Кіріспе

Техас штатындағы өнер мұражайы, АҚШ. Техас штатының Форт-Уорт қаласындағы Кимбелл өнер мұражайы өнер коллекциясын, сондай-ақ кезеңдік өнер көрмелерін, білім беру бағдарламаларын және кең көлемді зерттеу кітапханасын ұсынады. Оның алғашқы туындылары Кей мен Велма Кимбеллдің жеке коллекциясынан алынған, олар оны орналастыру үшін жаңа ғимарат салуға қаржы бөлген. Ғимаратты сәулетші Луи И. Кан жобалаған және ол қазіргі заманғы сәулет өнерінің ең маңызды туындыларының бірі деп танылды. Ол әсіресе күміс түсті табиғи жарықтың иілімді галерея төбелерімен таралуымен ерекшеленеді.

Тарих

Кей Кимбелл – Форт-Уорт қаласындағы бай кәсіпкер еді. Ол түрлі салаларда 70-тен астам компаниядан тұратын империя құрды. 1931 жылы ол әйелі Велма Фуллерді Форт-Уорт қаласындағы өнер көрмесіне алып барды, онда ол британдық картина сатып алды, осы арқылы ол өнер жинауға қызығушылық танытты. 1935 жылы олар өнер институтын құру үшін Кимбелл өнер қорын құрды. 1964 жылы қайтыс болған кезде, олар Оңтүстік-Батыстағы ескі шеберлердің ең жақсы жинағы деп есептелген өнер туындыларын жинады. Кей өзінің мүлкінің көп бөлігін Кимбелл өнер қорына қалдырды, ал Велма мүлігінің үлесін де қорға қалдырды, оның басты талабы – «жоғары деңгейдегі мұражай салу» болды. Қордың қамқоршылар кеңесі сол кездегі Лос-Анджелес округінің өнер мұражайының директоры Ричард Фарго Браунды мұражайдың алғашқы директоры етіп тағайындады, оның міндеті – Кимбеллдің өнер коллекциясын орналастыру үшін ғимарат салу еді. Қызметке қабылдағаннан кейін Браун жаңа ғимараттың өзі де өнер туындысы болуы керектігін мәлімдеді, «ішіндегі Рембрандт немесе Ван Дайк сияқты құндылыққа ие болуы тиіс». Браун Дюччо, Эль Греко, Рубенс және Рембрандт сияқты суретшілердің бірнеше маңызды туындыларын сатып алып, Кимбелл коллекциясын кеңейтті. 1989 жылы Пиллсбери мұражай ғимаратын кеңейту жоспарларын жариялады, бірақ Луи Канның бастапқы құрылымын өзгертпеуге байланысты күшті қарсылық туып, жоспар тоқтатылды. 2007 жылы Кимбелл бұл мәселені шешіп, бастапқы ғимараттың қарсы бетінде қосымша, бөлек ғимарат салу жоспарларын жариялады. Бұл Канның құрылысын өзгертпесе де, оның жұмысына елеулі өзгерістер енгізді. Кан ғимаратқа газон арқылы жақындау жолын жобалаған еді, ал жаңа құрылыс бұл жоспарды өзгертіп жіберді. Ренцо Пиано жобалаған жаңа ғимарат 2013 жылдың қараша айында көпшілікке ашылды және батыс алаңға көшірілді. Мұражай 2021 жылы «Monuments Men Foundation for the Preservation of Art» қоры құрған «Monuments Men and Women Museum Network» желісінің бір бөлігі болып табылады.

Жинақ

1966 жылы мұражайдың ғимараты тіпті салына да қоймаған кезде, оның негізін қалаушы директоры Браун өзінің саясаты туралы мәлімдемесіне мынадай бағытты қосты: "Мақсат – коллекцияның мөлшері емес, толыққанды тамашалыққа қол жеткізу". Осыған сәйкес, мұражайдың қазіргі коллекциясы шамамен 350 өнер туындысын құрайды, бірақ олардың сапасы ерекше жоғары. Еуропалық коллекция мұражайдағы ең толық жинағы болып табылады және Микеланджелоның белгілі алғашқы суреті – "Ақжан Антонийдің азаптары" кіреді, бұл Микеланджелоның Америкада көрмеге қойылған жалғыз картинасы. Коллекцияда Сезанн, Моне, Кайлеботт, Матисс, Боннар, Мондриан, Брак, Миро және Пикассоның туындылары бар. Классикалық кезеңнен келген жәдігерлердің ішінде Ежелгі Египет, Ассирия, Грекия және Римнен табылған артефакттар бар. Азиялық коллекция Қытай, Корея, Жапония, Үндістан, Непал, Тибет, Камбоджа және Таиландтан келген мүсіндер, суреттер, қола, керамика және сәндік өнер бұйымдарын қамтиды. Колумбияға дейінгі өнерді майяның керамикадан, тастан, қабықтан және нефриттен жасалған туындылары, ольмек, сапотек және ацтек мүсіндері, сондай-ақ Конте және Хуари мәдениеттерінің өнімдері көрсетеді. Африкалық коллекция негізінен Батыс және Орталық Африкадан әкелінген қола, ағаш және терракотадан жасалған мүсіндерден тұрады, оның ішінде Нигерия, Ангола және Конго Демократиялық Республикасынан алынған мысалдар бар, ал Океания өнері Маори мүсінімен ұсынылған. Мұражай 20-ғасырдың ортасынан кейін жасалған аз ғана туындыға ие (осы кезең көршісі – Форт-Уорт қаласының заманауи өнер мұражайының құзыретінде деп саналады) және американдық өнер жоқ (оның тағы бір көршісі – Амон Картер мұражайының құзыретінде деп есептеледі).

Дайындық

Браунның "Саясат мәлімдемесі" жаңа ғимаратты "өнер туындысы" болуға шақырып, нақты сәулеттік бағыт белгіледі. Оны оның "Алдын ала сәулеттік бағдарламасы" толықтырды, онда "табиғи жарық дизайнде маңызды рөл атқаруы тиіс" және "ғимараттың пішіні оның сұлулығында толық болуы керек, сондықтан қосымшалар осы пішінге зиян келтірер еді" делінген. Браун өнер туындыларына да, көрерменге де үстемдік етпейтін, қарапайым масштабтағы ғимаратты қалады. Жаңа мұражай Амон Картер мұражайының төменгі беткейіне салынуы жоспарланған, оның кіреберісі мен террасасы Форт-Уорт қаласының көкжиегіне қараған. Каннан Кимбелл мұражайын Картер мұражайынан көріністің бұзылмауы үшін 12 метрден аспайтын биіктікте салуды сұрады. Кан бастапқыда төмен, бірақ өте кең ғимаратты, 450 фут (137 м) шаршы пішінде ұсынды, бірақ Браун бұл ұсынысты қабылдамады және Канға әлдеқайда кішірек құрылымды жобалауын талап етті. Бұл шешім бірнеше жылдан кейін ғимаратты кеңейту туралы ұсыныс қызу дау тудырғанда салдарына ие болды.

Сәулет

Мұражай 16 параллель күмбезден тұрады, олардың әрқайсысының ұзындығы 100 фут (30,6 м), биіктігі 20 фут (6 м) және ені 20 фут (6 м) (ішкі өлшемдер). Бас кіреберіске жуықтап, шарбақтың жиегімен өтіп, ағын сулы бассейндердің қасындағы Яупон-холли ағаштарының тоғайы арқылы кіргенде, келуші күмбезбен қоршалған аулаға енеді. Ауланың екі жағындағы қабырғалардан шағылысқан қадамдардың дыбысы естіледі және кіреберіс галереясының иісті төбесі астында күшейеді. Осы нәзік дайындықтан кейін, келуші күміс сәулелермен жарылған төбесі бар тыныш мұражайға кіреді. Кан осы дамудан ләззат алды, себебі ол мұражайды өте ұнаған ежелгі римдік күмбездерге ұқсас галереялармен жобалауға мүмкіндік берді. Бірақ шатырға қажетті жұқа, иілген қабықшаларды салу қиын болды, сондықтан Кан бұрын бірге жұмыс істеген бетон құрылысының сарапшысы Август Комендантты шақырды (және Кан сияқты Эстонияда туған). Кәсіби әдебиеттерде мұражайды сипаттағанда «күмбез» және «қабықша» терминдері қолданылады. Кан таң қылған римдік күмбездер сияқты, нағыз күмбездер егер олардың барлық қабырғалары бойымен қолдау көрсетілмесе, құлайды. Қазіргі заманғы бетон қабықшаларының мүмкіндіктерін толық түсінбеген Кан бастапқыда галерея шатырларын қолдау үшін қажеттіден гөрі көп тірек бағаналарын салуды жоспарлаған. Қабықшалардың төменгі бөлігіндегі ұзын, түзу арналар бірінші кезекте бетон құюшы жұмысшыларды қолдау үшін платформа ретінде құйылды. Бірақ барлық бетон құйылып, ішкі кернеулі кабельдермен нығайтылғаннан кейін, қабықшалардың қисық бөліктері төменгі түзу жиектерінің салмағын көтерді, ал емес керісінше. Луи Канның жесірі Эстер Кан да осыған ұқсас ойын білдірген хат жариялады, онда «жайда бөлек ғимарат салуға орын бар, оны қазіргі мұражаймен байланыстыруға болады» делінген. Жоба бірнеше айдан кейін тоқтатылды.

Ренцо Пиано павильоны

2006 жылы кеңейту идеясы Форт-Уорт қаласында өткен кешкі ас дастарқанында тағы да қозғалды. Оған музейдің сол кездегі директоры Тимоти Поттс (Эрик М. Ли 2009 жылдың наурызынан бері директор болып табылады); Кей Фортсон, Кимбелл өнер қорының президенті және бастапқы ғимаратты құрудағы маңызды тұлға; Бен Фортсон, қор мүшесі; және Луис Канның қызы, кеңейтудің бастапқы жоспарына белсенді түрде қарсылық білдірген Сью Энн Кан қатысты. Жаңа ұсыныс Луис Канның кеңейту туралы ойларымен үлкен үйлесімде болды: бөлек тұрған ғимарат. Жаңа Кимбелл ғимаратының эскиздік жобалары 2008 жылдың қараша айында жарияланды, ал толық жоспарлар 2010 жылдың мамырында ұсынылды. 7900 шаршы метр (85 000 шаршы фут) көлемді құрылыс бастапқы ғимаратты толықтырады, бірақ одан көшірме жасамайды. Бастапқы ғимараттан айырмашылығы, оның сызықтары қисық емес, түзу болады. Дегенмен, бастапқы ғимарат сияқты, оның да үш бөлігі болады, ортаңғы бөлігі қалған екеуінен артқа қарай жылжытылған. Жаңа ғимараттың кеңейтілуі, Ренцо Пиано павильоны деп аталды, 2013 жылдың 27 қарашасында ресми түрде жұртшылыққа ұсынылды. Жаңа ғимарат сонымен қатар мұражайдағы тұрақ мәселесін де шешуге тиіс. Кан автомобильдің қала өміріне тигізетін теріс әсерінен қатты алаңдады; ол бірде «автомобильдің қаланы қиратуы» туралы айтқан. Кан ғимараттарды автомобильге бағыттау идеясына қатаң қарсы болды, сондықтан негізгі тұрақ алаңын ғимараттың арт жағына орналастырды, келушілердің ғимарат айналасында серуендеп, мұқият жоспарланған ландшафт арқылы кіруін көздеді. Алайда, көптеген келушілер төменгі қабаттағы артқы есіктен кірді, Канның жоспарлаған кіру тәжірибесін қалып қойды. Луи И. Канның авторы Роберт Маккарттер Кимбелл өнер мұражайының «Канның салған ең ұлы туындысы» және «оның барлық басқа жұмыстарын зерттегеннен де көп ғылыми еңбектерге тақырып болған» деді.

Менеджмент

Кимбелл өнер мұражайының 12 миллион долларлық бюджетінің шамамен 65 пайызы 400 миллион доллардан астам шектеусіз эндаумент (қор) есебінен қаржыландырылады. 2007–2012 жылдардағы жаһандық қаржы дағдарысының алғашқы жылдарында эндаумент (қор) көлемі 466 миллион доллардан 398 миллион долларға дейін азайды. Мұражайда жаңа туындылар сатып алуға арналған жекелеген қорлар жоқ. Мұражайға мүше болып тіркелгендердің саны 15 000-ға жетеді. 2019 жылы мұражай Гийом Киенцті еуропалық өнер кураторы лауазымына тағайындады, ол бұрын Лувр мұражайында жұмыс істеген.