, мүсіншілер және фреска суретшілерінен тұратын команда лоджиялар мен залдардың бірде-бір бетін әшекейлемейынша тынымсыз жұмыс істеді. Романоның басшылығымен Бенедетто Пагни және Риналдо Мантовано сияқты жергілікті әсемдеуші суретшілер фрескалардың үстінде көп жұмыс істеді. 1630 жылдың шілдесінде Мантуя мұрагерлік соғысы (1628–1631 жж.) кезінде Мантуя мен сарай үш күн бойы 36 000 Ландскнехт жалдамалы әскерлерінен тонауға ұшырады. Қалған тұрғындар басып алушылар әкелген тарихтағы ең қорқынышты обаның құрбаны болды. Палаццодан барлығы тоналып, бос бөлмелердің қабырғаларын безенген нимфалар, құдайлар, құдайылар мен алыптармен бос, көңілсіз қалды.
Palazzo del Te was constructed 1524–34 for Federico II Gonzaga, Marquess of Mantua, as a palace of leisure. The site chosen was that of the family stables which he had built at Isola del Te, on the edge of the marshes just outside Mantua's city walls, as early as in 1502. Giulio Romano, a pupil of Raphael, was commissioned to design the building. The shell of the palazzo, erected within eighteen months, is basically a square house containing a cloistered courtyard. A formal garden complemented the house, enclosed by colonnaded outbuildings ending in a semicircular colonnade known as the Exedra or Esedra. Once the shell of the building was completed, for ten years a team of plasterers, carvers, and fresco painters laboured until barely a surface in any of the loggias or salons remained undecorated. Under Romano's direction, local decorative painters such as Benedetto Pagni and Rinaldo Mantovano worked extensively on the frescos. In July 1630, during the War of the Mantuan Succession (1628–31), Mantua and the palace were sacked over three days by an Imperial army of 36,000 Landsknecht mercenaries. The remaining populace fell victim to one of the worst plagues in history that the invaders had brought with them. The Palazzo was looted from top to bottom and remained an empty shell with nymphs, gods, goddesses, and giants adorning the walls of the empty, echoing rooms.
Сипаттама
Римдегі Вилла Фарнезина сияқты, қала сыртындағы орналасу сарай және вилла сәулетінің үйлесуіне мүмкіндік берді. Төрт сыртқы қасбетінің қабырғаларында жалпақ пилястрлар орналасқан, ал терезелердің орналасуы пиано нобиле ең төменгі қабатта екенін, үстінде екінші қабаттың бар екенін көрсетеді. Шығыс қасбеті қалған үшеуінен Палладиандық мотивтері бар пилястрларымен және аулаға қарайтын арканың орнына ортасында ашық лоджиясымен ерекшеленеді. Қасбеттер көрінетіндей симметриялы емес, ал бағаналар арасындағы аралықтар біркелкі емес. Солтүстік және Оңтүстік қасбеттерінің ортасынан екі қабатты аркалар өтеді, оларға портик немесе фронтон қойылмаған, тек ішкі аулаға апаратын жабық дәліз. Аз ғана терезелер ішкі аулаға ("cortile") қарап тұрады; колоналы қабырғалардың барлық жағында терең нишалар мен терезесі жоқ терезелермен әшекейленген, ал аралық беттері спеццатомен (жарылған және зақымдалған гипс) жабылып, бетке өмір мен көлем береді. Палаццоның ең таңғажайып ерекшелігі – фрескалар. Суреттері Сала ди Психедегі ("Психе залындағы") Олимпиадалық тойлардан және Сала деи Каваллидегі ("Аттар залындағы") стильделген аттардан бастап, Сала деи Гигантиде ("Алыптар залындағы") қабырғалардың айналасында қиратушылық, ашу мен уатылым тудыратын алыптар мен гротесктерге дейін жетеді. Бұл сәнді бөлмелер бір кезде Гонзага әулетінің герцогтық сарайын толықтыру үшін жабдықталған, император Карл V сияқты сол дәуірдің көптеген көрнекті тұлғаларын қабылдады. Ол 1530 жылы келген кезде, Гонзага Федерико II-ні маркизден Мантуя герцогы етіп көтерді. Палаццоның жоғалған дәуірінің ең есте қаларлық бөліктерінің бірі – Казино делла Гротта ("Гроттаның қасбеті"), бұл грот пен логгеттаның (жабық балконның) айналасына орналасқан шағын, жақын бөлмелер жиынтығы. Бұл жерде бір кезде сарай қызметкерлері еден мен қабырғаларында инкрустацияланған қиыршық тастар мен қабықшалардың үстінен құлаған шағын сарқырамада шомылған. Бүгінде Палаццоның бір бөлігінде Арнольдо Мондадори баспасының қамқорлығымен Museo Civico del Palazzo Te (Палаццо Те азаматтық мұражайы) орналасқан. Онда Месопотамия өнерінің коллекциясы жиналған.
Like the Villa Farnesina in Rome, the suburban location allowed for a mixing of both palace and villa architecture. The four exterior façades have flat pilasters against rusticated walls, the fenestration indicating that the piano nobile is the ground floor, with a secondary floor above. The East façade differs from the other three by having Palladian motifs on its pilaster and an open loggia at its centre rather than an arch to the courtyard. The facades are not so symmetrical as they appear and the spans between the columns are irregular. The centers of the North and South facades are pierced by two storey arches without portico or pediment, simply a covered way leading to the interior courtyard. Few windows overlook the inner courtyard ("cortile"); the colonnaded walls are decorated on all sides by deep niches and blind windows, and the intervening surfaces are spattered by spezzato (broken and blemished plaster) giving life and depth to the surfaces. The frescoes are the most remarkable feature of the Palazzo. The subjects range from Olympian banquets in the Sala di Psiche ("Hall of Psyche") and stylised horses in the Sala dei Cavalli ("Hall of the Horses") to the most unusual of all — giants and grotesques wreaking havoc, fury, and ruin around the walls of the Sala dei Giganti ("Hall of the Giants"). These magnificent rooms, once furnished to complement the ducal court of the Gonzaga family, saw many of the most illustrious figures of their era entertained, such as the Emperor Charles V, who, when visiting in 1530, elevated his host Federico II of Gonzaga from Marquess to Duke of Mantua. One of the most evocative parts of the lost era of the palazzo is the Casino della Grotta ("Lodge of the Grotto"), a small suite of intimate rooms arranged around a grotto and loggetta (covered balcony) where courtiers once bathed in the small cascade that splashed over the pebbles and shells encrusted in the floor and walls. Part of the Palazzo today houses the Museo Civico del Palazzo Te (Civic Museum of Palazzo del Te), endowed by the publisher Arnoldo Mondadori. It contains a collection of Mesopotamian art.