Кіріспе
Бұрынғы Германияның орталық банкі Рейхсбанк (; ) 1876 жылдан бастап 1945 жылы нацистік Германияның құлауына дейін Германия империясының орталық банкі болды.
The Reichsbank (; ) was the central bank of the German Empire from 1876 until the end of Nazi Germany in 1945.
Өмірбаян
Германияның ақша институттары бірнеше онжылдықтар бойы оның экономикалық дамуына сай келмеді. Пруссия Корольдігінде 1847 жылы Пруссия Банкі құрылды, ал 1848 жылғы революциядан кейін тағы бес банкке банкнота шығару құқығы берілді (de, Kölnische Privatbank, Magdeburger Privatbank, Ritterschaftliche Privatbank in Pommern at Stettin және Städtische Bank in Breslau), бірақ бұл әлі де жеткілікті ақша айналымын қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды. 1851 жылы бүкіл Германияда (Австрияны қоспағанда) банкноттарды шығаруға 9 банк рұхсат алды, олар Notenbanken деп аталды. Сонымен қатар, Липпе және Бремен, Гамбург және Любек ханза қалаларын қоспағанда, көптеген неміс мемлекеттері банк арқылы емес, мемлекеттік қағаз ақша шығарды. Германияның ақша жүйесін жеңілдету және ұтымды ету мақсатында бірнеше жалпыгермандық конвенциялар өткізілді, мысалы, Венада, бірақ нәтижесіз аяқталды. Оның орнына, Notenbanken саны өсіп, 1870 жылы 31-ге жетті (неміс рейхінің құрамына кіретін аумақтарда). Олар әдетте жеке сектордың ұйымдары болды, бірақ көбінесе мемлекеттік бақылауда болды, салыстырмалы түрде тәуелсіз болған Бремен банкі мен Франкфуртер банкінен басқа. Олардың 12-сі Пруссияда, төртеуі Саксония Корольдігінде, біреуі Бавария Корольдігінде, ал қалған 14-і әртүрлі герцогтіктерде, княздықтарда және еркін қалаларда орналасқан. Солтүстік Германия Конфедерациясында одан әрі Notenbanken құруға тыйым салатын заң қабылданды. Германия Империясының жариялануынан кейін бұл заң барлық неміс жерлеріне таратылды, ол күшіне енгеннен кейін. Осы пруссиялық бастамалар Баден Ұлы Герцогтігі мен Вюртемберг Корольдігінің өздерінің банкноталарын шығаратын банктерін құруға, тиісінше Маннхаймдағы Badische Bank (1870 ж. құрылған) және Штутгарттағы Вюртембергская Notenbank (1871 ж. құрылған) итермеледі, бұл Notenbanken-нің жалпы санын 33-ке жеткізді. 1873 жылғы паника біріктірілген ақша жүйесін құру туралы талқылауларды одан әрі күшейтті, ол Людвиг Бамбергер бастаған орталықтандыруды жақтаушыларды қазіргі жергілікті эмиссиялық банктерге және Людольф Кампхаузен бастаған мемлекеттік құқықтарды қорғаушыларға қарсы қойды. Саяси келісім бойынша соңғыларына эмиссиялық қызметті сақтап қалуға рұқсат берілді, бірақ олардың қызметін шектеу арқылы олар тез арада ақша айналымында маңыздылығын жоғалтты.
Неміс империясы
Рейхсбанк Рейхстагтың заңдарымен құрылды және Пруссия банкіне алмасқанда жаңа рөлін алды. Осы аралықта 1873 және 1875 жылдар аралығында Пруссия банкі Солтүстік Германиядағы маңызды ақшалай орталық болған Гамбургер банкінің барлық активтері мен міндеттемелерін өз мойнына алды. Рейхсбанк техникалық тұрғыдан жеке акционерлері бар жеке сектордағы компания болды, бірақ акционерлік қоғам түрінде емес, және бастапқыда Рейх үкіметінің қатаң бақылауында жұмыс істеді. Банктің басқаруын Директориум (Direktorium) жүзеге асырды, ол Бақылау кеңесіне (Curatorium) есеп беретін. Кураторий төрағасы Императордың Канцлері болды және оған төрт қосымша мүше кірді, біреуі император, ал қалған үшеуі Бундесрат тағайындады; ол үш айда бір рет жиналатын. Директориумды Рейхсбанкпрезиденті (Reichsbankpräsident) басқарды, ал оның барлық мүшелерін император Бундесрат ұсынғаннан кейін өмір бойына тағайындады. Заң бойынша Директориум Канцлердің бұйрықтарын әрқашан орындауға тиіс болды. Акционерлер 15 мүшеден тұратын Орталық комитетте (Zentralausschuss) өкілдік етті, ол Рейхсбанк президенті төрағалығымен ай сайын жиналатын және басқаруды қадағалай алатын, бірақ оны өзгерте алмайтын немесе саясатқа әсер ете алмайтын. Zentralausschuss-тің үш орынбасары Директориумның барлық отырыстарына қатысуға және Рейхсбанк кітаптарын тексеруге құқылы болды. Бастапқы акционерлер Пруссия банкі акцияларының бұрынғы иелері (акцияларын сатуды таңдаған бірнешеуін қоспағанда) және жаңа тіркелушілерді қамтыды. Банк барлық табыс және сауда салығынан босатылды, бірақ сонымен қатар Рейхтің қаржылық агенті ретінде ешқандай төлемақысыз жұмыс істеуге міндетті болды. Рейхсбанк 1876 жылы құрылған кезде 206 филиалдан тұратын және 1900 жылға қарай 330-ға дейін кеңейтілген филиалдар желісі арқылы Рейхтің бүкіл аумағында жұмыс істеді. Бас филиалдар (Reichsbankhauptstellen), басшысы тікелей император тағайындаған, және басқа филиалдар (Reichsbankstellen) арасында ресми айырмашылық жасалды, бірақ бұл мәртебелік айырмашылық іс жүзінде маңызды болған жоқ. Банк қызметкерлері Рейхсбанк төлегенімен, Рейхтің мемлекеттік қызметкерлері мәртебесіне ие болды. Рейхсбанк 1880 және 1890 жылдары Берлин, Франкфурт, Штутгарт, Кельн, Лейпциг (Петерсштрассе), Дрезден, Гамбург, Бреслау, Бремен және Эльберфельд қалаларында құрылған клиринг орталықтарын құруға да қолдау көрсетті. Рейхсбанк құрылғаннан кейін көп ұзамай 32 Notenbanken-нің 15-і (Пруссия банкінен басқа) өз банкноттарын шығарудан бас тартты; тағы төртеуі 1880 жылдары, алтауы 1890 жылдары және үшеуі 1900 жылдардың басында бас тартты, 1906 жылға қарай Bayerische Notenbank, Bank of Baden, Bank of Saxony және Württembergische Notenbank банкноттарды шығарушы мекемелер ретінде қалды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Рейхсбанк өте тұрақты валюта шығарды, ол алтынға толық айырбасталатын және неміс алтын маркасы деп белгілі болды. 1909 жылы 1875 жылғы Банктік заңға енгізілген түзетулер Рейхсбанк банкноттарын заңды төлем құралы деп жариялады және оларды алтынның килограмына 2790 маркадан айырбастауға мүмкіндік берді. Соғысқа дейін Рейхсбанк өзінің алтын қорын Франция банкі, Ресей банкі және Австро-Венгрия банкі сияқты 184 миллион АҚШ долларынан 336 миллион долларға дейін арттырды. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда марка мен алтын арасындағы байланыс үзілді, нәтижесінде қағаз марка (Papiermark) пайда болды. Соғыс шығындары инфляциялық қысымға әкелді және марканың құны төмендеді.
Веймар Республикасы
Германияның жеңілісі және 1919 жылғы Версаль келісімінен кейін, Германия үкіметі шығындар мен міндеттемелерін салық салу және сыртқы көздерден қарыз алу арқылы орындай алмады, сондықтан ақшалай қаржыландыру үшін Рейхсбанкке жүгінді. Франция мен Бельгияның Рурына басып кіруіне жауап ретінде бұл, марканы іс жүзінде құнсыз еткен күрт гиперінфляция эпизодын тудырды. Рейхсбанк тек 1922 жылдың шілдесінде дисконттық ставкасын көтеруге кірісті, ол 1923 жылдың қарашасындағы гиперінфляциялық шыңында күніне 40 пайызға жетті. Қаржы министрі Ханс Лютердің бастамасымен үкімет жеке банк – Deutsche Rentenbank құрды, ол неміс шаруашылығы мен өнеркәсібіне салынған жиынтық ипотекалық борышпен қамтамасыз етілген, алтын маркамен есептелген және пайызсыз ипотекалық облигация түрінде (Rentenbrief) өтелетін ноталарды (Rentenbankscheine) шығаруға құқығы бар еді. Бұл сенімді нығайтуға бағытталған қадам күтілмегендей табысқа ие болды, тіпті Rentenbankscheine тек «заңды айырбас құралы» мәртебесіне ие болса да, Рейхсбанктың құнсызданған қағаз ноталары әлі де заңды төлем құралы болып сақталды. Заңмен белгіленген валюта бағамы болған жоқ, бірақ «Рентенмарка» қағаз маркамен бір триллионға тең бағамен алмастырылды. Осылайша, Рентенмарка – халықаралық айналымға жарамсыз уақытша ішкі валюта болды. Рентенмарканың табысы, содан кейін соғыс өтемақылары бойынша Доуэс жоспары, ақша айналымын жаңартпаудың жолын ашты. 1923 жылғы Банктік заң Ұлттар Лигасының Экономикалық және қаржы ұйымы ұйымдастырған тұрақтандыру несиелеріне негізделген, ол 1923 жылдың қаңтарында Oesterreichische Nationalbank және 1924 жылдың маусымында Венгрия Ұлттық Банкін құруға әкелді. Ол Рейхсбанкті жан-жақты реформалады және оны алғаш рет нақты тәуелсіз орталық банкке айналдырды. Оның кураторы 7 неміс және 7 шетелдік мүшеден тұратын Бас кеңес (Generalrat) болып, ол Германия Президентінің мақұлдауымен банктің президентін сайлады. Бас кеңес сондай-ақ нота шығаруды қадағалау үшін өзінің шетелдік мүшелерінің бірін Валюта комиссары (Komissar für die Notenausgabe) етіп тағайындады. Реформаланған Рейхсбанктың мемлекетке несие беру мүмкіндігі қатаң шектелді. Жаңа валюта, Рейхсмарка (RM), бір триллион қағаз маркасына теңестірілді, соғысқа дейінгі бір килограмм таза алтынға 2790 RM теңдігін қалпына келтірді; реформаға дейінгі ноталар заңды төлем құралы болуын тоқтатты. Келесі дефляция кезеңінде Рейхсбанк Германия экономикасындағы қысқа мерзімді банктік несиелердің дерлік жалғыз көзіне айналды, оны нарықтағы жоғары мөлшерлемелер бойынша несие берудің орнына рациондауға (дисконттық ставканы 10%-дан асырмау) таңдады. Рейхсбанктың несиелік рационы тек 1926 жылдың басында ғана аяқталды, содан кейін дисконттық ставка біртіндеп төмендеді, 1927 жылдың қаңтарында 56 пайызға жетті. 1930 жылы Янг жоспарына сәйкес заңнамалық түзетулер Рейхсбанк басқаруына шетелдіктердің қатысуын тоқтатты. Бас кеңес 10 мүшеге дейін қысқартылды, барлығы неміс, ал Валюта комиссарының рөлі де-факто президентке жүктелді.
In the subsequent period of deflation, the Reichsbank became practically the only source of short term banking credit in the German economy, which it chose to ration (maintaining a discount rate of no more than 10 percent) rather than lending to high market determined rates. The Reichsbank's credit rationing only ended in early 1926, after which the discount rate could be gradually lowered, reaching 56 percent in January 1927. In 1930, legislative amendments in line with the Young Plan brought an end to the involvement of foreigners in the Reichsbank's governance. The General Council was reduced to 10 members, all German, and the role of Currency Commissioner went to the President of the de.
Нацистік кезең
Нацистік режим Рейхсбанктің тәуелсіздігіне дереу нұқсан келтірді және оны Германияның ресурстарын қайта қарулану мен әскери кеңеюге бағыттау саясатының құралына айналдырды. Банктік заңға енгізілген түзетулер бойынша Бас кеңес таратылып, Директориум, оның ішінде Президент, енді Фюрермен тікелей тағайындалатын және қызметтен босатылатын болды. 1933 жылы Гитлер Рейхтің Рейхсбанк үстінен шексіз билігін жариялады, ал 1933 жылы Рейхсбанктің дербес статусы ресми түрде жойылды. Тағы бір заңға сәйкес, Президент пен Директориум тікелей Фюрерден нұсқаулар алуға тиіс болды және банк Deutsche Reichsbank деп қайта аталды. Нацистік кезеңнің көп бөлігінде бір адам Рейхсбанктің Президенті және Экономика министрі қызметін атқарды, атап айтқанда, 1934 жылдың тамызынан 1937 жылдың қарашасына дейін Хьяльмар Шахт, ал 1939 жылдың қаңтарынан 1945 жылдың мамырына дейін Вальтер Фанк. 1942 жылы Рейхсбанктің банкнота шығару құқығы эксклюзивті болды, бұл Баден банкінің, Бавариялық нота банкінің, Саксония банкінің және Вюртембергтік нота банкінің орталық банк рөлін тоқтатты. Рейхсбанк немістер басып алған көптеген елдердің мүлігін, әсіресе олардың алтын қорын және үшінші рейхтің көптеген құрбандарының, әсіресе еврейлердің жеке мүлігін тонаудан пайда тапты. Тұтқындардан алтын жүзіктер, ал өлгендердің тістерінен жұлып алынған алтын тістер тәркіленді. Олар тазартылғаннан кейін Max Heiliger деген жалған есіммен банк шоттарына аударылып, алтын құймаға айналдырылды. 1945 жылдың сәуір және мамыр айларында Вальтер Фанк Рейхсбанктің қалған резервтерін – алтын (730 таяқша), қолма-қол ақша (6 үлкен қап), платина сияқты құнды тастар мен металдар (25 мөрленген қорап) – Бавариядағы Эйнсидльдегі Клаузенхоф тауына жерлеу үшін жіберді, онда соңғы неміс қарсылығы шоғырланған болатын. Сол сияқты, Abwehr-дің ақшалай резервтері жақын жерде, Гармиш-Партенкирхенде жасырылды. Американдық әскерлер бұл аймақты басып алғаннан кейін резервтер мен ақша жоғалып кетті. Фанк Нюрнберг процесінде нацистік концлагерьлердің еврей және басқа да құрбандарынан ұрланған ақша мен тауарларды алғаны үшін соғыс қылмыстары бойынша сотталып, айыпталды. 1945 жылы Берлиндегі банк сақтау жасығынан құрбандардың аузынан алынған алтын тістер табылған. Рейхсбанк резервтерінің 1945 жылы жоғалуының себебін Билл Стэнли Мосс пен Эндрю Кеннеди соғыстан кейінгі Германияда анықтады.
Кейінгі оқиғалар мен тарату
Потсдам конференциясында қабылданған шешімдерге сәйкес, Рейхсбанк таратылуына дейін одақтастардың бірлескен қамқорлығына берілді. Төрт оккупациялық держава (Франция, Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ) бастапқыда Рейхсмаркалар мен одақтас әскери маркаларды шығаруды жалғастырды. Австрияда, Екінші Австрия Республикасының Орталық банкі туралы ауысу заңымен Oesterreichische Nationalbank қайта құрылды. Моргентау жоспарына сәйкес, 1945 жылдың қарашасында американдық билік өкілдері әрбір жерде жеке қаржы жүйесін ұйымдастыратын, орталық үйлестірудің ең төмен деңгейімен радикалды децентрализацияланған жоспарды ұсынды. Француздық билік өкілдері кейбір тартыншақтықтан кейін бұл көзқарасқа қолдау көрсетті, ал британдық билік өкілдері бастапқыда тартынды, бірақ 1948 жылы Бизоне құрылғаннан кейін АҚШ-тың көзқарасына біртіндеп қосылды. Осылайша, 1948 жылы американдық оккупация аймағындағы Мюнхенде (Бавария үшін), Штутгартта (Вюртемберг-Баден үшін) және Визбаденде (Гессен үшін) Landeszentralbanken құрылды, содан кейін наурыз айында француздық оккупация аймағындағы Тюбинген (Вюртемберг-Хоэнцоллерн үшін), Фрайбург им Брайсгау (Оңтүстік Баден үшін) және Майнц (Рейнланд-Пфальц үшін), ал 1948 жылы американдық оккупация аймағындағы Бремен, содан кейін британдық оккупация аймағындағы Дюссельдорф (Солтүстік Рейн-Вестфалия үшін), Ганновер (Төменгі Саксония үшін), Киль (Шлезвиг-Гольштейн үшін) және 1948 жылдың көктемінде Гамбург құрылды. Кеңес оккупациялық аймағында 1947 жылдың мамырында аймақтың бес провинциясының әрқайсысында, атап айтқанда Бранденбург үшін Потсдамда, Мекленбург үшін Ростокта, Саксония үшін Дрезденде, Саксония-Анхальт үшін Галледе және Тюрингия үшін Эрфуртта Emissions- und Girobanken деп аталатын ұқсас мекемелер құрылды. Олардың әрқайсысы тиісті провинциялық билік органдарына толыққанды тиесілі және бақыланатын. 1947 жылы жаңа тағайындалған АҚШ әскери губернаторы Люциус Д. Клей Вашингтондағы директиваларға қарсы Германияға Landeszentralbanken-ді біріктіретін жай ғана кеңес емес, орталық банк қажет деп шешті. Бұл тұжырымдама бойынша үш батыс оккупациялық күш арасында келісімге қол жеткізілді, нәтижесінде Bank deutscher Länder құрылды. 1948 жылдың тамызында Кеңес оккупациялық билігі Потсдамда Deutsche Emissions- und Girobank құру арқылы жауап берді, ол шілдеде Deutsche Notenbank деп аталды, кейін Шығыс Берлинге көшірілді және 1968 жылы Staatsbank der DDR деп қайта аталды. Берлиннің ерекше жағдайын ескере отырып, бастапқыда онда Landezentralbank құрылмады. 1948 жылдың маусымына дейін барлық Берлин үшін жеке валюта құру жоспарлары қарастырылды, содан кейін жағдай шиеленісіп, Батыс Берлинге Батыс Германия маркасын енгізу Берлин блокадасына әкеп соқты. Блокада аяқталғаннан кейін ғана Berliner Zentralbank құрылды және бастапқыда Bank deutscher Länder-мен қауымдастық келісім бойынша жұмыс істеді. Ақыры ол 1957 жылы Landezentralbank болып өзгертілді. Рейхсбанк өзінің ұзаққа созылған тарату процесіне кірісті. 1955 жылы Германияның Федералды заңы Рейхсбанктің қарапайым акцияларын иеленушілеріне оларды Bank Deutscher Länder-дің уақытша сертификаттарына айырбастауға мүмкіндік берді.
Бас кеңсесі
1860-шы жылдардың аяғында Пруссия банкі жаңа бас кеңсесін салдырды, ол 17-ші ғасырдың аяғына дейінгі бұрынғы ғимаратының орнын басты. Архитектор Фридрих Хитциг жобалаған құрылыс 1876 жылы Рейхсбанк қызметін бастағанда аяқталды. 1892-1894 жылдары Рейхсбанк өзінің архитекторлары де және де жобалаған Hausvogteiplatz-ға қараған жанындағы жерге оңтүстікке қарай сарайлы кеңейтім салды. 1930 жылдардың басында Рейхсбанк Курштрассе көшесінің ар жағында жаңа, ірі ғимарат салдырды, оны архитектор жобалады. Бас ғимарат Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыр зақымданып, 1960 жылы бұзылды, ал 1930 жылдардағы кеңейтім Haus am Werderschen Markt атымен сақталды. 1960, 1970 және 1980 жылдары Германияның Социалистік бірлік партиясының кеңсесі болғаннан кейін, қазір ол Германия Федералдық Сыртқы істер министрлігіне тиесілі.
Филиалдар
Пруссияда Рейхсбанк Пруссия банкінен мұрагерлікке алған филиалдарын, соның ішінде басқалардан сатып алған ғимараттарды (мысалы, 1843 жылы сатып алынған Кенигсбергтегі де салған сарай) және өзі үшін салған ғимараттарды (мысалы, 1864 жылы Бромбергтегі) сақтап қалды. Басқа аймақтарда ол ақшалық функциясын алмастырған банктердің мүлігін қабылдамады, оның орнына жаңа филиалдар салды. XIX ғасырдың соңына қарай, ол Германияның көптеген маңызды қалаларында жаңа филиалдар ашты. Кейбір жағдайларда, бұл филиалдар соғыстар аралық кезеңде көбірек заманауи ғимараттармен алмастырылды. Рейхсбанк филиалдарды жобалау үшін бірқатар мамандандырылған сәулетшілерді жұмысқа алды, олардың ішінде 1880 жылдардан 1900 жылдардың басына дейін де, де және де, 1890 жылдар мен 1900 жылдардың басында де, 1900 жылдары Куржель мен Мозер, 1900 және 1910 жылдары де және Герман Стиллер, 1910 және 1920 жылдары де, 1920 және 1930 жылдары да жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның аумақтық жоғалтуларына байланысты, Екінші Польша Республикасының құрамына кірген бұрынғы Рейхсбанк филиалдарын Bank Polski қабылдады, ал Данциг еркін қаласындағы филиал Данциг банкіне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше филиал қиратылып, қайта жаңартылмады. Мюнхендегі филиалдың құрылысы 1938 жылы бұрынғы Герцог Макс сарайының орнында басталды, ол сол жылы бұзылған еді, және 1951 жылы ғана аяқталды. 1945 жылы Рейхсбанк таратылғаннан кейін, оның көптеген бұрынғы филиалдары мұрагер ұйымдарға, атап айтқанда, Батыс Германиядағы Deutsche Bundesbank, Шығыс Германиядағы Staatsbank der DDR және Польшадағы Польша Ұлттық банкіне өтті; Шығыс Германиядағы кейбіреулері кейінірек бұзылды, мысалы, 1964 жылы Кемництегі филиал. Көптеген филиалдар жылдар бойы басқа мақсаттарға пайдаланылды, мысалы, Гамбургтағы Буцериус Кунст Форумы немесе Магдебургтегі Dommuseum Ottonianum Magdeburg. Төменде көрсетілген мекенжайлар соңғылары болып табылады, көшелердің атаулары мен нөмірлерінің өзгеруіне байланысты бастапқы мекенжайлардан айырысады.