Кіріспе
Тауардың басқа тауарлармен саудаға түсірілетін құнының шамасы. Саяси экономикада және әсіресе Маркс экономикасында айырбас құны (Tauschwert) – нарықта өндіріліп сатылатын тауар немесе қызметтің төрт негізгі қасиетінің бірі, ал қалған үшеуі – пайдалы құны, экономикалық құны және бағасы. Осылайша, тауардың мынадай қасиеттері болады: оны өндіруге жұмсалатын әлеуметтік қажетті еңбек уақытымен бейнеленген құны (ескерту: бірінші сілтеме – құнның марксистік емес анықтамасы); пайдалы құны (немесе тиімділігі); тауардың басқа бірліктерге айырбасталатын шамасы, яғни айырбас құны; бағасы (нақты сату бағасы немесе шартты идеалдық бағасы). Бұл төрт ұғымның Аристотельден Дэвид Рикардоға дейінгі адам ойлауындағы тарихы өте ұзақ, олар коммерциялық сауданың дамуымен бірге анықтап алынды, бірақ қазіргі экономикада жеке-жеке ұғым ретінде көбінесе жойылды. Бұл мақалада Карл Маркстің айырбас құны туралы экономикалық ойдың қорытындысына назар аударылады.
In political economy and especially Marxian economics, exchange value (Tauschwert) refers to one of the four major attributes of a commodity, i. e., an item or service produced for, and sold on the market, the other three attributes being use value, economic value, and price. Thus, a commodity has the following:
a value, represented by the socially necessary labour time to produce it (Note: the first link is to a non Marxian definition of value);
a use value (or utility);
an exchange value, which is the proportion at which a commodity can be exchanged for other entities;
a price (an actual selling price, or an imputed ideal price). These four concepts have a very long history in human thought, from Aristotle to David Ricardo, and became more clearly distinguished as the development of commercial trade progressed but have largely disappeared as four distinct concepts in modern economics. This entry focuses on Karl Marx's summation of the results of economic thought about exchange value.
Маркс бойынша айырбас құны мен бағасы
Маркс айырбас құнын бір тауардың басқа тауарларға айырбасталу қатынасы деп қарастырады. Маркс үшін айырбас құны тауардың ақша бағасымен толықтай сәйкес келмейді. Нақты ақша бағалары (немесе тіпті тепе-теңдік бағалары) айырбас құнына тек шамамен ғана жуық келеді. Айырбас құны мен баға арасындағы қатынас, бөлменің нақты өлшенген температурасы мен оны сезіну арқылы ғана білу арасындағы ұқсастыққа саяды. Осылайша, Маркс бұл екеуінің арасындағы айырмашылықты өзінің теориясын жоққа шығару деп санамады. Тауардың құны оны өндіруге қажетті әлеуметтік тұрғыдан қажетті еңбек уақытымен анықталады. Маркс бағадағы құбылуларды түсіндіру үшін айырбас құнын түсінудің қажеттігіне сенді. Айырбас құнын міндетті түрде ақша бағасымен көрсетудің қажеті жоқ (мысалы, тауар айырбастауда: x көлеміндегі p тауары y көлеміндегі q тауарымен тең). Маркс бұл мәселені «Капиталдың» алғашқы тарауларында құндылық формаларының диалектикалық туындысы арқылы нақты көрсетеді (құндылық формасына қараңыз). Батыс Еуропада «баға» деген сөзді қолдану 13-шы ғасырда басталды, оның латын түбірі – pretium, яғни «сыйлық, жүлде, құндылық, баға» деген мағынаны білдіреді, бұл «қайтару», яғни алынған нәрсеге, тауар қолы ауысқандағы шығынға, ставкаға немесе құнға сілтеме жасайды. Оның «баға белгілеу» деген мағынаны білдіретін етістік түрі тек 14-шы ғасырдан бастап қолданыла бастады. Оның тілдік мағыналарының эволюциясы қолма-қол ақша экономикасының дамуы мен коммерциялық сауданың өркендеуін көрсетеді. Бүгінде бағаның мағынасы айқын және түсінікті, барлық бағалардың бірегей екені ескеріледі. Бұл ақшаның дерлік барлық операцияларда кеңінен қолданылуымен байланысты. Бірақ шындығында бағалардың көптеген түрлері бар, олардың кейбіреулері нақты төленеді, ал кейбіреулері тек «шартты бағалар» болып табылады. Нақты операцияға сілтеме жасамаса да, белгілі бір баға экономикалық мінез-құлыққа әсер ете алады, себебі адамдар бағаларды пайдаланып, айырбас құнын ақша арқылы бағалауға және есептеуге үйренген (нақты бағалар мен идеалдық бағаларға қараңыз).
Құндылықтарды бағаға айналдыру
"Капиталдың" I және II томдарында Маркс, әдетте, айырбас құндылықтары құндылықтарға тең, ал бағалар құндылықтарға пропорционалды деп есептеген. Ол жалпы үрдістер мен кең орташа есептер туралы айтты, оның қызығушылығы экономикалық айырбастың артында жатқан өндірістің әлеуметтік қатынастарына қатысты болды. Дегенмен, ол бағалардың (немесе айырбас құнының) эмпирикалық және микроэкономикалық түсінігі мен құндылықтың әлеуметтік түсінігі арасындағы айырмашылықты жақсы білген. Шындығында, ол "Капиталдың" 3-томының жобасын 1-томын жариялағанға дейін аяқтаған. Осыған қарамастан, математикалық функциялардың көмегімен бағаларды құндылықтардан (еңбек теориясы бойынша баға) логикалық түрде шығаруға мүмкіндік беретін сандық қатынасты іздеу көптеген экономистерді мазалады, нәтижесінде әйгілі трансформация проблемасы пайда болды. Егер бағалар түрлі себептермен құннан жоғары немесе төмен ауытқып отырса, Маркстің құн заңы ең жақсысы "жалпы орташа есеп заңы" ретінде қарастырылады – экономикалық айырбас туралы жалпылама тұжырым, ал жұмыс істелген сағаттар мен өнім үшін төленген нақты бағалар арасындағы сандық қатынастар ықтималдық тұрғысынан жақсырақ көрсетіледі. Бір сұрақ туындайды: егер тауар өзінің құны мен бағасына ие болса, "құн" қалай "бағаға" айналуы мүмкін? Мұны түсіну үшін өнімдердің нарыққа қалай кіріп, одан қалай шығатынын түсіну керек. Нарықтан тыс, сатуға ұсынылмаған немесе сатылмаған тауарлардың ең көп дегенде әлеуеттік немесе гипотетикалық бағасы болуы мүмкін. Бірақ Маркс үшін бағалар олардың айырбасқа дейін әлеуметтік жағынан белгіленген өнімдердің құндылықтарына сәйкес қалыптасады. Маркс капитализмдегі тауар құндылықтарының өндіріс бағаларына диалектикалық түрде айналуын, "қозғалмалы қайшылық" ретінде теориялық тұрғыдан қарастыруға тырысты: атап айтқанда, капитализмде өндірілген тауардың құны бастапқыда оны өндіру үшін сатып алынған қолданылған факторлардың құнына тең болады, сондай-ақ тауар сатылып, төленгеннен кейін және шығындар сатылымнан алынғаннан кейін ғана нақтыланатын жалпы пайда (артық құн) компонентін қамтиды. Құн, белгілі бір мағынада, өткен мен болашақтың арасында тоқтап тұрды. Белгілі бір құнды өнім өндірілді, бірақ оның қаншасы кейін нарықта сату арқылы жүзеге асырылатыны көбінесе алдын ала белгісіз болды. Дегенмен, бұл әлеуеттік құн өндірушілердің одан алатын сату табысына да күшті әсер етті, және бұл құн жеке кәсіпорындармен емес, белгілі бір нарықтық сұранысқа сәйкес өнімнің бір түрін өндіретін барлық кәсіпорындармен анықталды ("нарықтың жағдайы"). Әр кәсіпорынның бизнес-нәтижелеріне барлық кәсіпорындардың өндірістік қызметі арқылы тудыратын жалпы әсерлері әсер етеді. Бұл қарапайым "нарықтық шындық" Маркстің көптеген түсіндірушілерін қыңырлатты, олар құндылықтың сақталып, беріліп, тірі еңбекпен толықтырылатынын көре алмады – ақшамен факторларды бастапқы сатып алу мен өнімдерді одан әрі сатудың арасында. Олар тек факторлардың бағасын және өнімнің бағасын, немесе өндіріс бағасын және сату бағасын ғана көреді, бірақ белгілі бір бағамен айырбасталғанға дейін құны бар өнімді жасауды емес – бұл құн, сонымен қатар, кәсіпорындар тобымен әлеуметтік жағынан анықталады және бағаның ауытқуына шек қояды. Осы себепті Маркс мұқият баяндаған құндылықтардың қалыптасуының барлық процесі, оның күрделі анықтауыштары коммерциялық даналықтан қажетсіз айналып өту сияқты көрінеді. Алайда, егер біз нарық мінез-құлқының "терең құрылымын" түсінгіміз келсе, онда біз Маркс алаңдаған барлық мәселелерге тез тап боламыз.
Экономиканың негізгі ағымымен байланысы
Қазіргі заманғы неоклассикалық экономикада айырбас құнының өзі нақты түрде теорияланбайды. Себебі, сауда процестері мен нарықтарды түсіну үшін ақша бағасы тұжырымы жеткілікті деп саналады. Осылайша, айырбас құны – бұл Маркс баға деп атаған, белгілі бір нарықта тауардың сатылатын бағасымен тең болады. Экономикада бұл сауда процестері енді адамдардың бір-біріне беруі мен алуы, иеленуі мен табыс табуы сияқты әлеуметтік процестер ретінде қарастырылмайды, ал олар рационалды, жеке мүдделерді қорғайтын экономикалық субъектілердің субъективті пайдалылық көзқарастары негізінде бағалар бойынша келісімдер жасасатын техникалық процестер ретінде түсіндіріледі. Сондықтан нарық шындықтары сұраныс және ұсыныс қисықтары арқылы түсіндіріледі, бұл бағаны сұраныс пен ұсыныс теңесетін деңгейде белгілейді. Профессор Джон Итвелл осы тәсілді былай деп сынға алады: