Кіріспе

Кеңес Украиналық әскери шенеунік, жазушы және адам құқықтарын қорғаушы Петро Григоренко немесе Петро Григорович Григоре́нко (Петро́ Григо́рович Григоре́нко, 16 қазан 1907 жыл [ескі стиль бойынша 3 қазан 1907] – 21 ақпан 1987 жыл) – украин тегін білдіретін жоғары ранкті Кеңес Армиясының командирі, елу жасында диссидент және жазушы, Кеңес Одағындағы адам құқықтары қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. 16 жыл бойы Фрунзе әскери академиясында кибернетика профессоры және оның кибернетика бөлімінің төрағасы қызметін атқарды, содан кейін ерте диссиденттер қатарына қосылды. 1970 жылдардың ортасында Григоренко АҚШ-та емделу үшін КСРО-дан кеткенге дейін Мәскеу Хельсинки тобы мен Украина Хельсинки тобын құруға көмектесті. Кеңес үкіметі оның елге оралуына тыйым салды, және ол ешқашан Кеңес Одағына қайта оралмады. Джозеф Альсоптың айтуынша, Григоренко "совет демократиясы деп аталатын масканың артында жасырылған тоталитаризмді" ашық сынады.

Диссиденттік іс-әрекеттер

1961 жылы Петро Григоренко Хрущев режимі шектен шыққан деп санайтын жағдайларды ашық сынап бастады. Ол саяси элитаның артықшылықтары Лениннің қағидаларына қайшы келеді деп мәлімдеді. Қамауға алынғаннан кейін Григоренко Мәскеудің Любянка түрмесіне, содан кейін Сербский институтына психиатриялық сараптамаға жіберілді. 1965–1969 жылдардағы жабық саяси сот процестерінде ол сот үйлерінде жиі болып, сот залдарының есіктерін баршаға ашуды талап етті, айыпталушылардың мақсаттарын жиналған халыққа түсіндірді, елдің ішкі саяси өміріндегі бұрмалаушылыққа наразылық білдірді және «нағыз ленинизмге» оралуды сұрады. Ол наразылық білдіру ісінде белсендірек болды, мемлекеттік биліктің кейбір әрекеттеріне қарсы наразылыққа шақырып, КГБ-дан бірнеше ескерту алды. 1974 жылдың 26 маусымында 5 жылдық қамаудан босатылды. Григоренконың Мәскеуде ізбасарлары болғандықтан, оны алыс Ташкентке ауыстырды. 1971 жылы доктор Семен Хлюзман Григоренко туралы психиатриялық сараптама жасады. Хлюзман Григоренконың психикалық денсаулығының қалыпты екенін және саяси себептермен психиатриялық ауруханаға жатқызылғанын анықтады. Amnesty International Григоренконы ар-ождан тұтқыны деп жариялады. Григоренко Қрым татарларының Орталық Азияға күштеп жер аударылуының басты қорғаушысы болды. Ол татар белсенділеріне наразылықтарын КСРО-ға ғана шектемей, сонымен қатар БҰҰ сияқты халықаралық ұйымдарға да жүгінуге кеңес берді. Григоренко Екінші дүниежүзілік соғыс тарихының ресми советтік нұсқасына күмән келтірген алғашқылардың бірі болды. Ол 1941 жылдың 22 маусымында неміс шабуылына дейін кеңес әскерлерінің үлкен күші Польшаның батысындағы Белосток маңында жиналғанын, жаудан күтпеген шабуылға дайындалып жатқанын, осылайша немістердің күтпеген шабуылы кезінде қоршауға түсу қаупі бар екенін көрсетті. Оның идеяларын кейін Виктор Суворов дамытты. Абдурахман Авторхановтың «Сталин және Кеңес Коммунистік партиясы: Билік технологиясын зерттеу» кітабын жариялағаннан кейін Григоренко оның көшірмелерін фотоға түсіріп, теріп берді. 1976 жылы Григоренко Мәскеу Хельсинки тобы мен Украина Хельсинки тобының құрылуына көмектесті. КГБ-ның психиатриялық ауруханаларындағы мәжбүрлі түрде ұстауда денсаулығы нашарлап кетті. 1977 жылдың 30 қарашасында Григоренко АҚШ-қа келді және совет азаматтығынан айырылды. Григоренконың сөзіне сүйенсек, Леонид Брежнев оның Кеңес Одағының беделін төмендеткені үшін совет азаматтығынан айыру туралы жарлыққа қол қойды. 1970-ші жылдарда сыртқы жер аудару Кеңес Одағының жазалау шарасы ретінде кеңінен қолданылды (ішкі жер аудару 1930-шы жылдардың ортасы мен 1950-ші жылдардың басында ең көп болған). Сол жылы Григоренко АҚШ азаматы болды. 1977 жылдан бері АҚШ-та тұрып, Григоренко Украина Хельсинки тобының шетелдік бөлімшесінің жұмысына белсенді қатысты. 1978 жылдың 23 шілдесінде Григоренко совет диссиденттері Анатолий Щаранский, Александр Гинцбург және Викторас Петкусқа тағылған айыптамаларды айыптайтын мәлімдеме жасады. 1979 жылы Нью-Йоркте Григоренконы психологтар мен психиатрлар тобы тексерді, оның ішінде Америка Психиатриялық қауымдастығының президенті Алан А. Стоун да бар еді. Сарапшылар Григоренкода психикалық аурудың белгілерін таба алмады және оның өткенде де психикалық ауруға шалдыққандығын растай алмады. Григоренконың ісі, Стоун жазғандай, Кеңес Одағында психиатрия кейде саяси қуғын-сүргін құралы ретінде қолданылғанын көрсетеді. Петро Григоренко өмірі мен көзқарастары, совет психиатрларының оны бағалауы және түрме ауруханаларындағы тұтқындық кезеңдері туралы 1981 жылы жарық көрген «V Podpolye Mozhno Vstretit Tolko Krys» (Жер астында тек қана егеуқұйрықтар кездеседі) атты естеліктерінде айтқан. Бұл еңбек Александр Дж. Мотил, Реймонд Л. Гартофф, Джон К. Кэмпбелл, Адам Улам, Раиса Орлова және Лев Копелев сынды сарапшылар тарапынан зерттелді. 1983 жылы ол американдық саяси-экономикалық жүйені «адамзаттың бүгінгі күнге дейін тапқан ең жақсы жүйесі» деп санағанын мәлімдеді. 1983 жылы инсульттан кейін денесінің бір жағы парализге ұшырады. Григоренко 1987 жылдың 21 ақпанында Нью-Йорк қаласында қайтыс болды. Григоренконың 1992 жылғы психиатриялық сараптамасы «Независимый психиатрический журнал» журналының 1–4 нөмірінде жарияланды.

Отбасы

Петро Григоренко Зинаида Михайловна Григоренкоға үйленді және олардың бес ұлы болды: Анатолий, Георгий, Олег, Виктор және Андрей. Ол әкесінің ақыл-есі жоқ деп жарияланды. Петро мен Зинаида Григоренко АҚШ-қа барудан екі жыл бұрын ол КСРО-дан АҚШ-қа қуылды. Эндрюге әкесінің психикалық ауруы болғандықтан, ол да ақылдан безген деп бірнеше рет айтылды. Егер ол адам құқықтары мен әкесін қорғау үшін сөйлеуін тоқтатпаса, оны да психиатриялық ауруханаға жіберетінін ескертті.

Атаулардың жазылу нұсқалары

Григоренконың есімінің әртүрлі латынша жазылуы 20-ғасырдың ортасында, ол халықаралық деңгейде танымал болған кезде, украин есімдерін транслитерациялаудың бірыңғай ережелерінің болмауынан туындады. Қазіргі заманғы дұрыс транслитерация Петро Григоре́нко болар еді. Дегенмен, марқұм генералдың американдық куәліктерінде оның есімі Петро Григоренко деп ресми тіркелген. Осы жазу оның Нью-Джерси штатының Саут-Баунд-Брук қаласындағы Әулие Андрей украин православие шіркеуінің қабір тасына қашалған. Оның тірі қалған американдық ұрпақтары – ұлы Эндрю және немерелері Тетяна мен Ольга да осы жазуды сақтап қалды.