Кіріспе

Пуэрто-Рико тарихында оның тұрғындары аралдың тәуелсіздігін алу үшін бірнеше қозғалыстарды бастады, біріншіден 1493 және 1898 жылдар аралығында Испания империясынан, ал кейіннен АҚШ-тан. Бүгінде бұл қозғалысты ең көп кездесетін нұсқасы – 1868 жылғы Ларес дауысы (Grito de Lares) көтерілісінің туы. Аралда автономияны, ұлтшылдықты және тәуелсіздікті жақтаушылардың түрлі пікірлері мен саяси партиялары бар. 19 ғасырдың басынан бері Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін қолдайтын ұйымдар өз мақсаттарына жету үшін бейбіт саяси жолдармен де, зорлық-зомбылыққа құрылған революциялық әрекеттермен де тырысты. Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі 1868 жылдың 23 қыркүйегінде испан билігіне қарсы Ларес дауысы (Grito de Lares) көтерілісі кезінде жарияланды. Көтерілісшілер мен Пуэрто-Рико революциялық комитетінің жақтастары көтерілістің туын тәуелсіз "Пуэрто-Рико Республикасының" ұлттық туы деп жариялады, осылайша ол Пуэрто-Риконың тұңғыш туы болды. Бірақ 1895 жылы көтерілісшілер туды жаңа революциялық туға, қазіргі Пуэрто-Рико туына ауыстырды. 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап тәуелсіздік қозғалысы сайлауларда одақтастық пен мемлекеттік мәртебеге қолдау көрсетуден айтарлықтай қалып қойды. 2012 жылғы мәртебе туралы референдумда 5,5% тәуелсіздікке дауыс берсе, мемлекеттік мәртебеге 61,1% дауыс түсті. 1967, 1993 және 1998 жылдардағы мәртебе туралы референдумдарда тәуелсіздікке ең аз қолдау көрсетілді, ол дауыс берушілердің 4,5% -дан азын құрады. 2012 жылы төртінші референдум өтті, онда дауыс берушілердің 54% Пуэрто-Риконың мәртебесін өзгертуге дауыс берді, бірақ АҚШ федералдық үкіметі бұл мәселеде ешқандай шара қабыламады. Бесінші халық сұрауы 2017 жылдың 11 маусымында өтті. Сайлауға қатысқандардың саны 23% болды, бұл Пуэрто-Рикода өткен барлық мәртебе туралы референдумдардың арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Референдумда тәуелсіздік опциясына тек 1,52% дауыс түсті. 2020 жылғы Пуэрто-Риконың жалпы сайлауында Пуэрто-Рико Тәуелсіздік партиясы 13,6% дауыс жинады, бұл 2016 жылғы жалпы сайлаудағы 2,1% көрсеткіштен айтарлықтай жоғары.

Тайно көтерілістері

Кейбір қазіргі Пуэрто-Рико тәуелсіздік қозғалыстары 16 ғасырмен және Агуэйбана II басқарған 1511 жылғы Тайно көтерілісімен тарихи байланысты екенін мәлімдейді. Осы көтерілісте Пуэрто-Риконың туа біткен Тайно халқының ең күшті касигі Агуэйбана II, Аньеско касигі Урайоанмен бірлесіп, 1511 жылы аралдың оңтүстік және батыс бөлігіндегі конкистадорларға қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Оларға Утуадо касигі Гуарионекс қосылды, ол қазіргі Агуададағы Вилла-де-Сотомайорға (Сотомайор ауылы) шабуыл жасап, 80 испан қонысшысын өлтірді. Пуэрто-Риконың алғашқы зерттеушісі және губернаторы Хуан Понсе де Леон испандықтарды Ягуэкас шайқасымен аяқталған бірнеше шабуылдарға жетектеді. Агуэйбана II халықтары, тек найза, садақ және жебемен қаруланған, испан әскерлерінің оқтарына тең келе алмады, нәтижесінде Агуэйбана II шайқаста атып өлтірілді. Көтеріліс әрі қарай сәтсіз аяқталып, көптеген Тайно өз-өзіне қол жұмсады немесе аралдың ішкі, таулы аймақтарына қашты.

Пуэрто-Рикодағы көтерілістер

XIX ғасырда испан билеушілеріне қарсы туған жердегі немесе криоллолардың бірнеше көтерілісі болды. Оларға 1809 жылы Сан-Жермандағы қастандық, сондай-ақ 1898 жылы Сиалес, Сан-Жерман және Савана-Грандедегі халықтың көтерілісі кірді. Көптеген пуэрторикандықтар Симон Боливардың Оңтүстік Американы испан үстемдігінен азат ету идеяларына шабыттанды. Боливар Пуэрто-Рико мен Кубаны да қамтитын Латын Америкасы елдерінің федерациясын құруға ұмтылды. Бригад генерал Антонио Валеро де Бернабе, сондай-ақ "Пуэрто-Риконың азат етушісі" деп танылған, Боливармен бірге Оңтүстік Американың тәуелсіздігі үшін күресті; ол сонымен қатар тәуелсіз Пуэрто-Риконы қалады. Пуэрто-Риконың алғашқы әйел тәуелсіздік күрескері Мария де лас Мерседес Барбудо, Симон Боливардың басшылығымен Венесуэла үкіметімен бірігіп, Пуэрто-Рикодағы испан отаршылдарына қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Испанияның басқыншы күштеріне қарсы отыздан астам қастандық жасалды. Ларес көтерілісі, 1897 жылғы бүліктер мен дүрбелең, сондай-ақ 19 ғасырдың соңындағы құпия қоғамдар сияқты кейбіреулері халықтық көтерілістерге айналды. Дегенмен, ең кең таралған халықтық көтерілістер 1868 жылы Ларесте және 1897 жылы Яукода болды. 1868 жылы Грито де Ларес (Ларестің шақыруы) оқиғасы болды, онда революционерлер Ларес қаласын басып алып, 1868 жылдың 23 қыркүйегінде Пуэрто-Рико Республикасының тәуелсіздігін жариялады. Бұл көтерілістің жетекшісі Рамон Эметерио Бетансес болды. Бұрын Сегундо Руис Белвис және Бетансес Нью-Йорктегі жер аударылуда Пуэрто-Рико Революциялық Комитетін (PRC) құрған. Бетансес испан отарлық жүйесінің пуэрторикандықтарды қанауына қарсы шабуыл жасайтын бірнеше Прокламалар, яғни мәлімдемелер жазды және дереу көтеріліс жасауға шақырды. Бұл мәлімдемелер арал бойынша жылдам тарады, ал жергілікті наразылық топтары ұйымдаса бастады. Наразылардың көпшілігі криоллолар (аралда туған) болды. Экономиканың қиын жағдайы және испандықтардың күшейе берген репрессиясы көтеріліске ықпал етті. Қозғалыстың бекінісі аралдың батысындағы таулы аймақтардағы қалалар болды. Көтерілісшілер жарым арал тұрғындарына (испандықтарға) тиесілі жергілікті дүкендер мен кеңселерді тонады және қалалық әкімшілікті басып алды. Олар испан саудагерлері мен жергілікті билік өкілдерін тұтқынға алды. Революционерлер революция басталғанын білдіру үшін өздерінің революциялық туын шіркеудің алтаріна қойды. Пуэрто-Рико Республикасы жарияланды және Франсиско Рамирес Медина уақытша президент болып жарияланды. Революционерлер оларға қосылатын кез келген құлға дереу бостандық ұсынды. Келесі қалада, Сан-Себастьян-дель-Пепинода Грито де Ларес (Ларестің шақыруы) революционерлері испан милициясының күшті қарсылығына тап болып, Лареске шегінді. Испан милициясы көтерілісшілерді ұстап алып, бүлікке тез аяқ салды. Үкімет 475 көтерілісшіні түрмеге қамады және әскери сот барлық тұтқындарға жасаушылық және бүлік жасағаны үшін өлім жазасын берді. Бірақ Мадридте Эухенио Мария де Хостос және басқа да көрнекті пуэрторикандықтар араласып, ұлттық үкімет барлық тұтқындарға жалпы кешірім беруді және босатуды бұйырды. Бетансес, Рохас, Лакруа, Аурелио Мендес және басқалар сияқты көптеген көшбасшылар жер аударылды. 1896 жылы Яуконың тәуелсіздікті қолдаған тұрғындарының тобы аралдағы испан үкіметін құлату үшін бірікті. Топтың жетекшілері кофе плантацияларының иесі Антонио Маттей Луберас және Матео Меркадо болды. Кейін сол жылы жергілікті азаматтық күзет олардың жоспарларын анықтап, барлық қатысушыларды тұтқындады. Олар жақын арада босатылып, үйлеріне қайтуға рұқсат алды. 1897 жылы Луберас Нью-Йоркке сапар шегіп, 1868 жылғы Грито де Ларес (Ларестің шақыруы) көтерілісінен қуылған топтың құрамындағы Пуэрто-Рико Революциялық Комитетіне барды. Олар Пуэрто-Рикода төңкеріс жасауды жоспарлады. Луберас 1895 жылы комитет қабылдаған Пуэрто-Риконың жаңа революциялық туымен, аралдың қазіргі туымен Пуэрто-Рикоға оралды, оны төңкеріс кезінде көтеруге тиіс болды. Яуконың мэрі Франсиско Луч Баррерас жоспарланған көтеріліс туралы біліп, аралдың испан губернаторына хабарлады. Сепаратистердің жетекшілерінің бірі Фидель Велес жаңалықты естігенде, басқа жетекшілермен кездесіп, оларды дереу көтеріліс бастауға мәжбүр етті. Велес Сент-Томасқа қашып, жер аударылды. Маттей Луберас Нью-Йоркке жер аударылып, Пуэрто-Рико комиссиясы деп аталатын топқа қосылды.

Испанияның автономия хартиясы

Испан империясының төрт жүз жылдық отаршылдық үкімділігінен кейін Пуэрто-Рико 1897 жылғы 25 қарашада Carta de Autonomía (Автономия хартасы) арқылы Испанияның теңізасты автономиялық қауымдастығы ретінде тәуелсіздік алды. Оған Испания Премьер-Министрі Пракседес Матео Сагаста қол қойды және Испания Кортесі бекітті. Жаңадан қол жеткізген тәуелсіздік ұзаққа солмады, себебі 1898 жылы испан-американ соғысы кезінде Пуэрто-Рикоға АҚШ шапты, басып алды және қосып алды.

АҚШ-тан тәуелсіздік алу

АҚШ 1898 жылғы Париж шартының аясында Пуэрто-Риконы иеленді, ол испан-американ соғысын аяқтады. Пуэрто-Рико 1898 жылғы испан-американ соғысы кезінде АҚШ иелігіне өткеннен кейін Мануэль Зено Гандия Вашингтон қаласына сапар шегіп, Эухенио Мария де Хостоспен бірге Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі идеясын ұсынды. АҚШ үкіметі олардың идеяларын қабылдамағандықтан және арал АҚШ территориясы ретінде ұйымдастырылғандықтан бұл ерлер көңілі қалып қойды. Зено Гандия аралға оралып, белсенділігін жалғастырды. Хосе де Диего сияқты бірқатар көшбасшылар саяси келісім арқылы АҚШ-тан тәуелсіздік алуға тырысты. 1900 жылдың 5 маусымында президент Уильям Маккинли Де Диегоны, Росендо Матиенцо Цинтрон, Хосе Селсо Барбоса, Мануэль Камуньяс және Андрес Кросамен бірге АҚШ тағайындаған губернатор Чарльз Х. Аллен басқаратын Атқару комитетіне тағайындады. Атқару комитетінде алты американдық мүше болды. Де Диего тәуелсіздік мақсатымен қызметтен кетті. 1904 жылдың 19 ақпанында ол Луис Муньос Ривера, Росендо Матиенцо Цинтрон және Антонио Р. Барселомен бірге Пуэрто-Риконың егеменді мемлекет ретінде тәуелсіздігін жақтаған алғашқы жаппай партия – Юнионисттік партияны (Пуэрто-Рико одағы) құрды. Де Диего сол кезде АҚШ рұқсатымен сайланатын жалғыз жергілікті үкіметтік орган болған Делегаттар палатасына сайланды және 1904 жылдан 1917 жылға дейін оған төрағалық етті. Делегаттар палатасы АҚШ Президентінің вето құқығына бағынды және аралдың тәуелсіздікке және өзін-өзі басқаруға құқығы үшін сәтсіз дауыс берді. 1917 жылы Пуэрто-Рико тұрғындарына АҚШ азаматтығын беруге қарсылық көрсетті, бірақ АҚШ арал тұрғындарына азаматтық берді. Бұл сәтсіздіктерге қарамастан, Де Диего "Пуэрто-Рико тәуелсіздік қозғалысының әкесі" ретінде танылды. Жаңадан құрылған Пуэрто-Рико одағы партиясы сайлаушыларға аннексия, тәуелсіз протекторат және толық автономия сияқты отаршылдық емес нұсқалардың арасынан таңдау жасауға мүмкіндік беруді жақтады. 1912 жылы Росендо Матиенцо Цинтрон құрған Пуэрто-Рико тәуелсіздік партиясы пайда болды, ол Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін жақтады. Сол жылы Скотт Колон, Зено Гандия, Матиенцо Цинтрон және Луис Ллоренс Торрес тәуелсіздік туралы манифест жазды. Тәуелсіздік партиясы өз платформасының бөлігі ретінде АҚШ-тан тәуелсіздікті ашық қолдаған арал тарихындағы алғашқы партия болды. Пуэрто-Риконы иелену Американың "Тағдыр манифестінің" бір бөлігі ретінде қарастырылды. АҚШ үкіметі кейде американдық корпорацияларды әскери күшпен қолдады. Бұл теңсіз келісімнен алынған пайда зор болды, өйткені АҚШ корпорациялары үлкен плантациялар құрды. 1913 жылы Пуэрто-Риконың алғашқы азаматтық АҚШ губернаторы Чарльз Х. Аллен, қазынашы қызметтен кейін Америка қант өңдеу компаниясының президенті болды. 1915 жылы ол қызметтен кетті, бірақ директорлар кеңесінде қалды. Компания әлемдегі ең ірі қант өңдеу операцияларын жүргізді және кейіннен Domino Sugar компаниясы деп аталды. Тарихшы Федерико Рибес Товардың сөзіне сүйенсек, Чарльз Аллен Пуэрто-Рико губернаторы қызметін Domino Sugar арқылы бүкіл Пуэрто-Рико экономикасын бақылауға пайдаланған. 1930 жылға қарай Пуэрто-Рикодағы барлық өңделетін жердің 40 пайызынан астамы Domino Sugar және АҚШ банктеріне тиесілі қант плантацияларына айналдырылды. Бұл банктер синдикаттары аралдық пошта жүйесіне, жағалау бойындағы темір жолға және Сан-Хуан халықаралық теңіз портына ие болды.

Саяси қолдау

Бүкіл әлем бойынша бірқатар әлеуметтік топтар, саяси партиялар және жеке тұлғалар Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі тұжырымын қолдады. Аралдың өзінде бұл маргиналды, бірақ қарқынды қозғалыс болып табылады, Washington Post газеті "Пуэрто-Риконың тәуелсіздігіне шақырулар Испанияның отаршылдық үкімділігі кезінде пайда болған және 1898 жылы АҚШ аралды бақылауына алғаннан кейін де жалғасты" деп хабарлады. Көптеген пуэрторикалықтар аралға деген терең патриотизмін білдірсе де, тәуелсіздікке ұмтылыс сайлауларда қолдау тапқан жоқ. АҚШ-тағы Демократиялық партия 2012 жылғы бағдарламасында "Пуэрто-Риконың экономикалық жағдайын жақсарту үшін жұмыс орындарын құру, білім беру, денсаулық сақтау, таза энергия және аралдағы экономикалық дамуды қолдау арқылы жұмысын жалғастыратынын" мәлімдеді. Республикалық партия "Пуэрто-Риконың АҚШ азаматтарының, егер олар өздері қаласа, толық егеменді мемлекет ретінде Одаққа қабылдану құқығын қолдайтынын" және Конгресс "Пуэрто-Рико үшін конституциялық тұрғыдан жарамды опцияларды анықтауы керек" деп мәлімдеді, бұл опциялар аралға тұрақты бейтерриториялық мәртебе беруге бағытталған. Сондай-ақ, Пуэрто-Риконың мәртебесі АҚШ үкіметі ұйымдастырған референдум арқылы анықталуы тиіс екенін айтты. Пуэрто-Рикодағы екі ірі партияның ешқайсысы тәуелсіздікті қолдамайды: Халықтық демократиялық партия Пуэрто-Риконың қазіргі мәртебесін, өзін-өзі басқаратын бейресми аумақ ретінде қолдайды, ал Пуэрто-Риконың Жаңа прогрессивтік партиясы штат болуды қолдайды. Кіші партиялар түрлі ұстанымдар білдірді: 2005 жылы АҚШ Коммунистік партиясы Пуэрто-Рико туралы резолюция қабылдады, онда американдық империализм, "колониализм" және т.б. айыпталып, "АҚШ Коммунистік партиясы Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін және барлық егемендік билікті Пуэрто-Рикоға беруді қолдауын жалғастыруда" делінді. Олардың бағдарламасы халықтың "тәуелсіздікке және өзін-өзі анықтауға халықаралық деңгейде танылған құқығын алуын" қолдады. 2012 жылы АҚШ Жасыл партиясы тәуелсіздікті қолдаған бағдарламаға ие болды. АҚШ Социалистік партиясы Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін қолдамайды, бірақ "АҚШ-қа қарасты Гуам және Пуэрто-Рико аумақтарының, барлық американдық үнді резерваттарының және Колумбия округінің толық өкілдігін" талап етеді. 2014 жылғы қаңтарда Гаванада (Куба) өткен Латын Америкасы және Кариб бассейні елдерінің саммитінде Венесуэла президенті Николас Мадуро The Wall Street Journal газетіне Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін қолдайтынын айтты, "21 ғасырда Латын Америкасы мен Кариб бассейнінде әлі де отарлар бар екені ұят. АҚШ-тың императорлық элитасы қалағанын айтсын" деді. Осы саммитте Аргентина президенті Кристина Фернандес де Киршнер Пуэрто-Риконың тәуелсіздігі үшін дауыс беретініне уәде берді, ал Рауль Кастро "өз бетінше Пуэрто-Риконы" құруға шақырды. 2023 жылғы наурызда Куба Пуэрто-Рико халқының өзін-өзі анықтау және тәуелсіздік құқығына деген міндеттемесін қайталады.

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

Левинсон мен Спарроу 2005 жылғы кітабында Форкер заңы мен Джонс-Шафрот заңы Пуэрто-Рико бастаған кез келген заңнамаға немесе референдумға қатысты АҚШ Конгресіне билік пен вето құқығын бергендіктен, аралдағы саяси оппозицияны азайтты деп санайды. 1922 жылы құрылған Пуэрто-Рико Ұлттық партиясы тәуелсіздік үшін күресті. 1946 жылы Гилберто Консепсьон де Грасия Пуэрто-Рико Тәуелсіздік партиясын (ПИП) құрды. Ол аралдың сайлау процесіне қатысуын жалғастыруда. 20 ғасырдың ортасында «Cointelpro бағдарламасы» – АҚШ Федералдық Тергеу бюросының (FBI) күдікті немесе бүлікші деп саналған ішкі саяси ұйымдарды бақылау, оларға ену, беделін түсіру және олардың қызметін тоқтату мақсатымен жүргізген жоба болды. Полиция барлық әлеуметтік топтар мен жастағы адамдарға қатысты мыңдаған кең көлемді іс қағаздарын (файлдарды) құжаттады. Шамамен 75 000 адам саяси полиция бақылауында екені тізілді. Тарихшылар мен сыншылар бұл ауқымды бақылау аппаратының негізінен Пуэрто-Риконың тәуелсіздік қозғалысына қарсы бағытталғанын анықтады. Осының салдарынан көптеген тәуелсіздік жақтастары Халықтық Демократиялық партияға өтіп, оның штат болуға қарсы ұстанымын қолдады. 21 ғасырда көптеген тәуелсіздік жақтастары бейбіт саяси жолдармен немесе зорлық-зомбылық революциялық әрекеттер арқылы тәуелсіздікке қол жеткізуді көздейді. Тәуелсіздік партиясы бірнеше заң шығарушы кандидаттарды сайлады, бірақ соңғы сайлауларда губернаторлыққа кандидаттарына берілген дауыстардың үлесі аз болды (2008 жылы 2,04%) және заң шығарушы сайлауда да (2008 жылы арал бойынша заң шығарушы дауыстардың 4,55%) көп дауыс жийраған жоқ. 2023 жылдың наурызында диаспора тобы АҚШ Конгресіне Пуэрто-Риконың АҚШ-тан деколонизациясы мен тәуелсіздігін ілгерілету үшін Америкалық Пуэрто-Рико комиссиясын құру туралы петиция тапсырды. 2023 жылдың сәуірінде Пуэрто-Риконың мәртебесі туралы заң, ол аралдың аумақтық мәртебесін және АҚШ-пен қарым-қатынасын федералдық деңгейде міндетті плебисцит арқылы шешуді көздейді, Демократтар палатасына қайта енгізілді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының пікірі

1953 жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы Пуэрто-Риконың саяси мәртебесін және оған "тәуелсіздікке" немесе "деколонизацияға" қол жеткізуде қалай көмектесу керектігін қарастырып келеді. 1978 жылы Арнайы комитет АҚШ пен Пуэрто-Рико арасында "колониалдық қарым-қатынас" бар екенін анықтады. БҰҰ-ның Арнайы комитеті өз есептерінде Пуэрто-Риконы жиі ұлт ретінде атап көрсетеді, себебі халықаралық аренада Пуэрто-Рико халқы көбінесе өзінің ұлттық ерекшелігі бар Кариб аймағының ұлты ретінде қарастырылады. Соңғы рет, 2016 жылдың маусым айындағы есепте Арнайы комитет АҚШ-ты Пуэрто-Рикода өзін-өзі анықтау процесін жеделдетуге шақырды. Атап айтқанда, бұл топ АҚШ-ты Пуэрто-Рико халқының өзін-өзі анықтау және тәуелсіздік құқығын толыққанды пайдалануына мүмкіндік беретін процесті жылдамдатуға шақырды: "Пуэрто-Рико халқына егеменді түрде шешімдер қабылдауға және жұмыссыздық, шеттету, төлемсіздік және кедейлік сияқты өзекті экономикалық және әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік беріңіз".