Кіріспе
Басқалардың қайта пайдалануы үшін жасалған графикалық иллюстрациялар
Клип-арт (кейде клипарт, клип-арт деп те аталады) – графикалық өнердің бір түрі. Бұл кез келген материалды иллюстрациялау үшін алдын ала дайындалған кескіндер жиынтығы. Бүгінде клип-арт кеңінен қолданылады және электрондық және баспа түрінде көптеген форматтарда ұсынылады. Дегенмен, қазіргі клип-арттың көп бөлігі цифрлық форматта жасалады, таратылады және қолданылады. Клип-арт пайда болғаннан бері мазмұны, файл форматтары, иллюстрация стильдері және лицензиялық талаптары тұрғысынан кеңейді. Ол әдетте тек иллюстрациялардан (қолмен немесе компьютерлік бағдарламалар арқылы жасалған) тұрады және фотосуреттерді қамтымайды.
Тарих
"Клипарт" термині басқа баспа жобаларында пайдалану үшін бұрыннан бар баспа жұмыстарының суреттерін физикалық кесу практикасынан туындады. Бастапқыда "принтерлік кескіндер", "қор кескіндері" немесе "электротип кескіндері" деп аталатын, компьютерлер үстел баспасында пайдаланғанға дейін клип-артты өңдеу процесі арқылы қолданылды. Бұл дәуірдегі көптеген клип-арт суреттері сызықтық суреттер ретінде жіктеледі. Бұл процесте клип-арт суреттері қолмен буклеттерден немесе акциялық сурет студиялары немесе баспа компаниялары (мысалы, Dynamic Graphics немесе Volk Clip Art) сататын парақтардан кесіліп, содан кейін жабысқыштар арқылы дайын, басылған жұмыстың масштабты өлшемін көрсететін тақтаға жабыстырылады. Фототиптеу немесе құрғақ трансферлік әріптер арқылы жасалған мәтін мен сурет қосылғаннан кейін, дайын, камераға дайын беттер (механикалар деп аталады) баспаға жіберіледі. 1990 жылдан бері барлық баспагерлер дерлік өңдеу процесін үстел баспасымен алмастырды. 1981 жылы IBM PC және 1984 жылы Apple Macintosh сияқты жаппай өндірілетін жеке компьютерлердің пайда болуынан кейін, тұтынушылардың клип-артты кеңінен қолдануы үстел баспасын ойлап табу арқылы мүмкін болды. IBM PC үшін кәсіби түрде салынған клип-арт кітапханасы 1983 жылы ұсынылған VCN ExecuVision арқылы ұсынылды. Бұл суреттер бизнес презентацияларында, сондай-ақ басқа да презентацияларда қолданылды. Apple Computer осы мүмкіндікті тұтынушылар үшін оны жүзеге асыруға қажетті құралдармен қамтамасыз етті. 1985 жылдың соңында ұсынылған LaserWriter лазерлік принтері, сондай-ақ 1985 жылы шыққан Aldus PageMaker бағдарламалық жасақтамасы, кәсіби сапалы үстел баспасын тұтынушылардың үстел компьютерлерімен іске асыруға көмектесті. 1986 жылдан кейін үстел баспасы алдын ала жасалған электрондық суреттерге кеңінен қажеттілік туды, өйткені тұтынушылар өздерінің компьютерлерін пайдалана отырып, хабарламалар мен буклеттерді шығара бастады. Электрондық клип-арт қажеттілікті қанағаттандыру үшін пайда болды. Алғашқы электрондық клип-арт қарапайым сызықтық суреттер немесе бит-карталық суреттер болды, себебі күрделі электрондық иллюстрация құралдары болмады. Apple Macintosh бағдарламасы MacPaint-тің енгізілуімен тұтынушыларға бірінші рет бит-карталық клип-артты өңдеу және пайдалану мүмкіндігі берілді. Электрондық клип-арттың алғашқы табысты пионерлерінің бірі T/Maker Company компаниясы болды, ол Маунтин-Вью, Калифорнияда орналасқан және оның алғашқы тамыры Стив Джобс Macintosh үшін тапсырыс берген WriteNow альтернативті мәтін өңдеушісімен байланысты болды. 1984 жылдан бастап T/Maker Macintosh-тің бит-карталық графикті қара және ақ түстерде ұсыну мүмкіндігін пайдаланды; "ClickArt" брендімен осы суреттердің шағын, бөлшек коллекцияларын жариялау арқылы. "ClickArt" нұсқасының алғашқы нұсқасы жеке пайдалану үшін жасалған суреттердің аралас жинағы болды. Бизнес/ұйымдық (кәсіби) пайдалану үшін алғашқы "нақты" клип-арт жасаған иллюстраторлар Майк Матис, Джоан Шогрен және Деннис Фреггер болды; 1984 жылы T/Maker "ClickArt Publications" деп жариялады. 1986 жылы бірінші векторлық клип-арт дискісін Калифорния штатының Еврика қаласында орналасқан шағын үстел баспасы компаниясы Composite шығарды. Қара-ақ сурет Рик Зигфрид MacDraw-пен бірге ойлап тапты, кейде күрделі суреттерді жасау үшін жүздеген қарапайым нысандарды біріктірді. Ол бір жақты дискіде шығарылды. Сондай-ақ 1986 жылы Adobe Systems Macintosh үшін Adobe Illustrator-ты ұсынды, бұл үй компьютерлерін пайдаланушыларға GUI-де векторлық суретпен жұмыс істеудің алғашқы мүмкіндігін берді. Бұл жоғары ажыратымдылықтағы векторлық суретті мүмкін етті және 1987 жылы T/Maker Illustrator-мен жасалған алғашқы векторлық клип-арт суреттерін жариялады, бұл векторлық суретті өңдеу үшін қажетті бейзер қисықтарымен таныс емес. Алайда, графикалық дизайнерлер мен көптеген тұтынушылар векторлық суреттің үлкен артықшылықтарын тез түсінді, ал T/Maker-дің клип-арты 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында индустрияның алтын стандартына айналды. 1994 жылы T/Maker Deluxe Corp-қа, екі жылдан кейін оның басты бәсекелесіне, Broderbund-қа сатылды. 1990 жылдардың басында CD-ROM кеңінен қолданыла бастағаннан кейін, Dover Publications сияқты бірнеше компьютерлік клип-арт компаниялары электрондық клип-арт ұсына бастады. 1990 жылдардың ортасында клип-арт индустриясында жаңалықтар көп болды, сонымен қатар сапаға қарағанда санға маркетингтік назар аударылды. Тіпті T/Maker, оның табысы шағын, жоғары сапалы клип-арт пакеттерін сату арқылы құрылды, шамамен 200 сурет, көлемді клип-арт нарығына қызығушылық таныта бастады. 1995 жылдың наурыз айында T/Maker 500 000-нан астам авторлық құқықтан бос суреттерді жариялаушы эксклюзивті өкіл атанды, бұл сол кезде әлемдегі ең ірі клип-арт кітапханаларының бірі болды. Бұл лицензиялық келісім кейін Broderbund-қа берілді. 1996 жылы Zedcor (кейіннен ArtToday, Inc. және содан кейін Clipart.com деп қайта брендтелді) клип-арт суреттерін, иллюстрацияларды және фотосуреттерді онлайн-төлемге ұсынып, жазылым арқылы жүктеуге алғашқы компания болды. Сондай-ақ осы кезеңде Microsoft сияқты мәтін өңдеу компаниялары өз өнімдерінің құрамында клип-артты ұсына бастады. 1996 жылы Microsoft Word 6.0 тек 82 WMF клип-арт файлынан тұрды. 2014 жылы Microsoft Office веб-сайтында 140 000-нан астам медиа элементтердің бөлігі ретінде клип-арт ұсынды. Nova Development және Clip Art Incorporated сияқты басқа компаниялар да 1990 жылдардың соңында үлкен клип-арт коллекцияларын сатуды пионерлікпен бастады, соның ішінде Nova-ның "Art Explosion" сериясы, миллионға дейін суреттерді ұсынатын үлкен кітапханаларды сатты. 1998 жыл мен 2001 жыл арасында T/Maker-дің клип-арт активтері компьютерлік бағдарламалық жасақтама индустриясындағы ең ірі бірігулер мен сатып алулардың нәтижесінде әр жыл сайын сатылды, соның ішінде The Learning Company (1998 жылы) және Mattel (1999 жылы). T/Maker-дің барлық клип-арты қазірде ирланд компаниясы Riverdeep-тің бөлімшесі Broderbund арқылы сатылады. 2000 жылдардың басында World Wide Web бөлшек бағдарламалық жасақтама тарату арнасы ретінде танымал бола берді, сондай-ақ бірнеше компаниялар iCLIPART.com (Vital Imagery Ltd. бөлігі), WeddingClipart.com (Letters and Arts Incorporated бөлігі) және GraphicsFactory.com (Clip Art Incorporated бөлігі) сияқты онлайн іздеу кітапханалары арқылы клип-артты лицензиялауды бастады. Интернеттің арқасында клип-арт енді тек суреттердің жинағы ретінде бөлшек арналар арқылы сатылмайды, сонымен қатар жеке суреттер және кітапханаларға жазылым түрінде (абоненттік төлем үшін кітапхананың барлық суреттерін жүктеуге мүмкіндік береді) сатылады. 2000 жылдардың ортасында клип-арт нарығы дерек типі, сурет стилі, жеткізу ортасы және маркетингтік әдіс сияқты бірнеше түрлі жолдармен сегменттелген. 2014 жылдың 1 желтоқсанында Microsoft ресми түрде Microsoft Office өнімдеріндегі онлайн Clip Art кітапханасын қолдауды тоқтатты. Бұл бағдарламалар енді пайдаланушыларды Bing сурет іздеуіне бағыттайды. Клип-арт көптеген түрлі файл форматтарымен ұсынылатын екі түрлі дерек типіне бөлінеді: бит-карталық және векторлық сурет. Клип-арт сатушылары тек бір типтегі немесе екі типтегі суреттерді ұсынуы мүмкін. Клип-арт өнімінің жеткізу ортасы дәстүрлі қорапталған бөлшек жинақтарынан онлайн жүктеу сайттарына дейін әртүрлі болады. Клип-арт дәстүрлі және веб-негізгі бөлшек арналары арқылы (Nova Development өнімдері сияқты), сондай-ақ онлайн іздеу кітапханалары арқылы (Clipart.com сияқты) сатылады. Клип-арт сатушылары әдетте клип-артты санға немесе вертикальды нарыққа қатысты мамандануға бағыттап маркетинг жасайды. Маркетингтік әдіс көбінесе сатылатын клип-арт стилімен байланысты болады. Көптеген сандық көлемде бәсекелесу үшін кейбір клип-арт сатушылары жаңа және ескі клип-арт коллекцияларын көлемде өндіруге немесе лицензиялауға тиіс. Осылай маркетингтелген клип-арт көбінесе арзан, бірақ құрылымы мен егжей-тегжейлілігі жай, мысалы, мультфильмдер, сызықтық суреттер және белгілер. Шағын, мамандандырылған тақырыптарға сәйкес сатылатын клип-арт көбінесе күрделі, заманауи, егжей-тегжейлі және қымбат болады.
Файл пішімдері
Электрондық клип-арт бірнеше түрлі файл пішімінде қол жетімді. Клип-арт пайдаланушыларына файл пішімдерінің айырмашылығын түсіну маңызды, сондықтан олар тиісті кескін файлын қолдана алады және қажетті ажыратымдылық пен егжей-тегжейлі нәтижелерді алады. Клип-арт файл форматтары 2 түрлі түрге бөлінеді: битмап немесе векторлық графика. Бит-карта (немесе "растрленген") файл форматтары түсті немесе сұр түсті пиксельдер торынан тұратын тікбұрышты бейнелерді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, сканерленген фотосуреттер бит карта файл пішімін пайдаланады. Бит-карталық суреттердің сапасы әрқашан олардың ажыратымдылығымен шектеледі, ол файл құрылған кезде түзетілуі керек. Егер кескін тікбұрышты болмаса, онда ол кескінге сәйкес келетін ең кіші шекті тікбұрышпен анықталатын әдеттегі ая түсімен (әдетте ақ) сақталады. Бит карталы кескіндерді басып шығарудың тұрақты ажыратымдылығы, егер ажыратымдылығы принтердің ажыратымдылығына сәйкес келмесе, түйіршікті, бұзылған немесе бұрқылдақ нәтижелерді оңай тудырады. Сонымен қатар, бит картасы кескіндері олардың қарастырылған ажыратымдылығынан үлкенірек масштабталған кезде түйіршікті болады. Біт карта файл форматтары (мысалы, Apple PICT форматы) альфа арналарын қолдайды, бұл бит карта кескіндеріне мөлдір ая немесе антиалиазингті қолданатын кескінді таңдауға мүмкіндік береді. GIF, JPEG және PNG сияқты жалпы веб-файл форматтары битмап файл форматтары болып табылады. GIF файл форматы - ең қарапайым, төменгі ажыратымдылығы бар битмап файл форматтарының бірі, суретке 256 түсті ғана қолдайды. Алайда, GIF файлдар файл өлшемі бойынша өте кішкентай болуы мүмкін. Басқа кең таралған битмап файл форматтары: BMP (Windows битмап), TGA және TIFF. Клип-арттың көпшілігі төменгі ажыратымдылықта, битмап файл форматында ұсынылады, бұл масштабтауға, мөлдір фонға немесе жақсы сапалы баспа материалдарына жарамсыз. Алайда, битмап файл форматтары фотосуреттер үшін өте қолайлы, әсіресе JPEG файлдары үшін қол жетімді деректерді сығымдау алгоритмімен біріктірілгенде. Бит-карталық кескіндердің тор форматынан айырмашылығы, векторлық графика файл форматтары геометриялық модельдеуді пайдаланып, кескінді нүктелер, сызықтар, қисықтар және көпбұрыштар сериясы ретінде сипаттайды. Сурет тұрақты пиксельдердің орнына геометриялық деректерді пайдалана отырып сипатталғандықтан, суретті "ажыратымдылықтан тәуелсіздігін" сақтай отырып, кез-келген өлшемге дейін масштабтауға болады, яғни суретті принтер қолдайтын ең жоғары ажыратымдылықта басып шығаруға болады, нәтижесінде анық, мөлдір сурет пайда болады. Векторлық файл форматтары, әдетте, битмап файл форматтарына қарағанда, ажыратымдылығы мен өңдеу оңайлығы жағынан жоғары, бірақ бағдарламалық қамтамасыз етуде кеңінен қолдамайды және сканерленген фотосуреттер сияқты пикселдік деректерді сақтауға ыңғайлы емес. Электрондық клип-арттың алғашқы жылдары векторлық иллюстрациялар қарапайым сызықтық көркем суреттермен шектелген. Алайда, 2000-жылдардың басында векторлық иллюстрация құралдары битмап иллюстрация құралдарымен бірдей иллюстрацияларды шығара алады, сонымен бірге векторлық файл форматтарының барлық артықшылықтарын қамтамасыз етеді. Ең көп таралған векторлық файл форматы - Adobe-дің EPS (Encapsulated PostScript) файл форматы. Microsoft-тың WMF (Windows Metafile) деп аталатын әлдеқайда қарапайым, аз күрделі векторлық файл форматы бар. World Wide Web Consortium жаңа, XML негізделген векторлық файл форматын әзірледі, ол SVG (Scalable Vector Graphics) деп аталады және барлық негізгі заманауи веб-браузерлер, соның ішінде Mozilla Firefox, Internet Explorer 9, Google Chrome, Opera және Safari, SVG үшін кем дегенде белгілі бір деңгейде қолдау көрсетеді және таңбалауды тікелей көрсете алады. Бейне өңдеу тәжірибесі бар немесе векторлық файл пішімдерімен жұмыс істеуге қызығушылық танытқан адамдар үшін векторлық клип-арт ең икемді, жоғары сапалы бейнелерді ұсынады.
Суретке құқық
Клип-арт пайдалану жеке авторлық құқық пен пайдалану құқықтарының шарттарымен реттеледі. Клип-арт кескінінің авторлық және пайдалану құқықтарын түсіну маңызды, себебі кескін заңды және рұқсат етілген түрде қолданылуы керек. Сурет құқықтарының ең көп таралған үш санаты: авторлық ақысыз, құқықтар басқарылатын және қоғамдық мүлік. Көптеген коммерциялық клип-арттар шектеулі авторлық ақысыз лицензиямен сатылады, бұл клиенттерге суретті жеке, білім беру және коммерциялық емес мақсаттар үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Кейбір авторлық ақысыз клип-арттар шектеулі коммерциялық құқықтарды да қамтиды (пайдалы өнімдерде суреттерді пайдалану құқығы). Дегенмен, авторлық ақысыз сурет құқықтары сатушыдан сатушыға өзгереді. Кейбір көркем өнер клип-арттары әлі де құқықтар басқарылатын негізде сатылады. Алайда, осы типтегі сурет құқықтары соңғы 20 жылда роялтисіз лицензиялар клип-арт үшін басым модельге айналғандықтан күрт төмендеді. Қоғамдық мүліктегі суреттер клип-арттың ең танымал түрлерінің бірі болып табылады, өйткені сурет құқықтары тегін. Алайда, көптеген суреттер қате түрде қоғамдық мүлік ретінде сипатталғанмен, шын мәнінде авторлық құқықпен қорғалған және тиісті рұқсаттарсыз пайдалану заңсыз. Бұл шатасудың басты себебі – қоғамдық мүліктегі сурет қайта суреттелген немесе өңделген жағдайда, редактор авторлық құқыққа ие болатын жаңа суретке айналады. 1999 жылы АҚШ аудандық соты Bridgeman Art Library v. Corel Corp ісінде АҚШ авторлық құқық заңнамасына сәйкес қоғамдық мүліктегі суреттердің нақты көшірмелері шектелмегенін шешті, бірақ бұл шешімнің қолданылу аясы қазіргі уақытта тек фотосуреттерге қатысты. Туынды суреттердің авторлық құқығына олардың шығармашылығы, емес, шеберлігі, тәжірибесі немесе күші әсер етеді. Шын мәнінде, АҚШ Жоғарғы Соты Feist v. Rural ісінде еңбектің қиындығы мен шығындары авторлық құқықпен қарастырылмауы керек деп шешті. Басқа клипарттардың авторлық құқығы суреттердің нақты көшірмелерінен өзгеше. Dover Publications немесе Оңтүстік Флорида университетінің Clipart ETC жобасы шығарған үлкен клип-арт кітапханалары қоғамдық мүліктегі суреттерге негізделген, бірақ олар қолмен сканерленген және өңделгендіктен, қазір туынды жұмыстар болып табылады және авторлық құқықпен қорғалған, нақты пайдалану шарттарына бағынады. Қоғамдық мүліктегі дереккөзден жасалған клип-арт кескінінің шын мәнінде қоғамдық мүлікке енуі үшін, суреттің бастапқы көзін цифрлық форматқа көшіріп, өңдеген жеке тұлға немесе ұйым тиісті құқықтарды беруі керек. Интернеттің кең таралғандығы пираттық клип-арттың кеңінен көшірілуіне және оның "тегін клип-арт" ретінде сатылуына немесе таратылуына мүмкіндік берді. 1923 жылдың 1 қаңтарынан кейін жарияланған суреттердің көп бөлігі көптеген елдердің заңдарымен авторлық құқықпен қорғалған. 1923 жылға дейін жарияланған суреттердің қоғамдық мүлікке жататынына көз жеткізу үшін мұқият зерттеу қажет. Creative Commons лицензиясы copyleft қозғалысының алдыңғы шебінде, немесе тегін цифрлық клипарт пен фотосуреттерді таратудың жаңа түрі. Flickr және Interartcenter сияқты көптеген веб-сайттар Creative Commons-ты толық авторлық құқыққа балама ретінде пайдаланады. 1923 жылдан кейін жасалған клип-арт иллюстрацияларына қатысты ерекшелік – суретші немесе баспагердің оларды қоғамдық мүлікке арнайы сыйға тартуы. Векторлық өнер үшін ашық кодты қоғамдастық 2004 жылы Openclipart-ті авторлық құқық иелері өздерінің суреттерін заңды түрде қоғамдық мүлікке сыйға тартатын орталық ретінде құрды. 2014 жылға қарай кітапханада 50 000-нан астам векторлық сурет болды.