Кіріспе

Акарнания (Ἀκαρνανία) – Грекияның батыс-орталық аймағы, Ион теңізінің жағасында, Этолияның батысында, Ахелой өзенімен шекараласып, Коринф шығанағына кіреберіс – Калидон шығанағының солтүстігінде орналасқан. Бүгінде ол Аэтолия-Акарнания облыстық бірлігінің батыс бөлігін құрайды. Ежелгі замандағы астанасы және ең ірі қаласы Стратос болған. Акарнанияның Коринф шығанағына қараған солтүстік бөлігі Эпир аймағының құрамына кірген деп есептелген. Грек мифологиясында Акарнанияның негізін салушы – Алкмеонның ұлы Акарнан болған деп саналады.

Пелопонезияға дейінгі соғыс

Акарнанияның аты ең ерте заманда белгісіз болған сияқты. Гомер (б.з.д. 8 ғасыр) тек Итака мен Кефалонияның қарсы жағын "Эпир" (῎Ηπειρος) немесе материк деп атайды, бірақ ол этолиялықтарды жиі еске алады. Бұл жерде бастапқыда Тафилер (немесе Телебоалар), Лелегтер және Куреттер қоныстанған. Тафилер немесе Телебоалар көбінесе Акарнанияның батыс жағалауындағы аралдарда кездесетін, өздерін қарақшылықпен асыраған. Лелегтер кеңірек тараған, сонымен қатар бір кезде Этолия, Локрис және Грекияның басқа да аймақтарына ие болған. Куреттер Аэтолиядан келген, Аэтол мен оның ізбасарлары оларды бұрынғы елден қуғаннан кейін Акарнанияға қоныстанған. Акарнанияның аты Акарнаннан, Алкмеонның ұлынан шыққан, ол Ахелой өзенінің сағасына қоныстанған делінеді. Егер бұл дәстүрде қандай да бір мән болса, онда Аргивтік колония ертеде Акарнания жағалауына қоныстанған дегенді білдіреді. Б.з.д. 7 ғасырда гректердің ықпалы аймақта күшейді, Корфнт Анакториум, Соллий және Левкас қалаларын, ал Кефалония Астак қаласын құрды. Жергілікті тұрғындар ішкі аймақтарға ығыстырылды, олар өркениетті өмір салтына көп үлес қоспады, тіпті Пелопоннес соғысы кезінде де көршілерімен үздіксіз соғысқан, тонау мен қарақшылықпен күн көрісқан өрескел және варвар халық болды. Фукидид Алзией, Коронта, Лимнея, Медион, Оениада, Палерус, Фойтий және Страт қалалары туралы да айтады, соңғысы б.з.д. 1 ғасырға дейін сақталған Акарнаниялық биліктердің әлсіз конфедерациясының орталығы болды. Дегенмен, ежелгі Акарнаниялықтар гректер болғандықтан, үлкен Пангрекиялық ойындарда бәсекелесуге рұқсат етілген, бірақ олар Амбракиялық шығанақтағы агралықтар мен амфилохиялықтармен тығыз байланыста болды, олар варвар немесе грек емес халықтар еді. Басқа да қатал таулықтар сияқты, Акарнаниялықтар да адалдығы мен батылдығы үшін мақталады. Олар жақсы қаруланған, жеңіл әскерлер еді және шебер лингтер болды. Олар көбінесе ауылдарда шашырап өмір сүрді, шабуылға ұшырағанда тауларға шегінді. Страбон олардың саяси лигада (Акарнания Лигасы) біріккенін айтады, бұл туралы Аристотель қазір жоғалған еңбегінде жазды (Ἀκαρνάνων Πολιτεία). Фукидид Амфилохиялық Аргосқа жақын жердегі Ольпае деген төбені еске алады, Акарнаниялықтар оны дауларды шешу үшін сот отырысы ретінде бекіткен. Лиганың жиналыстары көбінесе Акарнанияның басты қаласы болған Стратоста өткізілетін, бірақ римдіктер кезінде Тириумда немесе Левкаста өткізілетін, соңғысы сол кезде Акарнанияның басты қаласы болды. Ертеде Амфилохияның бір бөлігі Акарнаниялықтарға тиесілі болған кезде, олар Аргос Амфилохикумнан қамалды төбедегі Ольпаида қоғамдық сот съезін өткізетін. Олардың Лигасының конституциясы туралы бізде көп мәлімет жоқ. Пунтадан, ежелгі Актиумның орнынан табылған жазудан білгеніміздей, кеңес пен халықтың жалпы жиналысы болды, онда шешімдер қабылданды: Ἔδοξε τῇ βουλῇ καὶ τῷ κοινῷ τῶν Ἁκαρνάνων. Лиганың басында стратег (Στρατηγός) немесе генерал тұрды, ал Кеңестің хатшысы (γραμματεύς) болды, ол Ахей және Этолия лигаларындағыдай маңызды тұлға болған сияқты. Актиумдағы Аполлон ғибадатханасының бас діни қызметкері (ἱεραπόλος) жоғары дәрежелі адам болған көрінеді, және оның аты немесе стратегтің аты ресми күндерді белгілеу үшін қолданылған, Афинадағы бірінші Архонның аты сияқты.

Классикалық және эллиндік кезең

Акарнания Италияға қарайтын теңіз жолында стратегиялық түрде орналасқандықтан, көптеген соғыстарға тартылған. Олардың ең жақсы порттарынан айырған коринфтік қоныстанушыларға деген жек көрушілігі, табиғи түрде акарнаниялықтарды афиналықтар тарапына итермеледі; бірақ олардың афиналықтармен одақтасуының тікелей себебі, шамамен б.з.д. 432 жылы амбракиялық коринфтік қоныстанушылардың Аргос Амфилохикум қаласынан амфилохиялықтарды қууы болды. Акарнаниялықтар қуылған амфилохиялықтардың мүддесін қолдады және оларды қайта орналастыру үшін Афинадан көмек сұрады. Афиналықтар Формио басқаратын әскерді жіберді, ол Аргосты басып алды, амбракиоттарды қуды және қаланы амфилохиялықтар мен акарнаниялықтарға қайтарды. Акарнаниялықтар мен афиналықтар арасында ресми одақ жасалды. Акарнанияның оған қосылмаған жалғыз қалалары Оениада және Астак болды. Акарнаниялықтар Грекияның батыс бөлігінде Афинаның үстемдігін сақтауда үлкен рөл атқарды және б.з.д. 426 жылы Олпа шайқасында пелопоннестіктер мен амбракиоттарға қарсы Демосфен басқаратын әскердің жеңісімен ерекше көзге түсті. Осы жорықтың соңында олар амбракиоттармен бейбітшілікке келді, бірақ Афинаның одақтастары болып қала берді. Б.з.д. 391 жылы акарнаниялықтар Ахеямен соғысқа қатысқанда, олар Этолиядағы Калидонды басып алды; ахеялықтар акарнаниялықтардың күшті қысымына тап болғандықтан, лакедемондықтарға (спарталықтарға) көмек сұрады, олар Акарнанияға әскер жіберді, оған патша Агесилаос басшылық етті. Ол елді тонады, бірақ оның жорығы ұзақ мерзімді салдарға әкелмеді, ал Акарнания қалалары Агесилаос басқаратын лакедемондықтарға бас берді және біраз уақыт бойы спарталық одақтастар болып қалды, б.з.д. 375 жылы Екінші Афина одағына қосылды. Кейін акарнаниялықтар Спартаға қарсы бооттармен, ал Филипп II Македонскийге қарсы Афинамен бірге күресті. Ұлы Александрдың заманында, б.з.д. 314 жылы, македондық патша Кассандрдың бұйрығымен Акарнанияның Этолия шекарасына жақын елді мекендері азайтылып, үлкен елді мекендерге біріктірілді. Дегенмен, этолиялықтармен шекаралық қақтығыстар жиі болып, шамамен б.з.д. 250 жылы Акарнанияның аумағы Эпир мен Этолия арасында бөлінді. Эпир патшасы құлағаннан кейін, Эпирге берілген Акарнания аумағы тәуелсіздігін қайтарып алды, ал Левка аймақтың астанасы болды, бірақ этолиялықтармен қақтығыстар сақталды. Акарнаниялықтар македондық патшаларға жақын болды және оларға түрлі жағдайларда адал болды. Олар римдіктерге қарсы соғыста Филипптің жағына қосылмады және олардың басты қаласы Левка басылып алынғаннан және Филипп Цинноцефала шайқасында жеңілгеннен кейін ғана Римге мойынсұнды. Сирия патшасы Антиох III Грекияға б.з.д. 191 жылы шабуыл жасағанда, акарнаниялықтар отандасы Мнесилохтың ықпалымен оның мүддесін қолдады; бірақ Антиох Грекиядан қуылғаннан кейін олар қайтадан Римнің үстемдігіне көшті. Персейдің жеңілісінен кейін Грекия істерін реттеген Эмилиус Паулус пен рим комиссарлары (б.з.д. 168 ж.) Левканы Акарнаниядан бөліп, Тиррейон қаласын жаңа астана етіп тағайындады.

Рим және Византия дәуірі

Б.з.б. 1-ғасырда Акарнания қарақшылардың және римдік азаматтық соғыстардың салдарынан қатты қиындықтарға тап болды. Грекия римдік провинцияға айналғанда, Акарнания Ахая немесе Эпир провинцияларының құрамына қосылған-қосылмағаны белгісіз, бірақ кейін ол Эпирдің бір бөлігі ретінде еске алынады. Август Актиум шайқасынан кейін құрған Никополис қаласына бірнеше қаланың тұрғындарын көшірді, соның нәтижесінде Акарнания сол қаланың билігіне қарады; император Август тұсында Страбон бұл аймақты толыққанды құлдыраған және әлсіреген деп сипаттады. 395 жылы ол Шығыс Рим империясының бір бөлігіне айналды. 1204 жылғы Төртінші крест жорығы кезінде батыс елдерінің шабуылына ұшыраған империядан Акарнания Эпир деспоттығына өтті, ал 1348 жылы Сербия оны жаулап алды. 1480 жылы Осман империясының құрамына кірді. 1832 жылдан бері Грекияның бөлігі болып табылады.

География

Акарнания үш негізгі аймақтан тұрады: 1) жартасты жағалау, 2) жағалау бойымен созылатын таулардың тізбегінің қиыршықты жолағы және 3) осы таулар мен Ахелос өзені арасында орналасқан жазықтар. Ежелгі дәуірде Акарнания Грекияның ең батыс провинциясы саналған, солтүстігінде Амбракий шығанағы, солтүстік-шығысында Амфилохия, батысында және оңтүстік-батысында Иония теңізі, ал шығысында Аэтолиямен шектеседі. Оның ауданы шамамен 4069 км² (1571 шаршы миль) құрады. Римдіктер кезінде, немесе одан бұрын Ахелос өзені Акарнания мен Этолия арасындағы шекараны белгілеген; бірақ Пелопоннес соғысы кезінде Акарнания қалаларының бірі – Оениаданың аумағы осы өзеннен шығысқа қарай кеңейген. Акарнанияның ішкі аймағы орман мен аса биік емес таулармен жабылған. Бұл таулардың арасында бірнеше көлдер және көптеген құнарлы аңғарлар бар. Аймақтың басты өзені – Ахелос, төменгі ағысында өзінің атымен аталатын, табиғи құнарлылығымен ерекшеленетін Парахелоитис жазығы арқылы ағып өтеді. 19 ғасырға қарай жазық батпақтармен жабылған, ал оның көп бөлігі Ахелос өзенінің аллювиал шөгінділерінен пайда болғандай көрінеді. Осы себепті және өзеннің арнасын жиі өзгертуіне байланысты Акарнания жағалауының оңтүстік бөлігі ежелгі заманнан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Акарнаниядағы Ахелос өзенінің маңызды саласы – Анапус (Ἄναπος), ол Страттан оңтүстікке қарай 80 стадия қашықтықта құяды. Жағалауда бірнеше мүйістер бар, бірақ олардың тек екеуі ғана ежелгі авторлардың еңбектерінде аталады: Актиум мүйісі және батыс жағалаудағы Критоте (Κριθωτή), Астакус қаласы орналасқан шағын шығанақтың бір бөлігін құрайды. Ішкі көлдердің ішінде классикалық авторлар есімдерін атаған жалғыз көл – Мелит (Μελίτη; қазіргі Трихонида көлі), ұзындығы 30 стадия, ені 20 стадия, Ахелос өзенінің сағасының солтүстігінде, Оениада аумағында орналасқан. Левка мен Амбракий шығанағы арасында лагуна немесе тұзды көл болған, оған Страбон Мюртунтий (Μυρτούντιον) деген ат берген. Акарнанияның топырағы құнарлы болғанымен, тұрғындары оны көп өңдемеген. Ежелгі авторлар аймақтың өнімдері туралы сирек айтады. Плиний темір кен орындары және Актиум жағалауындағы жемшөп балық аулау туралы мәлімдейді. Тұрғындардың басты байлығы – Ахелос өзенінің төменгі ағысындағы шұбалған жайылымдарда мал өсіру болған. Акарнанияның батыс жағалауында көптеген аралдар бар еді. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Ахелос өзенінің сағасынан солтүстік жағалауға дейін созылған Эхинад аралдары, Левка мен Акарнания арасында орналасқан Тафиа аралдары және бастапқыда Акарнанияның құрлық бөлігінің бір бөлігі болған, бірақ кейіннен каналмен бөлінген Левка аралы.