Кіріспе

баспаханаЖоғары жақ еріннің орталық аймағындағы тік ойыс. Фильтрум (фильтрум – ежелгі грек тілінен φίλτρον phíltron, сөзбе-сөз "махаббат сиқыры") немесе медиалдық телім – жоғары жақ еріннің орталық аймағындағы тік ойыс, ол жануарлардың көптеген түрлеріне тән, ал адамда мұрын қалқасынан жоғары жақ еріннің түйініне дейін созылады. Бұл бездік мұрын аймағымен және саңылау тәрізді есіншектермен бірге кем дегенде жануарлардың белгілі бір тобының бастапқы қалыпты құрайды деп саналады. Монотремалардың фильтрумы жоқ, бірақ бұл қазіргі кездегі түрлерінің ерекше, тұмсыққа ұқсас жақтарымен байланысты болуы мүмкін.

Функция

Көптеген сүтқоректілерде филтрум – мұрынның немесе мұрын жапсырмасының (ринарий) еріген иіс заттарын ауыз ішіндегі өзектер арқылы вомероназальдық органға жеткізе алатын тар ойыс. Адамдар мен көптеген маймылдарда филтрум мұрын мен жоғарғы ерін арасындағы қалдық орталық шұңқыр ретінде ғана сақталады. Фильтральді бағаналар деп аталатын екі тік қырқамен шектелген адамның филтрумы инфраназальды шұңқыр деп те аталады, бірақ оның көзге көрінетін қызметі жоқ. Мұның себебі, жоғары сатыдағы маймылдардың көпшілігі иіс сезуге қарағанда көру қабілетіне көбірек сенуі болуы мүмкін.

Даму

Адамдарда, филтрум эмбриональды даму кезінде мұрын-беттік және жоғарғы жақ процестерінің қосылған жерінде қалыптасады. Егер бұл процестер толық бірікпесе, еріннің жарылуы (көлік) пайда болуы мүмкін.

Түрлілігі

Жазық немесе тегіс филтрум туа пайда болған алкоголь синдромының немесе Прадер-Вилли синдромының белгісі болуы мүмкін. Аутизм спектрі бұзылыстары диагнозы қойылған ұлдарды зерттеу, аутизммен байланысты физикалық ерекшеліктердің бірі ретінде орташадан кеңірек филтрумды анықтады.

Қоғам және мәдениет

Яһуди дәстүрі бойынша, әрбір ұрықтың ана құрсағында оған әлемдегі барлық білімді үйрететін періштесі болады. Періште бала туғанға дейін жоғарғы ерінін жұмсақ тигізіп, оның ғаламның құпияларын ашуына кедергі келтіреді; содан кейін бала өнерген Тораны ұмытады. Кейбір сенушілер бұл оқиғаның себебі – филтрум дейді, бірақ бұл дәстүрлі яһуди мәтіндерінде негіздемесі жоқ. «Key Largo» (1948) фильмінде Фрэнк МакКлауд (Хамфри Богарт) ертегі айтады, онда туылмас бұрын жан жұмақтың барлық құпиясын біледі, бірақ туған кезде періште адамның ерінінің үстіне саусағымен тиіп, оны үнсіздікке мәжбүр етеді. Бұл Стивен Кингтің «Өмірден кейінгі» әңгімесінде де айтылады. «Мырза ешкімге тиіспейді» фильмінде туылмас балалардың өткен және болашақ оқиғалардың бәрін білетіні айтылады. Бала анасына жіберілер алдында, «Естен шығару періштелері» оның жоғарғы ерінін жұмсақ тигізеді, содан кейін бала барлығын ұмытады. Фильмде ерініне тиіспеген баланың өмірі көрсетіледі. Родерик МакЛиштің «Көктем патшасы» кітабында «жоғарғы ерініміздегі ойық» біз туылмас бұрын «үңгір періштесінің» тыныштандыруынан пайда болған деп жазылған. Филиппин мифологиясында, дивата (немесе encantado) сиқырлы жаратылыс, терісі тегіс, тіпті буындарда да әжімдері жоқ және филтрумы жоқ. Виктор Гюгоның «Кешірімсіздер» романында, Изабель Ф. Хапгуд аударғанда, Фантинаның филтрумы былай сипатталады: «Мұрын табаны мен жоғарғы ерін арасындағы ерекше аралықта, оның көзге көрінбейтін және тартымды бүгілуі болды, құлықтылықтың белгісі, Барберусс Икония қазынасынан табылған Дианаға ғашық болады». Үшінші кітап – 1817 жыл, III тарау – Төрт және төрт. Исландия фольклорында, huldufólk немесе "жасырын халық" қалыпты адамдар сияқты көрінуі мүмкін, бірақ оларды ерекшелейтін физикалық белгісі бар: олардың филтрумы ойыс емес, дөңгелек.