Кіріспе
Германия валютасы 1914-1923 жылдар аралығында
Папиермарк (; 'қағаз маркасы', ресми түрде Mark, таңбасы: ℳ) – Германия валютасы, 1914 жылдың 4 тамызынан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты алтын марка мен алтын арасындағы байланыс тоқтатылғаннан кейін қолданыла бастады. Атап айтқанда, Папиермарк 1922 және 1923 жылдары Германиядағы жоғары инфляция кезінде шығарылған валюта еді.
Тарих
1914 жылдан бастап марканың құны төмендеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін инфляция деңгейі көтеріліп, 1923 жылдың қазан айында ең жоғары шегіне жетті. 1923 жылдың қараша айында Рентенмарк құрылғаннан кейін валюта тұрақталды, бірақ Рентенмарк 1924 жылға дейін айналымға енбеді. Ол 1 триллион (1012) ℳ-ден 1 RM мөлшерлемесімен Папиермарканы ығыстырды. 1924 жылдың 30 тамызында Рентенмарк Рейхсмаркамен алмастырылды. Үкімет шығарған валютаға қоса, жергілікті билік органдары да Kriegsgeld (соғыс ақшасы) және Notgeld (төтенше ақша) деп аталатын, жетондар мен қағаз ақшаның төтенше жағдайларын шығарды. Папиермарка 1923 жылдың соңында Данциг гульденімен ауыстырылғанға дейін Данциг еркін қаласында да қолданылды. Еріксіз қала бірнеше монеталар мен Папиермаркадағы төтенше жағдайларды шығарды.
Монеталар
Соғыс кезінде монеталар үшін алюминий, мырыш және темір сияқты арзан металдар қолданыла бастады, бірақ күміс 1/2M монеталары 1919 жылға дейін соғыла берді. Алюминий 1 монеталары 1918 жылға дейін, ал 2 монеталары 1916 жылға дейін шығарылды. Темір 5 монеталары, сондай-ақ темір мен мырыштан 10 және алюминийден 50 монеталары 1922 жылға дейін айналымға түсті. 1922 және 1923 жылдары алюминий 3M, ал 1923 жылы алюминий 200M және 500M монеталары шығарылды. Осы монеталардың сапасы жақсыдан нашарға дейін әртүрлі болды. Осы кезеңде көптеген провинциялар мен қалалар өздерінің монеталары мен банкноталарын шығарды, олар Notgeld валютасы деп аталды. Мұның себебі көбінесе соғыс және жоғары инфляция кезеңдерінде аймақтардың бірінде немесе екіншісінде қолма-қол ақшаның жетіспеуі болды. Осы кезеңде шығарылған ең есімде қаларлық монеталардың бірі Вестфалиядан шықты және бұл монеталардың ең жоғары номиналды құнына ие болды, соңында 1,000,000,000,000M-ге жетті.
Бірінші дүниежүзілік соғыс мәселелері
1914 жылы Мемлекеттік несие кеңсесі Darlehnskassenscheine (несие қоры қағаз ақшасы) деп аталатын қағаз ақша шығара бастады. Бұл ақшалар Рейхсбанк шығарған ақшалармен қатар айналымда болды. Көпшілігі 1ℳ және 2ℳ номиналындағы банкноттар еді, бірақ 5ℳ, 20ℳ, 50ℳ және 100ℳ номиналындағы банкноттар да болды.
Соғыстан кейінгі мәселелер
1914 жыл мен 1923 жылдың соңы аралығында АҚШ долларына шаққанда қағаз марканың айырбас бағамы 4,2 ℳ = 1 АҚШ долларынан 4,2 триллион ℳ = 1 АҚШ долларына дейін төмендеді. 1918 жылдың соңында бір алтын марканың (таза алтынның мг) құны неміс қағаз ақшасымен өлшенеңде 2 ℳ болды, бірақ 1919 жылдың соңында алтын марка 10 ℳ құнды болды. Бұл инфляция 1920-1922 жылдар аралығында нашарлады, ал алтын марканың құны (немесе керісінше, қағаз марканың құнсыздануы) 15 ℳ-ден 1282 ℳ-ге дейін өсті. 1923 жылы қағаз марканың құны ең күрт құлдырады. Шілде айына қарай алтын марканың құны 101 112 ℳ-ге жетті, ал қыркүйекте ол 13 миллион ℳ құнды болды. 1923 жылдың 30 қарашасында бір алтын марканы сатып алу үшін 1 триллион ℳ қажет болды. 1923 жылдың қазан айында Германияда 29 500% гиперинфляция тіркелді (күнделікті шамамен 21% мөлшерінде). Тарихи деректер бойынша, бір айлық инфляция деңгейі тек үш рет осы көрсеткіштен асып түсті: Югославияда 313 000 000% (күнделікті 64,6%, 1994 жылғы қаңтарда); Зимбабведе 79,6 миллиард% (күнделікті 98%, 2008 жылғы қарашада); және Венгрияда 41,9 квадриллион% (күнделікті 207%, 1946 жылғы шілдеде). 1923 жылдың 15 қарашасында Папиермарк 4,2 рентенмарк = 1 АҚШ доллары, немесе 1 триллион ℳ = 1 рентенмарк (1925 жылдың шілдесіне дейін айырбастауға болатын) бағасымен рентенмаркқа алмастырылды. Гиперинфляция кезінде Рейхсбанк және басқа да мекемелер (әсіресе Рейхсбан теміржол компаниясы) номиналы жоғары банкноттар шығарды. Қағаз марка өте көп көлемде өндіріліп, айналымға шығарылды. Соғысқа дейін ең жоғары номинал 1000 ℳ болды, бұл шамамен £stg48,9 немесе 238,09 АҚШ долларына тең еді. 1922 жылдың басында 10 000 ℳ банкноттар енгізілді, одан кейін 1923 жылдың ақпанында 100 000 ℳ және 1 миллион ℳ банкноттар қолданысқа кірді. 1923 жылдың шілдесінде 50 миллион ℳ номиналындағы банкноттар, ал қыркүйек айында 10 миллиард (1010) ℳ банкноттары шығарылды. Гиперинфляция 1923 жылдың қазан айында шарына жетті, банкноттардың номиналы 100 триллион (1014) ℳ-ге дейін өсті. Гиперинфляция аяқталғаннан кейін бұл банкноттардың құны шамамен £5,2 немесе 23,81 АҚШ долларын құрады.
Данциг
Данцигтегі алғашқы банк – Данцигтегі Privat Actien Bank (1856 жылы ашылған). Олар талермен номиналдалған екі серия банкноттар шығарды (1857 және 1862–73), марканы шығарудан бұрын (1875, 1882, 1887). Бұл маркалық шығарылымдар өте сирек. 16 наурыз 1857 жылы "Остбанк зерттеу және өнеркәсіп үшін" ашылды, ал 1911 жылға қарай тағы екі банк (Германияның Императорлық банкі және "Норддойче Кредит Анштальт") жұмыс істеді.
Нөмірлеу туралы ескерту
Неміс тілінде миллиард – 1,000,000,000, яғни бір мың миллион, ал миллиард – 1,000,000,000,000, яғни бір миллион миллион.