Кіріспе

Ғылым философиясындағы эмпиризмнің түрі
Ғылым философиясында конструктивті эмпиризм – эмпиризмнің бір түрі болып табылады. Оны кейде структурализмнің эмпирикалық түрі деп атаса да, оның басты қолдаушысы Бас ван Фраассен осы екі көзқарас арасындағы айырмашылықты үнемі сақтап келеді.

Шолу

Бас ван Фраассен конструктивті эмпиризмнің бастапқы дамуына дерлік жауапты; оның тарихи тұрғыдан ең маңызды тұсаукесері оның "Ғылыми бейне" (1980) еңбегінде жарияланды. Конструктивті эмпиризм ғылыми теориялар семантикалық тұрғыдан тура мағыналы, олар эмпирикалық тұрғыдан адекват болуға ұмтылады және олардың қабылдануы сенім ретінде тек эмпирикалық адекватты екендігін қамтиды деп мәлімдейді. Теория, егер және тек қана байқалатын нысандар туралы айтқанның бәрі рас болса (байқалмайтын нысандар туралы не айтқанына қарамастан) эмпирикалық тұрғыдан адекватты болады. Теория семантикалық тұрғыдан тура мағыналы болады, егер теорияның тілі теорияның талаптары дұрыс немесе бұрыс деп түсіндірілсе (инструменталистік тұрғыдан қараудан өзгеше). Осылайша, конструктивті эмпиризм – нормативтік, семантикалық және эпистемологиялық тезис. Ғылымның эмпирикалық тұрғыдан адекват болуға ұмтылуы – нормативтік компонентті білдіреді. Ғылыми теориялардың семантикалық тұрғыдан тура мағыналы болуы – семантикалық компонентті білдіреді. Ал қабылдаудың сенім ретінде теорияның эмпирикалық тұрғыдан адекватты екендігін ғана қамтуы – эпистемологиялық компонентті білдіреді. Конструктивті эмпиризм ғылыми реализмге, логикалық позитивизмге (немесе логикалық эмпиризмге) және инструментализмге қарсы тұрады. Конструктивті эмпиризм мен ғылыми реализм теориялардың семантикалық тұрғыдан тура мағыналы екендігіне келіседі, ал логикалық позитивизм мен инструментализм оны жоққа шығарады. Конструктивті эмпиризм, логикалық позитивизм және инструментализм теориялардың байқауға келмейтін нысандар туралы шындықты іздемейтініне келіседі, ал ғылыми реализм оны жоққа шығарады. Конструктивті эмпиризм физикадан психологияға дейін (әсіресе есептеу психологиясы) түрлі ғылыми салаларды талдау үшін қолданылған.