Кіріспе
Метрикалық псалтир – бұл Киелі кітаптың бір түрі: Забур кітабының толық немесе бір бөлігінің, шіркеуде ән ретінде орындалуы үшін ана тіліндегі поэзиямен аудармасы бар кітап. Кейбір метрикалық псалтирлерге әуендер немесе үйлесімдер қосылған. Метрикалық псалтирлерді жасау – протестанттық реформацияның, әсіресе кальвинизмнің маңызды бір бөлігі болды.
earlier rhymed translations of Psalms
A metrical psalter is a kind of Bible translation: a book containing a verse translation of all or part of the Book of Psalms in vernacular poetry, meant to be sung as hymns in a church. Some metrical psalters include melodies or harmonisations. The composition of metrical psalters was a large enterprise of the Protestant Reformation, especially in its Calvinist manifestation.
Забур жыршылары
Реформацияға дейінгі кезеңде шіркеу қауымының қарапайым мүшелерінің ән-күйлерін бірлесіп айтуы қалыпты жағдай емес еді. Ән айту дін қызметкерлері мен рухани қызметкерлердің міндеті болды; Грегориан әнін бірлесіп орындау кәсіби хорлардың немесе монахтар мен қарындастар қауымының жұмысы еді. Эразмның барлық адамның Құдай сөзін білуіне деген ниетінен шабыттанған реформаторлар, реформацияланған шіркеулердің бірлескен пайдалануы үшін Забурлар мен басқа да христиандық мәтіндердің ән салуға ыңғайлы нұсқаларын жасады.
Голландиялық метрикалық псалтыр
1566 жылы Петрус Датин Нидерландтың кальвинистік реформацияланған шіркеуі үшін метрикалық псалтыр жасады. Бұл псалтырдағы ән күйлері Женева псалтырынан алынған, ал мәтіні Маро мен Безаның француз тіліне жасаған аудармасының сөзбе-сөз нұсқасынан тұрды. Голландиялық псалтыр 1773 жылы Голландия заң шығарушы органының тапсырысымен қайта қаралып, жинаққа парафраз емес әнұрандар да қосылды. Бұл псалтыр Нидерландтағы реформацияланған қауымдастықта қазір де қолданылуда және 1985 жылы жаңартылды. 1968 жылы жаңа метрикалық ән жинағы жарық көрді, ол 1973 жылғы Нидерланд ән кітабына ("Liedboek voor de kerken") енгізілді.
Неміс тіліндегі метрикалық псалтырлар
Женева Забурлары 1573 жылы Амброзиус Лобвассер (1515–1585) тарапынан «Psalter des königlichen Propheten Davids» деп неміс тіліне аударылды және екі ғасырдан астам уақыт бойы Гудимельдің гармонияларымен а капелла орындалды. Лобвассер забурлары Солтүстік Америкадағы амиш қауымдарында әлі де қолданылып келеді, олар оларды швейцариялық ән кітаптарымен бірге Жаңа дүниеге алып келді. 1576 жылғы музыкалық басылым 2004 жылы қайта басылды, бұл Эмденде өткен Халықаралық Забур симпозиумының нәтижесі болды. 1798 жылы Гаагадағы неміс пасторы Маттиас Йориссен өзінің «Neue Bereimung der Psalmen» атты жаңа аудармасын жариялады, ол шамамен 200 жыл бойы ескі үлгідегі забур кітабын ығыстырды. Қазіргі Гимндер кітабы (1996) Евангелиелік реформаланған шіркеулер мен Германияның Ескі реформаланған шіркеулері Маттиас Йориссеннің және басқа авторлардың көптеген забурларын қамтитын толық псалтырды ұсынады. Синодтардың Женева әуендерімен забурларды гимндер кітабында сақтап қалу туралы шешімі маңызды болды. Толық Йориссен псалтырына деген қажеттілік пен қызығушылық 1931, 1951 және 2006 жылдары жаңа басылымдардың шығуына әкелді. Соңғы басылым ғылыми мақсатта ғана емес, халықтың орындауы үшін де жарық көрді. Бүгінде Германияның Швейцариясында 1998 жылы жарық көрген протестанттық гимндер кітабының төрттен бір бөлігін (102) забурлар құрайды. Тағы бір неміс псалтыры – Беккер псалтыры.
Тейт пен Брейди ("Жаңа нұсқа")
1696 жылы алғаш рет басылып шыққан Дауыт псaлмдерінің жаңа нұсқасы Нахум Тейт (кейіннен ақын лауреаты атанған) мен Николас Брейдидің еңбегі болды. 1698 жылы екінші басылымы жарық көрді, ал қосымшалар 1700, 1702, 1704 (екі рет) және 1708 жылдары шығарылды. Олардың Аугуст дәуіріндегі нұсқасы 17 ғасырдағы нұсқалардан біршама жетілдірілген. "Өмірдің үздіксіз өзгеретін көріністері арқылы" гимні Жаңа нұсқадағы 34-псaлмның мәтініне негізделген, ал "Суық ағыстарға шөлдеген елен" - 42-псaлмның мәтініне негізделген.
Гелл тіліндегі метрикалық псалтыр
Шотландтық гэль тіліндегі Забур жырлығын Аргиль Синоды жазды. 1658 жылға қарай Дугальд Кэмпбелл, Джон Стюарт және Александр Маклейннің жұмысының нәтижесінде алғашқы елу Забур баллада метріне аударылды. 1691 жылы соңғы 100 Забурдың қолжазбасы жасалды, оған барлық гэль Забурлары кірді, ал 1694 жылы 'алғашқы елуіне' түзетулер енгізілді. Гэль метрикалық Забурлары бүгінге дейін Шотландияның Таулы айманындағы Пресвитериан шіркеулерінде қолданылады, онда Вестминстер Ассамблеясының Құдайға табыну туралы нұсқаулығына сәйкес, ән шырқау кезінде жолдарды айту практикасы сақталған. Әндер жиынтығы жылдар бойы азайды, қазіргі таңда жалпы қолданыста барлық 24 ән ғана бар.
Қазіргі метрикалық псалтырлар
Көп шіркеулер бүгінге дейін метрикалық псалтырларды қолдануда. Мысалы, Солтүстік Америкадағы Реформациялық пресвитериан шіркеуі (RPCNA) шотландтық метрикалық Забур негізінде псалмырлер жинағын жасады, мақсаты – сөздерді заманауи ету және аударманы дәлдікке жеткізу. Бұл кітаптар 1889 жылы (жарық жапырақты қоңыр кітап), 1911 жылы (музыкалық күрделілігіне байланысты танылмаған), 1920 жылы (жасыл кітап) және 1929 жылы (сондай-ақ жасыл, 1920 жылғы нұсқаның кеңейтілгені), 1950 жылы (көк кітап) және 1973 жылы (көк түсті) жарық көрді. RPCNA сөздерді заманауи ету және ән салу қиын әуендерді, мысалы 62B псалмын, оңай ән салуға болатын әуендермен алмастыру мақсатымен тағы бір қайта қарау жүргізді. 2009 жылы «Ән салуға арналған Псалмырлер кітабы» атты жаңа басылым шықты. Алайда, Ирландияның Реформациялық пресвитериан шіркеуі шотландтық метрикалық Забурдың жарық жапырақты нұсқасын шығарды, бірақ кітаптың екінші жартысына сөздердің қосымша «балама нұсқаларын» қосты. Бұл деректер жоғарыда аталған RPCNA кітаптарын қоса алғанда, бірнеше көздерден алынды. Жаңа нұсқа қажет болғанда, олар ескі кітаптарын кеңейтіп, ескі аудармалардың ешқайсысын алып тастамады. Осы басылымдардың бірі 1979 жылы жарық көрді. Олар ноталық немесе сол-фа форматтарында қол жетімді болды. 2004 жылы «Ән салу үшін Псалмырлер» деген тақырыппен қайта қарастырылған Псалмыр кітабы шықты. 1991 жылы Шығыс Австралияның Пресвитериан шіркеуінің Мельбурн қауымы оқу жазбаларымен бірге «Ән салуға арналған Псалмырлер кітабының толық нұсқасын» шығарды. Музыка әртүрлі өлшемдерде, көбінесе белгілі әуендермен берілген. Мәтіндер ескі нұсқалардың ең жақсы үлгілеріне сүйене отырып, көптеген жаңа материалдар ұсынады. Шотландияның еркін шіркеуі 2003 жылы «Псалмырларды әндейміз» атты толыққанды жаңа аударманы басып шығарды. Ол тек мәтінмен, сондай-ақ ноталық және сол-фа форматтарындағы жарық жапырақты түрде қол жетімді. Канадалық реформациялық шіркеулер «Мақтау кітабынан» ән салады, онда Англо-Женевалық Псалмырлер (1961, 1972, 1984, 2014) кіреді, бұл Женевалық әуендердің барлығына арналған ағылшын тіліндегі өлеңдерді қамтиды. 2015 жылы Premier Printing «Жаңа Женевалық Псалмырлер» жинағын шығарды, ол «Мақтау кітабында» кездесетін 150 Псалмырдан, сондай-ақ Он Қазынадан және Мария, Захария және Симеон әндерінен тұрады.
Қиылысқан жапырақты псалтырлар
Қиылған жапырақтар (кейде "голландиялық есік" деп аталады) – өлшемі сақталған өлең түрінде жазылған Забур кітабы. Кітаптың әрбір беті ортасынан екіге бөлінген, сондықтан беттің жоғарғы жартысын төменгі жартысынан бөлек жаппай қоюға болады. Жоғарғы жағында әдетте әуен, ал төменгі жағында сөздер орналасады. Әуен мен сөздерді өлшемдерін сәйкестіру арқылы үйлестіруге болады; әрбір өлшем – жолдың ұзындығын және (жасырын түрде) басылатын буындарды көрсетеді; егер әуен жалпы өлшемде болса, онда сол өлшемдегі кез келген сөздер оған сәйкес келеді.