Кіріспе

Брин Селли Дду – Уэльс аралы Англесиде, Лландданиел Фаб маңында орналасқан неолиттік кезеңге жататын жерлеу камерасы. Оның аты "қараңғы тоғайдағы үйінді" деген мағынаны білдіреді. 1928-1929 жылдар аралығында археологиялық зерттеулер жүргізілді. Зияратшылар тас жол арқылы үйіндіге кіріп, жерлеу камерасына жете алады. Бұл орын Cadw мекемесінің қамқорлығындағы маңызды неолиттік ескерткіштің орталық бөлігі болып табылады. Жерлеу камерасының ішіндегі құпия бағана, ирек-шаңқа тәрізді ою-өрнектермен кесілген "Жылы тас" мүсінінің көшірмесі, сондай-ақ бұл жердің бұрын тас шеңберімен қоршалған кенжар болғаны және жазғы күн тоғысының күнін анықтау үшін пайдаланылған болуы мүмкін деген фактілер көп қызығушылық тудырды.

Ескерткіш

Брин-Селли-Дду Уэльстегі ең үздік көпір қабірлерінің бірі саналады. Оның өту жолы мен жерлеу камерасы толық сақталған, және ол 1929 жылғы қазба жұмыстарынан кейін қайта орналастырылған үйінді немесе қақпа астында әлі де жатыр. (Көптеген тас камералы қақпалар осы ерекшеліктерін жоғалтқан.) Қазіргі күйінде өту жолы ұзын, ал алғашқы бөлігі екі портал тасымен жабылмаған. Негізгі жолдың қабырғалары тік тас плиталардан тұрады, олар тас қаптамалармен жабылған. Үйіндінің көлемі бастапқысынан айтарлықтай кіші болғандықтан, жерлеу камерасын толық жаппайды, сондықтан артқы қабырғасы ашық болып, табиғи жарық түсуіне мүмкіндік береді. Жерлеу камерасының ішіндегі ашық тұрған, көк шоқ тастан жасалған тегіс бағана, метаморфты тау жынысы, шамамен биіктігінде, дөңгелек пішіндес. Бөлменің артқы қабырғасынан кейін, бір кезде үйінді ішінде болған жерде, «Үлгі тасының» көшірмесі орналасқан. Бұл үйінді астында көмілген күйде табылған, және қабір орнына хендж тұрған кездегі бастапқы орны деп есептеледі. Үлгілер тастың екі жағына оралып, иілгіш серпінді пішіндес. Қабірдің ішінде тағы бір тасқа кішкентай спиральді үлгі ойылған, бірақ оның нақтылығы күмәнді. Қабірдің сыртындағы жол жиегі тастар үйіндінің бастапқы көлемін көрсетеді, сондай-ақ бұрынғы хендж ескерткішінің ор қабатының сызығын да көрсетеді. Үйіндінің ішінде көрінетін үш тас сол кездегі тас шеңберінен алынған деп саналады. Ескерткіш неолит және қола дәуірінің ескерткіштерінің жиынтығының бір бөлігі болып табылады. Брин-Селли-Ддудың оңтүстігінде тағы екі қақпа анықталған, ал батысында тік тұрған тас және оған ойылған шұқу белгілері бар тау жынысы бар.

Бастапқы қолданылуы

Бұл жердегі ең ерте табылған қалдықтар – қабірмен бір уақытта салынған деп есептелген бес тіреу қазығының қатары. 2006 жылы жасалған екі шұңқырдан алынған қарағай көмірінің радиокөміртек талдауы олардың шамамен б.з.д. 4000 жылға дейін соққандығын көрсетті, яғни олар мезолиттің соңында, келесі пайдалану кезеңінен 1000 жыл бұрын пайда болған. Қабір пайдалану аяқталған соң, кіреберісіне екі есік тасының арасына үлкен тас қойылып, «жабылып» қойылды. Ескерткіш 1928–29 жылдары У.Дж. Хемп тарапынан қазылып алынды. Ол осы жердегі пайдалану тізбегінің көп бөлігін ашты және «Өрнекті тасты» тапты. Кейін ол Уэльстің Ұлттық мұражайына көшіріліп, артқы қабырғаның сыртында, бірақ түпнұсқа үйіндінің аумағында және оның табылған жеріне жақын жерде орнатылған көшірмесімен ауыстырылды. Найт пен Ломас та осы жылдың өзінде жылдық сәйкестіктердің осы жерді ауыл шаруашылығы күнтізбесі ретінде пайдалануға мүмкіндік бергенін айтты. Амгуэдфа Кэмри (Уэльстің Ұлттық мұражайы) неолит археологиясы кураторы Стив Берроу жақында жазғы күн тоғысының сәйкестігі туралы пікірді қолдады. Бұл сәйкестік Брин Селли Ддуды Маэс Хоу (Оркни) және Ньюгрейндж (Ирландия) сияқты бірнеше басқа орындармен байланыстырады, олардың екеуі де қысқы күн тоғысына бағытталған. Сондай-ақ, Ньюгрейндждегі «жарық жәшігіне» ұқсас элемент Брин Селли Ддуда да болуы мүмкін деген болжам бар. Қазіргіге дейінгі қабірден оңтүстікке қарай 50 метрде орналасқан екінші жерлеу камерасы тегістелген, бірақ жоба аясында 2019 жылы жүргізілген қазбалар үлкен дөңгелек жерлеу қақпағын ашты, радиокөміртек талдауы оны б.з.д. 1900 жылға жатқызды, яғни бұл ертерек дәуірдегі жерлеу қабірі салынғаннан кейін 1000 жылдан астам уақыт өткен.

Медиа

Серпентальды өрнек пен өтпелі қабір 2012 жылы Мәдени олимпиада аясында жасалған, Англсидің әсерлі археологиялық орындары мен артефакттары туралы "Тастардан әндер" атты қысқа анимациялық фильмде маңызды рөл атқарды. HeritageTogether жобасы фотограмметрияны пайдаланып, осы орынның және тік тұрған тастың 3D модельдерін жасады. Mint Motion медиа компаниясы осы орынның уақыт өте дамуын көрсететін анимациялық бейнеролик және осы орынның нүктелік бұлт моделінің ұшуын (төмендегі сыртқы сілтемелерді қараңыз) жасады. Бұл орын АҚШ-тың "Expedition Unknown" реалити-шоуының бір бөлімінде көрсетіліп, зерттелді.