Кіріспе

Хулио Кортасардың 1963 жылғы романы, басқа романдар. "Шытырман" (lang es) – аргентиналық жазушы Хулио Кортасардың романы. Парижде жазылған, бұл кітап 1963 жылы испан тілінде, ал 1966 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. АҚШ-тың алғашқы басылымы үшін аудармашы Грегори Рабасса аударма саласындағы алғашқы Ұлттық кітап сыйлығын бөлісіп алды. "Шытырман" – екі түрлі тәртіппен оқыла алатын сана ағыны романы. Бұл романды Кортазардың өзі «қарсы роман» деп атаған. Ол көптеген аяқтары бар, жауапсыз сұрақтар арқылы жалғаса беретін зерттеу мен ізденіс дегенді білдіреді.

"Нұсқаулар кестесі" және құрылымы

Роман эпизодтық, сәтсіздікке ұқсас стильде жазылған, 155 тараудан тұрады, соңғы 99-ы "құрбандыққа шалынатын" деп белгіленген. Кейбір "құрбандыққа шалынатын" тараулар негізгі сюжеттегі үзілістерді толтырады, ал басқалары кейіпкерлер туралы қосымша ақпарат береді немесе баяндамада қысқаша көрінетін Морелли есімді жазушының эстетикалық немесе әдеби ой-пікірлерін жазады. Кейбір "құрбандыққа шалынатын" тараулар алғашқыда ренсідік ойлар сияқты көрінеді, бірақ жақыннан қарағанда кітаптың бірінші екі бөлімін оқығанда туындайтын сұрақтарға жауап береді. Автордың түсіндірмесінде кітапты екі түрлі оқу жолы ұсынылады: 1-ден 56-ға дейінгі тарауларды тізбектей оқу, ал кейінгі "құрбандыққа шалынатын" тарауларды жіберу немесе автор көрсеткен "Нұсқаулар кестесіне" сәйкес 155 тараудың барлығын "секіріп" оқу. Бұл екінші әдісте 55-тарау мүлдем алынып тасталады, ал кітап рекурсивті циклмен аяқталады, себебі оқырман 58-ші және 131-ші тараулар арасында шексіз "секіріп" отыруы мүмкін. Кортазар оқырманға повесть арқылы ерекше жол таңдау мүмкіндігін де қалдырады. Кітапта бірнеше повестьтік тәсілдер қолданылады және олар жиі бірімен-бірі тоғысады, оның ішінде бірінші жақ, үшінші жақ және сана ағыны. Дәстүрлі орфографиялық және грамматикалық ережелер жиі өзгешеленіп, кейде тіпті бұзылады.

Сәйкесте (тараулар 136)

Романның алғашқы 36 тарауы сандық ретімен "Басқа жақтан" деген тақырыппен топтастырылған. Олар аргентиналық ақылды адам Хорасио Оливейраның өмірін баяндайды. Ол 1950 жылдары Парижде өмір сүргенін біледі. Басқа кейіпкерлер - Ла Мага және өзін "Жылан клубы" деп атаған богемалық зиялылардың тобы. Әңгіме сызықтық емес тәртіппен өрбіді. Роман Хорасионың Париждің көпірлерін іздеп, өзінің сүйіктісі, Лусия есімді уругвайлық әйелді (роман бойына ла Мага деп танымал) іздеп жүргенімен басталады. Екеуінің арасындағы қарым-қатынас құмарлық, бірақ асимметриялы: құмарлық темпераментінің ла Мага, көбірек талдаушыл және суық Хорасиоға ғашық, және ол онымен эмоционалды түрде араласпайды. Оливейра оның компаниясын жақсы көреді, бірақ ол - интеллектуалды талқылауларды ұнататын, білімді адам, ал ол білімді емес және осы талқылауға қатыса алмайды. Екеуі де "Club de la Serpiente" (Жылан клубы) деген лақап атпен аталған топтың мүшелері, олардың ортақ достарымен жиі кездеседі. Бұл - суретшілер, жазушылар мен музыканттардың өнер, әдебиет, философия, сәулет және басқа да тақырыптар туралы әңгімелескен кезде ішіп-жеп, музыка тыңдайтын ортасы. Олар өз пікірлестерінде қазіргі тілдік формалармен үзіліс жасау қажеттігін баса айтқан Морелли есімді жазушыны жиі атайды. Топ бір тақырыптан екінші тақырыпқа салыстырмалы түрде оңай секіреді, бірақ басқалар сияқты оқымаған ла Мага, әдетте, басқаларға қолдағы тақырыптарды түсіндіру үшін қажет. Оның белсенділігі оны топтан алыстатып, одан біржола бөлініп кетуін алдын ала білдіреді. Алайда клубтың мүшелері Люсияға деген сүйіспеншілігін көрсетеді, бірақ әрқашан да онымен қарама-қайшылық жасайды. Орасио мен ла Мага әңгіме басында біраз уақыт бірге өмір сүрді, бірақ Рокамадур, ла Маганың баласын ауылдағы бала күтіміне алған бала күтіміне алған бала, ауырып қалады. Ла Мага оны өзімен және Орасиомен бірге тұруға әкелуге мәжбүр болады. Рокамадурдың денсаулығы суық және тар пәтерде жақсаруға тым әлсіз, бірақ ла Мага оны ауруханаға жіберу идеясынан қорқады. Бұл баланың ауыр науқасқа шалдығуына әкеледі. Осы арада Оливейра жағдайға наразылық білдіреді, өйткені ол сәбимен бірге тұруға келіспеді. Бірде айтыс кезінде Хорацио Ла Магаға олардың қарым-қатынасы аяқталды деп есептеуге болатынын айтады. Ла Мага жылап жіберді. Оливейра пәтерден шығып кетеді, мүмкін оның сүйіктісі Полаға бару ниетімен. Ол қайтып келер ме, жоқ па, ол білмейді. Кейін Оливейра көшеде бара жатқанда, қарт адамды машинамен басып кеткенін көреді. Тағы бір куәгердің айтуынша, қаза тапқан адам апат болған жерде тұратын жазушы. Жедел жәрдем жараланған адамды алып кетуге келеді. Жаңбыр жауады. Хорацио өзінің меланхоликалық үстемдігін жалғастырады. Ол дәрігерлердің зардап шеккен адамға қараған механикалық әдісіне таңғалады. Жаман ауа райынан бас сауғалау үшін ол театрдың кіреберісінде тұрып, Берта Трепат ханымның баяндамасын көруге шешім қабылдайды. Театрда Оливейра Трепат композицияларын тыңдайды, ол оларды нашар жазылған және одан да нашар орындалған деп санайды. Қалған көрермендер концерттің ортасында кетеді. Барлық нәрсе Оливейраның әйелге жанашырлық танытқанына, оның сәтсіздіктері мен менмендігіне қарама-қайшы екеніне нұсқайды. Ол қызды үйіне шығарып салуды ұсынады. Жаңбыр астында ол оған өзінің әріптесі Валентинмен болған проблемалары туралы айтады, ол үйде оның сүйіктілерінің бірімен болады деп күтеді. Олар келгенде, Хорацио оған қонақ үй табуды ұсынады, ал ол оны жаман ниетпен күдіктеніп, шапалақтайды. Оливейра жылап, масқараланып кетеді. Ол Ла Маганың пәтеріне қайта оралады, онда оның қалаушысы Грегоровиуспен кездеседі. Хорацио екеуі ол жоқ кезде бірге ұйықтады деп санайды. Шын мәнінде, Ла Мага оның ұсыныстарын қабылдамады. Хорасио екеуіне Серпиенте клубының стилімен әңгімелесу үшін отырады, бірақ оларды үнемі жоғарғы қабатта тұратын және өз пәтерінің еденін үнемі соққылайтын қарт адам үнемі үзіп тұрады. Әңгіме барысында Оливейра Рокамадурға тиіп, баланың өлгенін түсінеді. Өлімнің мәнсіздігі туралы ойланып, оқиғаның туындататын шатастықты ескергеннен кейін, Оливейра әдеттегідей, қорқынышты хабарды жеткізуге шешім қабылдамайды. Алайда, жоғарғы қабаттағы көршісінің талабын ескерсек, ол Ла Маганың жоғарғы қабатқа көтеріліп, оған қарсы тұруын ұсынады. Ол солай істеуге кеткен кезде Оливейра Рокамадурдың өлімі туралы Грегоровиусқа айтады. Екеуі де заңдық мән-жайды қарастыру үшін отырады. Грегоровиус бұл мәселен...

Жер учаскесі (3756 тарау)

37-56-тараулар "Осы жақтан" деген тақырыппен жинақталған, ал іс-әрекет Аргентинада өтеді. Ол Хорасио Оливьераның бала кезден келген досы, әйелі Талитамен Буэнос-Айресте тұратын Маноло Травеллердің өміріне қысқаша кіріспемен басталады. Саяхатшы тыныштанбайтын болса да, Герасионың аргентиналық сүйіктісі Гекрептен Герасионың қайықпен келуі керектігін хабарлағанға дейін неке берік болып көрінеді. Бұл хабар Саяхатшыны қараңғы сезімге толтырады; дегенмен, ол Талитамен бірге Хорасионы кемежайда қарсы алады, онда Оливейра Талитаны Ла Мага деп қате қабылдайды. Содан кейін Хорацио Гекрептенмен бірге Саяхатшы мен Талитаның пәтерінен көше маңында орналасқан қонақ үй бөлмесіне орналасады, онда оның ақыл-ойы баяу ашыла бастайды. Саяхатшы мен Талита циркте жұмыс істейді, ал Хорационың уақытша жұмысы сәтсіз аяқталғанда, Саяхатшы өзінің ескі досын да жұмысқа алуды ұйымдастырады, бірақ күмәнсіз емес. Ол Оливейраның қасында болғанынан алаңдай бастайды, бірақ себебін анықтай алмайды. Ол оны Хорационың Талитамен флирт жасағанына байланысты деп санайды, бірақ бұлай істей алмайды, өйткені мұнда тағы бір нәрсе болып жатқан сияқты. Бірақ ол әйеліне адал болатынына күмәндана бермейді. Ол құпияны шеше алмай, Хорациоға оларды жалғыз қалдыруды айта алмай, ұйқысы аздап кетеді, ал оның тынысырау сезімі артады. Осы арада Хорасио Саяхатшы мен Талитаның арасындағы қарым-қатынасты байқап, оны Ла Магаға көбірек есіне түсіреді, олардың өміріне жақын кіруге тырысады, бірақ ол мұны істей алмайды. Ол қатты ашуланып, психикалық күйзеліске ұшырайды. Бір күні ыстық түстен кейін ол бірнеше сағат бойы жерге жатып, тырнақтарды түзетуге тырысады, бірақ ол оларды ерекше мақсатпен қолданбайды. Содан кейін ол Саяхатшы мен Талитаны екі ғимараттың терезелері арасында уақытша көпір салуға көмектесуге көндіреді, ол арқылы Талита өте алады. Саяхатшы досының эксцентрикалық мінез-құлқына көндіреді, бірақ Талита қорқады және оны қатысуға итермелеу керек. Ол мұны сынақ деп санайды. Соңында Талита ғимараттардың арасынан өтпейді. Бұл оқиғадан кейін көп ұзамай цирк иесі операцияны бразилиялық кәсіпкерге сатып, жергілікті психикалық ауруханаға инвестиция салады. Саяхатшы, Талита мен Хорацио жағдайдың ирониясына қарамастан, немесе мүмкін, сол себепті жұмыс істеуге шешім қабылдайды. Хорацио ауруханадағы науқастар олардың үшеуі сияқты ашуланбайды деп әзілдеді. Аурухананың меншік құқығы ауыстырылатын күні оларға барлық тұтқындар келісімге қол қоюы керектігі және үшеуі куәгер ретінде әрекет етуі керектігі айтылады. Олар Реморино есімді мейірімді санитармен және мекеме басшылығындағы доктор Овегеромен кездеседі. Бұрынғы цирк иесі мен оның әйелі Кука да бар. Тұтқындар бірінен соң бірі құжатқа қол қою үшін алып кетеді. Бұл рәсім түнге дейін жалғасады. Талита аурухананың дәріханашысына айналады, ал Хорацио мен Саякатшы түнде тәртіп сақшылары немесе күзетшілер ретінде қызмет етеді. Таң атқанға дейін бұл жерде қараңғылық пен қорқыныштылық болады, үшеуі жиі дәріхананың жылы атмосферасында алкогольге және әңгімеге бас сауғалайды. Реморино Хорацио мен Саясатты жертөлеге, өлі денелер сақталатын және суық сыра ішуге болатын жерлерге алып барады. Бір күні түнде Хорацио бөлмесінде темекі шегеді, ол Талитаның төменгі ай жарығында жатқан бақшадан өтіп бара жатқанын көрді, ол, әрине, төсекке барады. Бір сәттен кейін ол Ла Маганың пайда болып, сол жалпы аймақта хопскоч ойынын бастағанын көреді деп ойлайды; бірақ ол оған қарап, бақты айналып өтіп кеткен Талита екенін түсінеді. Оның ойларына мекемедегі қараңғы атмосфераның әсерінен ішінара қоректенген кінәлі сезім кіріп, көп ұзамай ол біреудің оны қызмет кезінде өлтіргісі келетінін ойлайды. Түнгі уақытта Оливейра екінші қабатта психикалық аурухананың лифтісінің символикалық мәнін ойланып жатқанда, Талита жақындап келеді және екеуі тесіктер, өткелдер, шұңқырлар және Ла Мага туралы сөйлеседі, және олар солай істегенде, лифт өмірге келеді, жертөледен көтеріледі. Психикалық аурулардың бірі іште. Орасио мен Талита жігітті бөлмесіне жіберген соң, оның не істеп жатқанын көру үшін төмен түседі. Талита мен өлі денелермен жалғыз қалған Хорацио онымен Ла Маганы еске түсіргендей емес, Ла Мага болғандай сөйлеседі. Өкінішке қарай, ол Талита мен Ла Мага араласқан суретті сүйеді, бірақ ол оны қайтарады. Талита бөлмесіне оралғанда, Саяхатшыға бұл туралы айтады, ол досының бірдеңесі дұрыс емес болуы мүмкін деп б...

"Қосымша тараулар"

Кітаптың "Ар түрлі жақтан" деген тақырыппен үшінші бөлімі сюжетті түсіну үшін міндетті түрде оқуды қажет етпейді, бірақ оның ішінде алғашқы екі бөлімді оқығанда туындайтын кейбір жұмбақтардың шешімдері бар. Мысалы, оқырман құпия Морелли туралы көп нәрсе біледі, сондай-ақ Ла Мага мен Эммануэльдің қалай танысқанын да анықтайды. Мореллидің жазбалары арқылы Кортазар "Хопскотш" романының нақты құрылысының себептерін (оқырман шынайы серіктес болатын туынды жазуға деген ниет сияқты) аңғартады. Хорасио Оливейраның ішкі әлемі бұрынғы тараулардағыдан гөрі әлдеқайда ашық сипатталған. Бөлім және кітап Хорасионың ауруханада Мореллиге баруымен аяқталады, ол одан пәтеріне барып, өзі болмағанда жазбаларын ретке келтіруді сұрайды. Осы жазбалардың көп бөлігі жарияланбаған, ал Оливейра бұл жұмысты жеке өзі үшін үлкен мәртебе деп санамай ғана қоймай, сонымен қатар өмір бойындағы рухани, эмоционалдық және метафизикалық "шопинг" ойынында тоғызыншы шаршыға жетудің ең жақсы мүмкіндігі деп есептейді.

Кейіпкерлер

Басты кейіпкер Хорасио Оливейра - жақсы оқыған және көп сөйлеуші богема. Ол өмірде көбінесе интеллектуалды қатысуға ие, өйткені оның қоршаған ортаға деген жалпы пассивтілігімен сипатталады және өмірдің біріктіруші тұжырымдамасы немесе ол қанағатпен өмір сүре алатын орталық деп аталатын нәрсеге қол жеткізуге бейімделген сияқты. "La Maga" (қалай аталатын болса да, оның шын аты Люсия) - өмірге деген сүйіспеншілігі мен табиғи табиғаты Хорасионың эгосы мен өмір туралы болжамдарына қарсы шығатын, ақылды, ақылды жан. Ол Париждегі Оливейраның сүйіктісі, ол тіршілікті, өзінің оқиғаларына белсенді қатысушы және Хорасионың басқа достарына қарама-қайшы, олармен "Жылан клубы" деп аталатын философиялық әлеуметтік шеңбер құрды. Ол ақырында Хорацио үшін өте қажет мұзаға айналады және ол өзін және әлемді үш өлшемді түрде қарастыру үшін пайдаланатын линзаға айналады. Ла Маганың Рокамадур есімді сәбиі де бар, оның Францияда пайда болуы Люсия мен Оливейра арасындағы қарым-қатынасты дағдарысқа ұшыратады. Хорацио мен Ла Магадан басқа, Жылан клубының басқа мүшелеріне Люсияның сүйіспеншілігіне қарсылас ретінде таныстырылған Оссип Грегоровиус, суретшілер Перико Ромеро мен Этьен, Этьеннің досы Гай Монод, Вонг және Рональд және Бабс (ерлі-зайыпты) кіреді. Клуб Ла Маганың пәтерінде немесе Рональд пен Бабс бөліскен пәтерде кездеседі. Хорасио Аргентинаға оралғанда, оны "Саяхатшы" деген лақап аты бар ескі досы Маноло және оның әйелі Талита қарсы алады. Олар циркте жұмыс істейді және тыныш өмір сүреді. Талита Хорационың үлкен махаббат қызығы Ла Магамен таңғажайып ұқсастық танытады, ал Саякатшы оның "қосындысы" деп аталады. Үш орталық арасында пайда болған қарым-қатынас Оливейраның Талитаға деген қызығушылығы, бұл шыншыл емес сияқты, және Саяхатшының Хорасионың метафизикалық ауыртпалығын азайтуға тырысуы. Оливейра Саяхатшының өмірінде өмір сүруді қалайды, ал Саяхатшы досының нашарлап бара жатқан психикалық денсаулығына көбінесе алаңдайтын сияқты. Басқа да басты кейіпкерлер: Пола, Хорасионың тағы бір париждік махаббат қызығы, Ла Мага қарғысына ұшырағаннан кейін сүт қатерлі ісігімен ауырады; Гекрептен, Хорасионың Аргентинадағы сүйіктісі; және Морелли, жылан клубында көп талқыланған итальяндық жазушы. Кішігірім кейіпкерлер арасында Хорасионың назарын жыныстық қызығушылыққа айырған композитор мадам Берте Трепат және Эммануэле есімді үйсіз әйел бар, ол Оливейра Ла Маганың жоғалуынан кейін көп ұзамай қысқа, апатты кездесуге ие болады.

Қауіпсіздік пен тәртіп

Хорацио өзі туралы былай дейді: "Мен хаосты жасыратын жалған тәртіп орнаттым, терең өмір сүріп жатқандай болып көрсеттім, ал шын мәнінде, қорқынышты суларға тек аяғын батырып қана тұрдым" (21-тараудың соңы). Хорационың өмірі осы сипаттамаға сай келеді, ол елдерді, жұмыстарын және жандарды ауыстырып-бастайды. Роман да сырттай тәртіптілікке ұқсауға тырысады, бірақ ішінде хаосқа толы. Оның басы да, соңы да бар, бірақ олардың арасындағы саяхат кездейсоқ сияқты көрінеді. Хорационың тағдыры оқырманға да, өзіне де белгісіз. Осы ой джаздың импровизациялық стилінде де керемет бейнеленген. Бірнеше тактіден кейін мелодиялар еркін музыкалық қағидаларды сақтап, кездейсоқ құралады. Кортазар да метафоралар мен жаргонға толы еркін стильде проза жазып, өмірді сипаттайды.

Хорацио қоғамға қарсы

Хорацио қаладан қалаға, жұмыстан жұмысқа, махаббаттан махаббатқа, өмірден өмірге ауысып жүреді, бірақ тіпті көшпелі өмірде ол әлемдегі хаоста тәртіпті сезінуге тырысады. Ол әрқашан оқшауланған: Ла Магамен бірге болғанда, ол онымен қарым-қатынас жасай алмайды; Клубпен бірге болғанда, ол жоғары; Саякатшы мен Талитамен бірге болғанда, ол олардың өмір салтымен күреседі. Тіпті, оның ең жақын адамы Мореллимен кездескенде де, сабырлылық пен тәртіптілік деген әлеуметтік кедергілер бар. Романның құрылымында тәртіп пен хаос арасындағы айырмашылық та бар, мысалы Мореллидің "Сіз менің кітабымды қалай қаласаңыз, солай оқи аласыз" деген сөзімен (556). 56-тараудың соңында ол өзінің "аумақта" (жолаушының жағында, қоғаммен) де, "отырғыста" да (ол оның жағында, оның шынайы орнында, егер ол оған жеткен болса) емес екенін түсінеді.

Аң-сезімнің түйіні

Хорацио мен Оссип арасындағы ең үлкен даулардың бірі, клубты бөліп тастауы мүмкін нәрсе, Хорацио "сананың қиын мәселесі" деп атайды (99). Өнер сананы дәлелдей ме? Немесе ол жай ғана ұжымдық миға қарайтын инстинктік ұмтылыстардың жалғасы ма? Талита да Хорациомен ойын түріндегі сұрақ-жауаптарында осыған ұқсас пікір білдіреді, ол санаға тек абстрактілі өмір сүріп, биологиялық тарихтан бас тартқанда ғана жете алады деп санайды.

Жарамсыздықтың анықтамасы

Орасионың өмірі үмітсіздей көрінеді, себебі ол өзін сәтсіз деп санап қойған. Ла Маганың өмірі де үмітсіз болып көрінеді, өйткені ол бала кезінде зорлау мен зорлық-зомбылық мәселелерін шешуге ешқашан тырыспаған. Саяхатшының өмірі де үмітсіз, себебі ол өзі қалаған нәрсені ешқашан істемеген, тіпті ол таңдаған есімнің өзі осы қайшылықты еске түсіреді. Бірақ, қоғам бұл адамдардың ешқайсысын сәтсіздер деп есептемейді. Олардың осы жағдайда қалып қоюының себебі – өзіне-өзі зиян келтіретін көзқарастары. Ал қысқа тараулар романның, жалпы өмірдің терең мағынасы жоқ екенін көрсетеді. Орасио үшін өмір – әлемді терең түсінуге мүмкіндік беретін, бірақ ешқандай құнды нәрсе жасай алмайтын көркемдік шартқылардың тізбегі. Басқа маңызды тақырыптарға құмарлық, ақылсыздық, өмірді цирк ретінде қарау, секстің мәні мен табиғаты, сондай-ақ өзіңді тану кіреді.

Әсерлер

Роман Юваль Шаронның 2015 жылы Лос-Анджелесте бірнеше сахнада қойылған, алты композитор мен алты либреттошы жазған "Hopscotch" операсына шабыт берді. "Gotan Project" тобының 2010 жылы жарық көрген "Tango 3.0" студиялық альбомына автордың құрметіне арналған "Rayuela" әні енгізілген.