Рашид әулеті: Араб түбегінің тарихы (1836-1921)

Кіріспе

Араб мұсылман әулеті (1836–1921)

Рашиди әулеті, сондай-ақ Аль Рашид немесе Рашид әулеті (آل رشيد ; ) деп те аталады, 1836 жылдан 1921 жылға дейін Араб түбегінде болған тарихи араб әулеті. Оның мүшелері Хайль әмірлігін биледі және Сауд әулетінің, Неджд әмірлігін билегендердің, ең күшті қарсыластары болды. Олардың орталығы – Хайль қаласы, Надждтың солтүстігінде орналасқан және Меккеге қажылық жолындағы маңызды торап болғандықтан, сонымен қатар ірі сауда орталығы да еді. Хайль билеушілері әулеттің негізін қалаушы Абдулла ибн Рашидтің ұлдары болды.

Тарих

Рашиди әулеті өз атауын ата-бабалары Абдулла бин Әли Әл Рашидтен алған, ол Хаил әмірлігін құруды бастаған бірінші әмір. Рашид әмірлері Осман империясымен тығыз байланыста жұмыс істеді. Алайда, Осман империясының беделі төмендеген кезде бұл ынтымақтастық қиындыққа толы болды. 1890 жылы Әл-Рашид Эр-Риядты басып алды, содан кейін саудиялық тайпаларды жеңіп, олар елден қашты, бірінші Бахрейнге, содан кейін Катарға, ал соңында Кувейтке. Басқа көптеген араб билеуші әулеттері сияқты, Рашидилер үшін де мұрагерлік туралы белгілі бір ереже болмауы үнемі қайталап тұратын мәселе болды. Ішкі даулар көбінесе әмірлік лауазымына кім мұрагер болады – бауырға (горизонтальды) немесе ұлға (вертикальды) – деген мәселеге байланысты туатын, және көбінесе зорлық-зомбылықпен шешілді. Рашид әулетінің алты басшысы XIX ғасырдың соңғы жылдарында зорлықпен қаза тапты. Дегенмен, Рашидилер Сауд-Рашид соғыстары кезінде бірігіп билік жүргізіп, шайқасты. ХХ ғасырдың басындағы екі онжылдықта Арабия түбегінде саудиялықтар мен олардың одақтастары түбекті біріктіруге тырысқандықтан, ұзаққа созылған соғыстар сериясы болды. 1921 жылы Хаилді Абдулазиз Әл Сауд басып алды. Рашид әулетінің бірқатар мүшелері елден кетіп, өз еркімен эмиграцияға кетті, көбінесе Ирак Корольдігіне, Пәкістанға, Оманға, Кувейтке және Біріккен Араб Эмираттарына. 1990 жылдарға қарай Сауд Арабиясында тек аз ғана адам қалды.

Рашид әулетінің әмірлері

ʿАбдулла бин Али Әл Рашид (عبدالله بن رشيد), (1836–48). Абдулла имам Фейсал бин Түрки бин Абдулла әл Саудтан ресми түрде тағайындалғаннан кейін билікке келді және қазіргі әмір Мұхаммед бин Али әл Жафар әл Шаммаридің орнына Хайыл әмірлігін басып алды. Абдулла бин Рашид, Хайыл билеушісі Мұхаммед бин Алиге қарсы көтеріліс басшылық еткеннен кейін (ағасы ханзада ʿУбайд Аль Рашидпен бірге) көзге түсті, ол Жафар әл Шаммари әулетінің мүшесі болған. Абдулла басшы ретінде Хайылға және айналасындағы аймаққа бейбітшілік пен тұрақтылық әкелгені үшін мақталды. Абдулла ағасы ханзада ʿУбайдтан әдд (келісім) талап етті, оған сәйкес әмір лауазымына мұрагерлік Абдулланың желісінде қалады. Бұл олардың ағайындысы және жақын досы Замиль Бин Сабхан Аль Сабхан отбасынан қолдау тапты, ол екі ағайындының да мұрагерлікке үміткер болуына көмектесті. Талал бин Абдулла (طلال بن عبدالله), (1848–68). Абдулланың ұлы. Талал өзінің салыстырмалы либерализмімен және құрылыс жобаларына деген қызығушылығымен еске алынады. Оның тұсында Хайылдегі Барзан сарайы салынып аяқталды. Ол Иракпен тұрақты сауда байланыстарын орнатып, Рашидидің ықпал ету аясын кеңейтті: "Ваххабилердің тираниясынан шаршаған Касим халқы көздерін Телалға бұрды, ол осы ауданның көптеген саяси жер аударылғандарына жомарт және бұзылмайтын баспана берген еді. Құпия келіссөздер жүргізілді және қолайлы сәтте осы провинцияның барлық жоталары – Арабияға тән емес тәсілмен – жалпы және бірауыздан дауыс беру арқылы Шоммер патшалығына қосылды" (Уильям Гиффорд Палгрейв, 1865: 129). Талал шетелдіктерге, соның ішінде Хайыл саудагерлеріне қатысты салыстырмалы түрде төзімді деп саналды: "Бұл саудагерлердің көбі шиит сектасына жатты, оны кейбір сунниттер жек көреді, ал уахабилер екі есе жек көреді. Бірақ Телал олардың діни айырмашылықтарын көзге ілмеді және осы қарсылықтарға деген ерекше ықыласының белгілерімен және олардың қала үшін ұзақ уақыт болмаған артықшылықтарымен барлық күңкілдеулерді үндеді" (Уильям Гиффорд Палгрейв, 1865: 130). 1860 жылдары Сауд әулетіндегі ішкі даулар Рашиди-Осман одағына оларды құлатуға мүмкіндік берді. Рашидилер 1865 жылы Сауд Арабиясының астанасы Эр-Риядты басып алып, Сауд әулетінің басшыларын жер аударылуға мәжбүр етті. Талал кейін "құпия" деп аталатын атыс оқиғасында қаза тапты. Чарльз Доути өзінің "Арабияның шөл даласында саяхат" атты кітабында Талал өзін-өзі өлтіргенін жазады. Талал жеті ұл қалдырды, бірақ ең үлкені Бандар әкесі қайтыс болғанда 18 немесе 20 жаста болған. Мұтаиб бин Абдулла (متعب بن عبدالله), (1868–9). Талалдың кіші інісі, ол Рашид отбасының аға мүшелері мен Шаммар бөлімдерінің шейхтері тарапынан қолдау тапты. Екі жылдан аз уақыт билік жүргізгеннен кейін, ол Барзан сарайында немере інісі және келесі әмір Бандардан атып өлтірді. Доутидің оқиғалар туралы нұсқасы бойынша Бандар мен Бадр, екінші үлкен ұлы, көмірге қарсы қорғаныш ретінде күміс оқпен өлтірді. Генри Розенфельд Мұтаиб бин Абдулланың Бандар мен Бадрдың қолынан қаза тапқанын айтты. Оның экспансиясы солтүстікке қарай әл-Джауф пен Пальмираға, батысқа қарай Тайма мен Хайбарға жетті. 1891 жылы бас көтеруден кейін Абдул Рахман бин Фейсал Әл Сауд Эр-Риядтан кетіп қалды. Саудтар отбасы, оның ішінде он жасар Ибн Сауд Кувейтке жер аударылды. ʿАбдулазиз бин Мутаиб (عبدالعزيز بن متعب), (1897–1906). Үшінші әмір Мұтибтің ұлы, ол бесінші әмір Мұхаммедтің ағасы болып, оны асырап алды және оның мұрагері болуы үшін тәрбиеледі. Мұхаммед табиғи себептермен қайтыс болғаннан кейін, Абдул-Азиз оған қарсылықсыз билік басына келді. Алайда Рашидтер билігі қауіпсіз емес еді, өйткені олардың Осман одақтастары танымал емес және әлсіреп барады. 1904 жылы Сауд Арабиясының болашақ негізін қалаушы жас Ибн Сауд шағын күшпен жер аударылудан оралып, Эр-Риядты қайтадан басып алды. Абд әл-Әзиз 1906 жылы Раудат Мұханна шайқасында Ибн Саудпен бірге қаза тапты. Мұтаб бин Абд әл Әзиз (متعب بن عبدالعزيز), (1906–07). Әкесінің орнын басып алды. Алайда ол бүкіл отбасының қолдауына ие бола алмады және бір жыл ішінде Сұлтан бин Хамуд оны өлтірді. Сұлтан бин Хаммуд (سلطان بن حمود), (1907–08). Бірінші әмірдің ағасы Убайдтың немересі, ол өзінің ата-бабасы мен бірінші әмір арасындағы келісімді елемегені үшін сынға түсті. Ол Ибн Саудпен күресте сәтсіз болды және оны өз ағалары өлтірді. Сауд бин Хаммуд (سعود بن حمود), (1908–10). Убайдтың тағы бір немересі. Саудты 10-шы әмір Сауд бин Абд әл-Әзиздің аналық туыстары өлтірді. Сауд бин Абдулазиз (سعود بن عبدالعزيز), (1910–20). Ол 10 жасында әмір болған кезде, Аль Сабхан отбасының аналық туыстары оның атынан Емара конституциясына сәйкес регенттік билік жүргізді. 1920 жылы ол 12-ші әмірдің інісі Абдулла бин Талалдан өлтірілді. Оның екі жесірі қайта үйленді: Нора бинт Хамуд Аль Сабхан Ибн Саудтың сегізінші әйелі болды, ал Шаммар тайпасының Абде бөлімінен шыққан Фахда бинт Аси бин Шурайм Аль Шаммари Ибн Саудтың тоғызыншы әйелі және Сауд Арабиясының әйелі болды. ʿАбдулла бин Мутаиб (عبدالله بن متعب), (1920–21). 7-ші әмірдің ұлы, ол Ибн Саудқа бағынды, оған 20 жас болған. Оған қарамастан, ол Хайыл әмірлігінің құлдырауының маңызды факторы болды. Мұхаммед бин Талал (محمد بن طلال), (1921). Талалдың, екінші әмірдің жалғыз тірі ұлы Найфтың немересі. Мұхаммед бин Талалдың әйелі Нура бинт Сабхан Аль Сабхан отбасынан шыққан, ол оны түрмеге қамағаннан кейін Абдулазиз патшаға үйленді. Рашид әулетінің дамуына сауда мен коммерциялық кеңею ықпал еткеніне сенімділік танытылды, бірақ сыртқы қысымның маңыздылығын және Рашидтің шетелдік үкіметтермен және басшылармен өзара әрекетін көрсететін құжаттар пайда болды, бірақ Саудтар да осыған ұқсас жағдайға тап болды, бұл оларды билікке жеткізді.

ʿAbdullah bin Ali Al Rashid (عبدالله بن رشيد), (1836–48). Abdullah came to power after he got the support from Imam Faisal bin Turki bin Abdullah Al Saud to be assigned officially and takeover the Emirate of Hail instead of the current Emir, Muhammad bin Ali al Jaafar al Shammari. Abdullah bin Rashid came to the picture after leading a revolt (together with his brother prince ʿUbayd Al Rashīd) against the ruler of Ha'il, Muhammad bin Ali, who was a fellow member of the Jaafar al Shammari lineage. As a leader, Abdullah was praised for bringing peace and stability both to Ha'il and to the surrounding region. Abdullah demanded from his brother prince ʿUbayd an ahd (covenant) according to which succession to the office of emir would remain in Abdullah's line. Where it was supported by their cousin and close friend Zamil Bin Sabhan from Al Sabhan Family who supported both brothers for the succession. Talāl bin ʿAbdullah (طلال بن عبدالله), (1848–68). The son of Abdullah. Talal is remembered for his relative liberalism and interest in building projects. During his rule, the Barzan Palace in Ha'il was completed. He established regular trade connections with Iraq, and expanded the Rashidi sphere of influence:"The inhabitants of Kaseem, weary of Wahhabee tyranny, turned their eyes towards Telal, who had already given a generous and inviolable asylum to the numerous political exiles of that district. Secret negotiations took place, and at a favourable moment the entire uplands of that province—after a fashion not indeed peculiar to Arabia—annexed themselves to the kingdom of Shommer by universal and unanimous suffrage." (William Gifford Palgrave, 1865: 129.) Talal was considered relatively tolerant towards foreigners, including traders in Ha'il: "Many of these traders belonged to the Shia sect, hated by some Sunni, doubly hated by the Wahabees. But Telal [sic] affected not to perceive their religious discrepansies, and silenced all murmurs by marks of special favour towards these very dissenters, and also by the advantages which their presence was not long in procuring for the town". (William Gifford Palgrave 1865: 130.) In the 1860s, internal disputes in the House of Saud allowed a Rashidi/Ottoman alliance to oust them. The Rashidi occupied the Saudi capital of Riyadh in 1865 and forced the leaders of the House of Saud into exile. Talal later died in a shooting incident which has been termed "mysterious". Charles Doughty, in his book Travels in Arabia Deserta, writes that Talal committed suicide. Talal left seven sons, but the oldest, Bandar, was only 18 or 20 when his father died. Mutaib bin Abdullah (متعب بن عبدالله), (1868–9). A younger brother of Talal, he was supported by senior members of the Rashid family and the sheikhs of the Shammar sections. After less than two years of reign, he was shot and killed in the Barzan Palace by his nephew and next emir, Bandar. Doughty's version of the events is that Bandar and Badr, the second oldest son, cast a silver bullet to kill their uncle because they knew he wore an amulet that protected him against lead. Henry Rosenfeld also stated that Mutaib bin ʿAbdullah was killed by Bandar and Badr. His expansion reached al Jawf and Palmyra to the north, and Tayma and Khaybar to the west. In 1891, after a rebellion, ʿAbdul Rahman bin Faisal Al Saud left Riyadh. The Saud family, including the ten year old Ibn Saud, went into exile in Kuwait. ʿAbdulazīz bin Mutaib (عبدالعزيز بن متعب), (1897–1906). A son of Mutʿib, the third emir, he was adopted by his uncle Muhammed, the fifth emir, and brought up to be his heir. After Muhammed died of natural causes, Abd al ʿAziz succeeded him unopposed. However Rashidi rule was insecure as their Ottoman allies were unpopular and weakening. In 1904, the young Ibn Saud, the future founder of Saudi Arabia, returned from exile with a small force and retook Riyadh. Abd al ʿAziz died in the battle of Rawdat Muhanna with ibn Saud in 1906. Mutʿib bin ʿAbd al ʿAzīz (متعب بن عبدالعزيز), (1906–07). Succeeded his father as emir. However, he was not able to win support of the whole family, and, within a year, he was killed by Sultan bin Hammud. Sultān bin Hammūd (سلطان بن حمود), (1907–08). A grandson of Ubayd (the brother of the first emir), he was criticized because he ignored the ahd (covenant) between his grandfather and the first emir. He was unsuccessful in fighting Ibn Saud, and was killed by his own brothers. Saʿūd bin Hammūd (سعود بن حمود), (1908–10). Another grandson of Ubayd. Saʿud was killed by the maternal relatives of Saʿud bin ʿAbd al ʿAziz, the 10th emir. Saud bin Abdulaziz (سعود بن عبدالعزيز), (1910–20). A boy of 10 when he was made emir, his maternal relatives of the Al Sabhan family ruled as regents on his behalf until he came of age, based on the constitution of Emara. In 1920, he was assassinated by his cousin, Abdullah bin Talal (a brother of the 12th emir). Two of his widows remarried: Norah bint Hammud Al Sabhan became Ibn Saud's eight wife, and Fahda bint Asi bin Shuraim Al Shammari of the Abde section of the Shammar tribe became Ibn Saud's ninth wife and the mother of King Abdullah of Saudi Arabia. ʿAbdullah bin Mutʿib (عبدالله بن متعب), (1920–21). A son of the 7th emir, he surrendered to Ibn Saud, he was 20 years old. Despite of that, he was one of the key factor of Hail Emara deterioration. Muhammad bin Talāl (محمد بن طلال), (1921). A grandson of Naif, the only surviving son of Talal, the second emir. Muhammad bin Talal's wife Nura bint Sabhan from the Al Sabhan family married to King Abdulaziz after he was imprisoned by him. There has been a tendency to attribute the development of the House of Rashid to trading and commercial expansion, but documents have come to light which emphasise the significance of external pressures and the Rashidi's interaction with foreign governments and leaders, but Al Sauds are equally said of the same thing which catapulted them to power.