Сасани әулетінің негізін қалаушы Ардашир I

Кіріспе

Сасанидтер империясының негізін қалаушы (180–242)

Ардашир I (; اردشیر پاپکان), сондай-ақ Ардашир Біртұтас етеуші (180–242 ж.), парсы Сасанидтер империясының негізін қалаушы. Жаңа империяны құрғанға дейін ол Парсы патшаларының Ардашир V болды. 224 жылы Хормоздган жазығында соңғы парфян шаханшаһы Артабан IV-ті жеңгеннен кейін, ол Арсакидтер әулетін құлатып, Сасанидтер әулетін орнатып, өзін «шаханшах» деп жариялап, Иран деп атаған жерді жаулап ала бастады. Ардаширдің тегі мен ата-бабалары туралы тарихи мәліметтер әртүрлі. Әл-Табаридің «Пайғамбарлар мен патшалар тарихында» Ардашир Папак ұлы, ал Папак – Сасанның ұлы деп жазылған. Кар Намаг и Ардашир и Пабаган мен Фердоусидің «Шахнамесінде» айтылатындай, Ардашир Дарий III-тің ұрпағы Сасан мен Парс жергілікті билеушісі Папақтың қызының некесінен туған. Әл-Табаридің хабарлауынша, Ардашир Парс провинциясының Истахр маңында дүниеге келген. Әл-Табари жеті жасында Ардаширдің Дарбагард бекінісінің иесіне жіберілгенін айтады. Бекініс иесі қайтыс болғаннан кейін Ардашир оның орнын басып, Дарбагард бекінісінің қолбасшысы болды. Әл-Табаридің сөзіне қарағанда, Папак жергілікті парсы шахы Гочирді құлатып, оның орнына ұлы Шапурды тағайындады. Әл-Табаридің мәліметінше, Шапур мен оның әкесі Папак кенеттен қайтыс болды, ал Ардашир Парстың билеушісі атанды. Ардашир мен парфян империясы арасында шиеленіс күшейді және 224 жылдың 28 сәуірінде Ардашир Хормоздган жазығында IV Артабан әскерімен кездесті. Шаханшах Артабан шайқас барысында қаза тапты. Патшалық есептерге сәйкес, жергілікті парсы шахы Гочирді құлатып, оның орнына ұлы Шапурды тағайындаған Папак болды. Ардашир Шапурдың тағайындалуын қабылдамай, ағасын және оған қарсы шыққандарды жойды, содан кейін оның суреті және әкесі Папақтың бейнесі бар монеталар шығарды. Ардаширдің орталық үкіметке қарсы көтеріліске жетекшілік еткен рөлі кейінгі тарихи зерттеулердің нәтижесі болуы мүмкін. Папак бұл кезде Парстың көп бөлігін өз билігіне біріктірген болуы керек. Ардашир патшалық идеологияны дамытуда маңызды рөл атқарды. Ол өзін құдайға жақын, хаваренах иесі Мазданың құдайы ретінде көрсетуге тырысты. Оның билігінің заңдылығын мифтік ирандық шахтар әулетінен шыққан жаңа келуші ретінде дәлелдеуі және Ардаширге қатысты парфтардың иран тарихындағы заңдылығы мен рөліне қарсы таратылған мәліметтер, алғашқы Сасанид шаханшахтарының санасында Ахеменид мұрасының құнды орын алғанын көрсетеді. Дегенмен, қазіргі сенім бойынша, Сасанидтер Ахеменидтер мен олардың мәртебесі туралы көп білмеген. Екінші жағынан, кейбір тарихшылар алғашқы Сасанид шаханшахтары Ахеменидтермен таныс болған және олардың кейінгі шаханшахтары қасақана каянидтерге бет бұрған деп санайды. Олар өздерінің өткенін каянидтерге жатқызу үшін Ахеменидтерді әдейі елемеді және осы жерде қасиетті тарихнаманы қолданды. Жеңісінің құрметіне Ардашир Фирузабадта (Гор немесе Ардашир Хварра қаласы), Нақш-е-Раджаб және Нақш-е-Рустамда петроглифтер ойлап шығарды. Нақш-е-Рустамдағы петроглифінде Ардашир мен Ахура Мазда бір-біріне қарама-қарсы жылқыға отырған, ал Артабан мен Ариманның мәйіттері Ардашир мен Ахура Мазданың жылқыларының астында бейнеленген. Бұл суреттен Ардаширдің жазуларда «Иран» деп аталатын жерді билеуі қожайыннан берілген деп ойлағанын немесе басқалар солай ойлағанын қалағанын түсінуге болады. «Иран» сөзі бұрын Авестада және «арийлердің мифтік жерінің атауы» ретінде қолданылған. Ардашир тұсында «Иран» атағы Сасанидтер билігіндегі аймаққа берілді. «Иран» идеясы патшалықтағы зороастрий және зороастрий емес қоғамдар үшін де қабылданды және ирандықтардың ұжымдық естелігі қазіргі заманға дейін иран қоғамының әртүрлі кезеңдерінде және әртүрлі қабаттарында сақталды. «Иран» ұғымының бұрын діни және этникалық тұрғыдан қолданылғаны, содан кейін саяси бейнесі мен географиялық жерлер жиынтығы ұғымын қалыптастырғаны анық.

Ardashir I (; اردشیر پاپکان), also known as Ardashir the Unifier (180–242 AD), was the founder of the Persian Sasanian Empire. He was also Ardashir V of the Kings of Persis, until he founded the new empire. After defeating the last Parthian shahanshah Artabanus IV on the Hormozdgan plain in 224, he overthrew the Arsacid dynasty and established the Sasanian dynasty. Afterwards, Ardashir called himself "shahanshah" and began conquering the land that he called Iran. There are various historical reports about Ardashir's lineage and ancestry. According to Al Tabari's History of the Prophets and Kings, Ardashir was son of Papak, son of Sasan. Another narrative that exists in Kar Namag i Ardashir i Pabagan and Ferdowsi's Shahnameh also states it says that Ardashir was born from the marriage of Sasan, a descendant of Darius III, with the daughter of Papak, a local governor in Pars. According to Al Tabari's report, Ardashir was born in the outskirts of Istakhr, Pars. Al Tabari adds that Ardashir was sent to the lord of Fort Darabgard when he was seven years old. After the lord's death, Ardashir succeeded him and became the commander of Fort Darabgard. Al Tabari continues that afterward, Papak overthrew the local Persian shah named Gochihr and appointed his son, Shapur, instead of him. According to Al Tabari's report, Shapur and his father, Papak, suddenly died and Ardashir became the ruler of Pars. Tension rose between Ardashir and the Parthian empire and eventually on April 28, 224, Ardashir faced the army of Artabanus IV in the Hormozdgan plain and Artabanus, the Parthian shahanshah, was killed during the battle. According to the royal reports, it was Papak who overthrew Gochihr, the local Persian shah, and appointed his son, Shapur, instead of him; Ardashir refused to accept Shapur's appointment and removed his brother and whosoever stood against him and then minted coins with his face drawn on and his father, Papak's behind. It is probable that the determining role that is stated about Ardashir in leading the rebellion against the central government is the product of the later historical studies. Papak had probably united most of Pars under his rule by then. Ardashir had an outstanding role in developing the royal ideology. He tried to show himself as a worshiper of Mazda related to god and possessing khvarenah. The claim of the legitimacy of his reign as a rightful newcomer from the line of the mythical Iranian shahs and the propagations attributed to Ardashir against the legitimacy and role of the Parthians in the Iranian history sequence show the valuable place that the Achaemenid legacy had in the minds of the first Sasanian shahanshahs; though the current belief is that the Sasanians did not know much about the Achaemenids and their status. On the other hand, some historians believe that the first Sasanian shahanshahs were familiar with the Achaemenids and their succeeding shahanshahs deliberately turned to the Kayanians. They knowingly ignored the Achaemenids in order to attribute their past to the Kayanians; and that was where they applied holy historiography. In order to remark his victories, Ardashir carved petroglyphs in Firuzabad (the city of Gor or Ardashir Khwarrah), Naqsh e Rajab and Naqsh e Rustam. In his petroglyph in Naqsh e Rustam, Ardashir and Ahura Mazda are opposite to each other on horsebacks and the corpses of Artabanus and Ahriman are visualized under the hooves of the horses of Ardashir and Ahura Mazda. It can be deduced from the picture that Ardashir assumed or wished for others to assume that his rule over the land that was called "Iran" in the inscriptions was designated by the lord. The word "Iran" was previously used in Avesta and as "the name of the mythical land of the Aryans". In Ardashir's period, the title "Iran" was chosen for the region under the Sasanian rule. The idea of "Iran" was accepted for both the Zoroastrian and non Zoroastrian societies in the whole kingdom and the Iranians' collective memory continued and lived on in the various stages and different layers of the Iranian society until the modern period today. What is clear is that the concept of "Iran" previously had a religious and ethnic application and then ended up creating its political face and the concept of a geographical collection of lands.

Этимология

"Ардашир" – орта парсы тіліндегі есімнің жаңа парсыша түрі, ол түп нұсқасы көне иран тіліндегі *Артаксатра сөзінен шыққан, грек тіліндегі Artaxérxēs ([[wikt:Αρταξέρξης]) және армян тіліндегі Artašēs ([[wikt:Արտաշէս]) есімдерімен теңдес. Сөздік мағынасында Ардашир – "өкімшілігі туралық пен әділдікке негізделген" дегенді білдіреді. *Арта хшаθраның бірінші бөлігі Ṛta немесе Asha деп аталатын әділдік ұғымынан алынған, ал екінші бөлігі "қала" және "мемлекет" ұғымдарымен байланысты. Ардашир I-ге қатысты мәтіннің қалдықтарының мысалдары – оның Нагш-и Раджабтағы қысқа жазуы, сондай-ақ Шапур I-нің Кааба-и Зартоштағы жазуы.

Грек-рим

Кассиус Дио парфян тарихының белгілі бір көзі болып табылады және парфяндардың құлауы мен Ардашир I-нің билікке келуі туралы мәлімет берген.

Сирия тілі

Сасанидтер тарихына қатысты тағы бір деректер тобы – христиандардың сирия тілінде жазған кітаптары. Арбелланың жылнамасы – б.з. VI ғасырының ортасында жазылған мәтін, ол II ғасырдан бастап 550 жылға дейінгі Месопотамияның христиан аймақтарының тарихын қамтиды.

Жаңа парсы тілі

Фердоусидің "Шахнамесі" – ұлттық иран тарихына қатысты хабарлар туралы ең ірі және маңызды дереккөз. Онда Сасанидтік мемлекеттік құрылысы мен өркениеті туралы құнды мәліметтер келтірілген.

Араб тілі

Табаридің тарихы – араб тіліндегі кітаптар сериясы, бұл Сасанидтер тарихы туралы негізгі және маңызды дереккөз. Ардаширдің артынша жазылған "Кар Намаг и Ардашир и Пабаган" кітабында Ардашир "папакан патшасы, оның әкесінен Сасанға, анасынан Дарий III-ке тегі жетеді" деп жарияланады. Дарияның айтқысы келгені, мәтіндегі осы жолға сәйкес, Ардашир өзінің тегін кімге қолайлы болса, соған байланыстыруға тырысқан. Ардаширді "Кей" лақап атымен аталатын аңызға толы Каянилармен байланыстырып, өзін Сасанмен – қорғаушы және құпия құдаймен, сондай-ақ Дарамен – Ахеменидтердің Дарий I және II-сімен, жергілікті парсы шаһтары Дара I және II-сімен байланыстыру, оның жалған тегін көрсетеді. Ардашир өзінің патшалық тегін Сасанға жатқызғандықтан, Сасан кім болғанын анықтау маңызды. Алдымен, қыш ыдыстар мен басқа да құжаттардағы "Ссн" жазуының Сасан – зороастрийлік құдай екенін көрсететіні айтылды, бірақ ол Авестада немесе басқа да ежелгі ирандық мәтіндерде есімдері жоқ. Мартин Шварц жақында ыдыстардағы құдай Сасанмен байланысты емес, ал Б.з.д. II мыңжылдықта Угаритте құлшылық етілген көне семит құдайы Ссн екенін көрсетті. Таксиладан табылған монеталарда "Саса" деген сөз жазылған; бұл монеталардағы белгілер Шапур I-нің монеталарына ұқсас болғандықтан, ол "Сасанмен" байланысты болуы мүмкін. Фердоусидің "Шахнамесінде" Сасанның шығыс тегі туралы айтылады, бұл оның әулетінің Шығыстан келгенін көрсетеді. Соңында, барлық қиындықтарды ескере отырып, Ардашир өзінің тегін құдайларға жатқызғанын және сасанидтер Сасанның мәртебесін құдай деңгейіне көтергенін айтуға болады. Сасанидтерден алынған негізгі исламдық дереккөздер Сасанның мистик және уақытты жеке өткізетін адам екенін баса көрсетіп, оның шығу тегі ретінде аскетизм орталығы болған Үндістанды атады. Бұл Ардаширдің екі мәрте асыл діни тегін жасауының жалғыз жолы еді. Ардаширдің діни тегі сасанидтердің діни жазбаларында, ал оның асыл тегі патшалық хабарламаларда баса айтылып, кейін олар туралы діни жазбалармен байланыстырылды. Қалай болғанда да, Сасан кім болса да, қай жерде өмір сүрсе де, ол жергілікті парсы емес еді, ал оның шығу тегі ретінде ирандық таулы аймақтардың шығысы мен батысы айтылады. Көптеген шетелдік дереккөздер Ардаширдің тегін белгісіз деп санайды; Шаки Агатияның әңгімесін Хосров I сарайының сурия тіліндегі аудармашысы, сасанидтердің қарсыластары мен жауларының бұйрығымен пайдасыз және әдепсіз әңгіме деп есептеді. Шакидің айтуынша, христиан Сергейдің Ағатияға осы ақылсыздыққа сендіргені анық. Ол Ардаширдің әулет ағашын тазартып, оны христиандар мен материалистер мен атеистер лигасының қиялынан алған. Шакидің пікірін негізге алатыны – әйелдің бірінші күйеуінен ажырасқаннан кейін екінші күйеуінен туған балалары бірінші күйеуіне тиесілі болады деген қазіргі неке салты. Шапур I-нің Нақш-и Рустамдағы Қағба е Зартоштағы үш тілдегі жазуында Сасан тек дворян, ал Папак патша ретінде таныстырылады. Осы әңгімелердің дұрыстығы мен шынайылығы туралы әр түрлі пікірлер бар. Кейбіреулер Әл-Табаридің баяндамасын күмәнді деп санайды, өйткені ол Ардаширдің тегін ежелгі Иранның мифтік және күшті патшаларымен байланыстыратын күрделі тұқым ағашын ұсынады. Кейбіреулер Карнамаг пен Шахнаменің баяндамаларын көбірек сенімді деп санайды, өйткені Ардаширдің Сасанның ұлы болуы және Папак оны асырап алуы зороастрийлік нормалар мен әдет-ғұрыптарына сәйкес келеді. Парсының өзін Ахеменидтердің заңды мұрагерлері деп санайтын жергілікті әкімдері төрт жарым ғасырлық билік кезінде Арсакидтерге бағынып, бұрынғы даңқын қайтару мүмкіндігін күтті. Олар парфяндықтарды бұрынғы билікті күшпен тартып алған алғашқы узурпаторлар деп санады. Қазіргі уақытта, бір кездері Селевкидтер патшалығының, содан кейін Парф империясының бөлігі болған осы мемлекеттің төрт жүз жылдық тарихы туралы көп мәлімет жоқ, ал Ардаширдің көтерілуі алдында Парстың саяси жағдайы туралы барлық білім жергілікті жартылай тәуелді патшалар жасаған монеталарға байланысты; парсы монеталары туралы бар ақпаратқа сүйене отырып, кем дегенде бір жергілікті патша Александр III қайтыс болғаннан кейін Парс жерінде билік жүргізді. Егер жергілікті шаһтардың монеталарында Дара мен Ардашир сияқты патшалардың есімдерінің болуы Парста әлі де Ахеменидтердің қосалқы үйі билік еткенін дәлелдей алмаса да, ол кем дегенде сол жердегі Ахеменидтердің кейбір дәстүрлерінің жалғасын көрсетеді. Парфян дәуірінде жергілікті парсы шаһтары Парфян империясының басқа жартылай тәуелді шаһтары сияқты өз есімдері бар монеталарды шығаруға құқылы болды. Сол кезде парсы әкімдері өздерін "Фратарака" деп атаған, бұл сөз Ахеменид дәуіріндегі арамейлік құжаттардағы синониміне сүйене отырып, "әкім" деген мағынаны білдірген болуы мүмкін. Кейін жергілікті әкімдердің атақтары өзгеріп, олар өздерін "шаһтар" деп атады. Фратарака монеталарында патшалық тәждер мен белгілер, храмдардың суреттері, отпен жанарлық оттықтар, ай, жұлдыздар және Ахура Мазданың суреті соғылған, бұл Парста қасиетті отқа табыну және зороастрийлік құдайларға құлшылық ету, сондай-ақ ежелгі сенімнің басқа аймақтардан өзгеше сақталуын көрсетеді. Локонин де Папак киімдері мен монеталардағы медальдары Шапурдың (оның ұлы) суреттерінде діни және патшалық биліктің бөлінуін көрсетеді деп санайды; Папак – бас діни қызметкер, ал оның ұлы Шапур – елдің шаһы.

Tabari's History is a book series in Arabic that is the main and essential source about Sasanian history. In Kar Namag i Ardashir i Pabagan, which was written after him, Ardashir is announced "a Papakan king with a paternal line from Sasan and a maternal line from Darius III". Daryaee intends to say that according to that line in the text, it can be deduced that Ardashir has claimed his lineage to whoever he could. Relating Ardashir to the legendary Kayanians with the nickname Kay beside connecting himself to Sasan, who has been a guardian and mysterious deity and also to Dara, which is a combination of Darius I and II the Achaemenid with local Persian shahs Dara I and II, shows the former's fake lineage. Since Ardashir had claimed his royal lineage to Sasan, it is important to inspect who Sasan was. First it was composed that the epigraphic form "Ssn" on potterywares and other documents imply that Sasan was a Zoroastrian deity, though he is not mentioned in Avesta or other ancient Iranian texts. Martin Schwartz has recently shown that the deity shown on the potterywares is not related to Sasan, but shows Ssn, an old Semitic goddess that was worshiped in Ugarit in the second millennium B. C. The word "Sasa" is written on coins found in Taxila; it is probable to be related to "Sasan", since the symbols on the mentioned coins are similar to the coins of Shapur I. It is remarked in Ferdowsi's Shahnameh about Sasan's Oriental lineage that might imply that his house had come from the Orient. After all and considering all the difficulties, it can be said that Ardashir claimed his lineage to be belonging to gods and the Sasanians may have raised Sasan's rank to a god's. The primary Islamic sources, which are adapted from Sasanian statements, have emphasized on Sasan being a mysticist and hermit and have actually stated India, which is the center of asceticism, as Sasan's origin. That was the only way for Ardashir to forge himself a double noble religious lineage. It is not strange that Ardashir's religious lineage is emphasized in religious Sasanian statements and his noble lineage is emphasized in royal reports and then they are linked to religious statements about him. Anyway, whoever Sasan was and wherever he lived, he was not a native Persian and the eastern and western Iranian Plateau are mentioned as his origins in the references.]] Most of foreign sources are unanimous in considering an unknown lineage for Ardashir; Shakki considered Agathias's narrative a useless and vulgar story by the familiar Sergeus, Surianian translator of Khosrow I's court, ordered by the opponents and foes of Sasanians. Shakki said it was obvious Sergeus the Christian had induced that nonsense to Agathias. Like he had cleared Ardashir's family tree, and it was adapted from the imaginations of Christians and the materialist and atheist league. Shakki's reasoning is based on the current norm in marital customs that the children resulting from a woman's marriage with a second spouse (after divorcing her first spouse) will belong to the first spouse. In the three language inscription of Shapur I's on Ka'ba ye Zartosht in Naqsh e Rustam, Sasan is introduced only as a nobleman and Papak as a king. There are opinions about the validity and authenticity of each of the mentioned narratives. Some have considered Al Tabari's report suspicious since he presents an elaborate family tree of Ardashir that relates his generation to mythical and mighty ancient Iranian kings. Some consider the reports of Karnamag and Shahnameh more justifiable, since Ardashir being Sasan's son and his adoption by Papak aligns with Zoroastrian norms and customs. The local governors of Pars that considered themselves the rightful heirs of the Achaemenids, had accepted submitting to the Arsacids during the four and a half century of the latters' reign and always waited for a chance to retake their old glory. They considered the Parthians primordial usurpers who had taken the formers' right by force. As of now, not much knowledge is gained about the four hundred year history of that state, which was once part of the Seleucid Kingdom and then of Parthian Empire, and almost all the knowledge about the political status of Pars—before the rise of Ardashir, depends on the coins which were minted by the local semi dependent kings; based on the existent information on the Persian coins, at least one local king ruled in Persian lands slightly after the demise of Alexander III. Even if the existence of the names of kings like Dara and Ardashir on the coins of local shahs of the land does not prove that a subsidiary house of the Achaemenids still ruled in Pars, it at least shows the continuance of some of Achaemenid traditions in that land. Also in the Parthian era, the local Persian shahs were entitled to mint coins with their own names like some other semi dependent shahs of the Parthian Empire. During the time, the Persian governors called themselves "Frataraka", which probably meant "governor" based on its synonym achieved from the Aramaic documents of the Achaemenid era. Afterwards, the titles of local governors altered and they named themselves "Shahs". There have been royal crowns and symbols, temple pictures, fireboxes with aflame fires, and symbols of the moon, stars and the portrait of Ahura Mazda minted on coins of the Frataraka that shows the holy fire was adored and the Zoroastrian gods were worshiped and the old creed was permanent in Pars in contrast to other regions. Lokonin also believes that the religious clothes and medals of Papak on the pictures and cois of Shapur (his son), show the separation of religious and royal rule at the time; Papak was the grand priest and his son Shapur was the land's shah.

Парфян империясының құлдырау алдындағы жағдайы

Рим императоры Коммод 192 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның генералдары Песценний Нигер мен Септимий Север арасында бәсекелестік туды, ал Парфян императоры V Вологез Нигерді Северге қарсы қолдауға шешім қабылдады. Геродианның тарихы бойынша, парфян императоры тек жергілікті билеушілеріне Нигерге көмекке әскер жіберуді сұрай алды, өйткені V Вологездің зор әскері болған жоқ. Соңында, 194 жылы Север Римде билікке таласуды жеңіп алып, жоғалған аймақтарды қайтару үшін Батыс Месопотамияға жорық жасады. Жорықтың нақты егжей-тегжейі белгісіз, бірақ Осроэне мен Нусайбин қайта басып алынды. Содан кейін Север Клодий Альбиннің бүлігіне байланысты Римге қайтып келді; Месопотамиядан оралғанда Парф империясы құлдырауға ұшырады. 197 жылы Север парфтармен соғыс ашты. Осы уақытта Вологез империяның шығысындағы көтерілісті басып тастады. Адиабен (қазіргі Урмия көлінің батысындағы аймақ) әкімі Нарсес Вологездің көтерілісті басу үшін шығысқа аттанғанда оған ілесуден бас тартты. Бұл наразылық, сондай-ақ Нарсестің Риммен жақын қарым-қатынасы Вологезді Адиабенге шабуыл жасап, ондағы бірнеше қалаларды қиратып, Нарсесті өлтіруге итерді. Вологез кейін Нусайбинге беттеп, оны қоршауға алды, бірақ римдік күштердің келуіне байланысты қоршаудан бас тартып, қаланы басып алуға қол жеткізе алмады. Содан кейін Север Эвфратқа және оңтүстікке қарай жорық жасап, Селевкия мен Вавилонды қарсылықсыз алды, бірақ 198 жылдың соңында Ктесифон құлағанда римдіктер ауыр шайқас жүргізді. Дегенмен, римдіктер басып алған аймақтарды ұстап тұра алмады; олар азық-түлік жетіспеушілігіне байланысты кері шегінуге мәжбүр болды. Римдіктер кері қайтып келе жатқанда Хатраны алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды және 199 жылдың көктемінде Хатраны басып алуға тағы да тырысты, бірақ ауыр шығындарға ұшырап, Сирияны бақылаудан шығаруға мәжбүр болды. Ежелгі тарихшылар бұл туралы ештеңе айтпаса да, екі держава арасында бейбіт келісім жасалған болуы мүмкін. 206 немесе 207 жылы Вологездің, ал 211 жылы Севердің қайтысына дейін парфян-рим қарым-қатынастары бейбіт болды. Сузадағы жазуда айтылғандай, аймақтың бақылауы Артабанға тиесілі болған. Селевкиядан табылған VI Вологездің монеталары оның осы жерді билегенін көрсетеді. Император Каракалла парфтармен жаңа соғыс бастау жоспарын жасап жатқанда, 214 немесе 215 жылдың басында соғысқа себеп табу үшін Вологезден екі қашқынды – философ Антиохты және белгісіз Тиридатты беруді сұрады. Вологез екі қашқынды қайтарды, бірақ Каракалла Арменияға шабуыл жасады.

After the demise of Commodus, Roman emperor, in 192 AD, a rivalry between his generals, Pescennius Niger and Septimius Severus, arose, and Vologases V, Parthian emperor, decided to support Niger against Severus. According to Herodian's History, the Parthian emperor only managed to request his local following governors to send troops to aid Niger, as Vologases V did not possess a great army. Eventually in 194, Severus won the quest for power in Rome, and he invaded Western Mesopotamia in order to retake the lost regions. The accurate details of the invasion is not known, but Osroene and Nusaybin were retaken anyway. Then Severus returned to Rome due to Clodius Albinus's rebellion; during Severus's return from Mesopotamia, the Parthian Empire was in disarray. In 197, Severus initiated hostilities with the Parthians. Meanwhile, Vologases suppressed a rebellion in the east of the Empire. Narses, governor of Adiabene (a region to the west of current Lake Urmia), disobeyed to accompany Vologases to invade the East to suppress the rebellion. The noncompliance and also Narses's friendly relations with Rome caused Vologases to attack Adiabene, to destroy multiple cities there and to also kill Narses. Vologases later proceeded towards Nusaybin and laid siege to it, but aborted it due to Roman reinforcements and failed to capture the city. Afterwards, Severus started marching toward Euphrates and to South and took Seleucia and Babylon without resistance, although the Romans contended heavily in late 198 during the fall of Ctesiphon. However, the Romans did not manage to hold the captured regions; they had to retreat due to lack of provisions. The Romans decided to take Hatra while returning, but failed and tried once more in spring 199 to conquer Hatra, and were forced to cede control of Syria with heavy casualties. Apparently a peace treaty was then formed between the two powers, though the ancient historians have had no mention of it. Until Vologases' death in 206 or 207 and also Severus's in 211, the Parthian Roman relations were peaceful. According to an inscription of his in Susa, the control of the region is considered to have been Artabanus's. Elsewhere, Vologases VI's coins found in Seleucia show his control over the land. At the time while Emperor Caracalla had already been formulating a plan to start a new war with the Parthians, he sent a request for extradition of two fugitives, a philosopher named Antiochus and an unknown man called Tiridates, to Vologases searching for an excuse to start a war in 214 or early 215; Vologases returned the two fugitives; but Caracalla invaded Armenia anyway.

Бастапқы жылдары көтеріліске шығып, билікке келгенге дейін

Әл-Табаридың хабарлауынша, Ардашир Парсының Истахр маңындағы "Хир" өлкесіндегі "Тирүдех" деген ауылда белгілі бір отбасында дүниеге келген. Оның атасы Сасан Истахрдағы Анахита ғибадатханасының қамқоршысы болса, әжесі Базранги үйінен шыққан Рамбехешт еді. Әл-Табари Ардашир жеті жасқа келгенде әкесі Папак Парс жергілікті шахы Гочирден Ардаширді Дарабгард бекінісінің қолбасшысы Тириге тәрбиеге жіберуін сұрағанын, Гочир оны жібергенін айтады. Тири қайтыс болғаннан кейін Ардашир оның орнын басып, Дарабгард бекінісінің қолбасшысы атанды. Қазіргі деректерге сәйкес, Папак Анахитаның От ғибадатханасының бас жұмасы болған. Ол құдайға сенетін жергілікті парсы сарбаздарын біріктірді. Сол кезде Вологас V билігі Септимий Севердің Месопотамияға шабуыл жасауынан шайқалды. Артабан римдіктерді жеңгенімен, 221 және 222 жылдар аралығында өзінің атына монета шығарған Вологаз VI-ның қарсылығымен күресті; бұл Парф империясын сол кезде ешқандай күшті император басқармағанын көрсетеді. Артабан маңыздырақ мәселелермен айналысқандықтан, Парста жаңадан пайда болған күштің өркендеуіне көп көңіл бөлмеді. Өзінің билігін бекіту үшін Ардашир Дарабгардтағы бірнеше маңызды тұлғаларды өлтірді, содан кейін Керманға шабуыл жасап, оны да басып алды, Парс және Парсы шығанағының жағалауларын толығымен бақылауға алды. Осы кезде Ардашир Горда (қазіргі Фирузабад) сарай мен От ғибадатханасын салдырды, оның қираған қалдықтары бүгінге дейін сақталған және Ардашир сарайы деп аталады. Ол өзінің ұлы Ардаширді Керманның әкімі етіп тағайындады. Парф императоры Артабан Сузаның губернаторына Ардаширге шабуыл жасап, оның бүліктерін басып, Ктесифонға жіберуге бұйрық берді. Ардашир Шадх Шапурды өлтіріп, жойғаннан кейін, Спахан губернаторына қарсы жорыққа шығып, Суза губернаторын да өлтіріп, оның жерлерін өзінің билігіне қосты. Содан кейін ол Тигр өзенінің сағасындағы Харакен мемлекетіне шабуыл жасап, оны басып алып, өз патшалығына енгізді. Кейінгі дереккөздер сасанидтердің парфтардан алынған барлық нәрсеге деген жеккөрушілігін баса көрсетті. Ардаширдің осындай көзқарасы түсінікті, бірақ ол да жаңа құрылған үкіметін парфтармен байланысы бар немесе олардың қамқорлығында өскен басқа да елеулі ирандық үйлердің көмегімен құруға мәжбүр болды. Дегенмен, парфтарға деген жеккөрушілік Сасанид императорларының келесі буындарында да өзгере қоймады. Сондықтан парфтар өз бағынышты шахтарына күткеннен де қатал және тирандық билік жүргізген болуы мүмкін, және бұл Ардаширдің жаулап алуына көмектескен себеп болуы мүмкін.

According to Al Tabari's report, Ardashir was born in a village named "Tirudeh" in the country "Khir" around Istakhr, Pars in a famous family. His grandfather, Sasan, was the trustee of the Temple of Anahita in Istakhr and his grandmother was Rambehesht from Bazrangi House. Al Tabari added that when Ardashir was seven years old, Papak, Ardashir's father, asked Gochihr, local shah in Pars, to send Ardashir to Tiri, commander of Fort Darabgard, for raising, which Gochihr did. After Tiri's death, Ardashir took over for him and became the commander of Fort Darabgard. According to the current sources, Papak was the priest of the Fire Temple of Anahita. He managed to assemble local Persian warriors who believed in the deity. At the time, Vologases V's reign was disrupted due to the invasion of Septimius Severus, Roman emperor, on Mesopotamia. Although Artabanus had defeated the Romans, he faced the problem of the defiance of Vologases VI, who had minted coins in his own name between 221 and 222; and this shows that no powerful emperor controlled the Parthian Empire then. During the time that Artabanus was dealing with a more important challenge, he could not pay much attention to the rise of a newcomer in Pars. In order to consolidate his power, Ardashir killed some of the important figures in Darabgard; then he invaded Kerman and took it too and took control of whole Pars, including the Persian Gulf shores. At that time, Ardashir constructed a palace and fire temple in Gor (current Firuzabad) that its ruins still remain and is called the Palace of Ardashir. He appointed one of his sons named Ardashir as the governor of Kerman. Artabanus, the Parthian emperor, ordered the governor of Susa to attack Ardashir, suppress his rebellion and send him to Ctesiphon. After Ardashir killed and terminated Shadh Shapur, the governor of Spahan, after fighting him, headed towards Khuzestan and killed the governor of Susa too and added his domain to the lands under his rule. Then he invaded Characene State in the mouth of Tigris and took it and added it to his kingdom. The subsequent sources emphasized on the Sasanians' hatred of everything adapted from the Parthians. The existence of such a mentality in Ardashir is understandable; but even he was forced to establish his newborn government on Parthian foundations by the help of other remarkable Iranian houses, who were either affiliated with the Parthians or nursed by them. However, no change is seen in that hatred of the Parthians in the next generations of Sasanian emperors either. Therefore, it can be deduced that the Parthians enforced a more hard and tyrannical domination than presumed on their submitted shahs and that might have been the reason that facilitated Ardashir's conquest.

Таққа отырғызудан кейін

Ардаширдің тағына отыру жылы туралы мамандар арасында пікір қақтығысы бар; В. Б. Хеннингтің зерттеулері мен есептеулеріне қарағанда, Ардашир 224 жылдың 28 сәуірінде тағына отырған, бірақ Х. Тақизаденің есептеулері 227 жылдың 6 сәуірін көрсетеді.

Соңғы жылдары және мұрагерлік

Ақпарат көздеріндегі қиындықтарға байланысты Ардаширдің соңғы жылдары мен қайтыс болған күні нақты емес. Оның ұлы Шапур, 240 жылдың 12 сәуірінде патшалық серіктес ретінде билікке көтерілген болуы мүмкін. Бұл уақыт Солтүстік-Батыс Ирандағы Салмас қаласындағы Пирчавуш жазуларында көрсетілген, онда Шапурдың патшалыққа қатысуы айтылған. Ардаширдің өмірінде Шапурдың шаһ ретінде тағайындалғандығы туралы сұраққа жауап беру үшін ерекше бір монетаны түсіндіру қажет. Мен жиырма төрт жасқа толғанда, Персия патшасы Дарий Ардашир Хатра қаласын бағындырған жылы, оның ұлы Шапур Шаһ Фамути айында ең үлкен тәжді киген жылы, айдың күні (Фармутидің 8-ші күні), менің құдайым, ең жомарт болған, мені өзінің кеңшілігімен мақтан тұтты және шақырды. Мысыр айы мен жылын есептеу арқылы Шапурдың патшалық серіктесі ретінде таққа отыруы 240 жылдың 12 сәуірінде болған деп есептеуге болады (Вавилондық нисан айының бірінші күні, 551 жыл). Ардашир мен Шапурдың бірдей билік етуі, шамамен 242 жылдың басына дейін жалғасты. Сондықтан Шапур екі рет таққа отырған болуы мүмкін: 240 жылы патшалық серіктес ретінде, ал кейін 243 жылы жеке билікке көтерілген; алайда, ол 240 жылы бір рет қана тағайындалған болуы ықтимал. Бастапқыда Сасанидтер саясаты шаһ, патша отбасы және асыл жер иелері (соның ішінде парфяндық жоғары топтың өкілдері) арасындағы қарым-қатынасқа негізделген. Ардаширдің тұсында орталықтандыру басталды және жергілікті шахтардың саны күрт азайды, бірақ оның билігі Парфян империясының негізінде тұрды. Парфянның орталық үкіметінің құрылымы "жергілікті дворяндарға" және "ру бастықтарына" тәуелді болды және "аристократияға" және "рулық мүдделерге" негізделген жергілікті тәуелсіз үкіметтерді қамтыды. Ардашир өз аймағында билікті тұрақтандырып, нығайта алмайынша, шабуылдау және бағындыру саясатын жүргізу және аяқтау мүмкін емес екенін түсінді. Сондықтан ол жергілікті билеушілерді қызметтен алып тастап, ұйымдасқан бюрократиялық жүйемен орталық билікті орнату арқылы ғана сол кездегі әскери тепе-теңдікті және ел құрылымын өзгерте алатын.

Due to the difficulties in the sources, the last years and the day of Ardashir's death are not very clear. His son, Shapur probably ascended as a royal partner on April 12, 240. The time is found from the Pirchavush inscriptions in Salmas, Northwestern Iran that show Shapur's royal participation. The answer to the question if Shapur was crowned as a shah without a partner during Ardashir's life depends on the interpretation a special kind of coin. When I became twenty four years old; in the year that Persian king, Dari Ardashir opened the city Hatra, and in the year Shapur Shah, his son, put the largest crown in the month Famuthi, on the month day (8th day of Farmuthi), my god, who is the most blessed, made me proud by his generosity, summoned me by his favor It can be deduced by calculating the Egyptian month and year that Shapur's coronation as his father's royal partner occurred on April 12, 240 (the first day of the Babylonian month Nisan in the year 551). Ardashir and Shapur's simultaneous reign lasted apparently until early 242. Therefore, it can be said that Shapur was probably crowned twice; once as a royal partner in 240 and later in 243 as lonely reign; however it is more likely that he was crowned only once in 240. At first, the Sasanian policies were formed based on the relations between the shah, the royal family and the noble landlords (including members of the old Parthian high class). In Ardashir's period, though the centralization had begun and the number of local shahs had decreased sharply, his reign stood on the same bases which the Parthian empire was on after all. The structure of the central Parthian government depended on "local noblemen" and "clan grandees" and included local autonomous governments based on "aristocracy" and "tribal interests". Ardashir had realized that it would be impossible to pursue and finish the policy of attacking and attaching without permanentizing and consolidating power in his domain; and thus, he could alter the military balance in then status and the homeland structure only by removing the local governors and establishing a central power with an organized bureaucratic system.

Ардаширдің петроглифтері

Сасанилердің петроглиф өнері Ардаширмен қаланды және Шапур II билігіне дейін сақталды. Бұл өнер Хосров II кезінде қайта жанданды. Ардаширдің петроглифтері Парфия үлгілерінен айқын түрде ерекшеленеді және оларда жаңа тарихи бейне пайда болады. Оның алғашқы үш петроглифі әртүрлі стильде жасалған, бірақ нақты эволюциялық қадамдар байқаылмайды. Тек төртінші петроглиф, Нақш-е Рустамдағы Ардаширдің тәж кию суреті, Шапур I және оның ізбасарларының петроглифтерінде қайта көрінетін анық белгілерге ие.

Нумизматика

Ардашир дәуірінде таңбаланған монеталар қолданылған суреттерге сәйкес үш негізгі топқа бөлінеді: екінші топтағы монеталардың арт жағында, Сасани дәуірінің барлық монеталарындағыдай, от ғибадатханасының оттық орнының символы бейнеленген.

Ардаширдің өсиеттері

Ардаширдің өсиеттері – Ардаширдің одан кейін билік еткен ирандық шахтарға арналған саяси кеңестері жазылған кітап. Ол мемлекетті басқару үшін қажет деп есептеген дәрістерін де атап көрсеткен. Гур қаласын шахтың өкілі басқарды. Гур қаласы кейін 10 ғасырдағы Буид әулетінің патшасы 'Адуд ад-Дауламен Фирузабад деп аталып кетті. Ардашир Хорар әскери база және Сасанид дәуіріндегі белсенді монета соғу орындарының бірі ретінде танымал. Ардашир Хорардың құрылыстарының ішінде Шахаротаг (Гур от храмы) маңындағы Тарбал (Менар) Киахорех, Ардашир сарайы, Михр Нарсехтің (үш Сасани патшасының – Яздегерд I, Бахрам V және Яздегерд II – визирі) жазулары және оның төрт от храмы бар. Қала құрылысы Дарабгард сәулеттік стилінен шабыттандырылған, диаметрі шамамен екі километр болатын аймақты қоршап тұратын дөңгелек қабырғалар, парфян стиліндегі екі қабатты саз қабырғалар мен бекініс орлары бар. Екі бағыт қаланың түзу қиылысын төрт секторға бөліп, Mehr, Bahram, Hormoz және Ardashir есімдерімен аталатын төрт бас қақпаға ажыратылған, ал әрбір қақпа бес кіші бөлікке бөлініп, сақина тәрізді көшелермен байланысқан.