Уильям Блейктің мифологиясындағы Орк бейнесі

Кіріспе

Орк – Уильям Блейктің күрделі мифологиясындағы кейіпкерлердің бірінің нақты аты. Құлаған тұлға Орк – көтерілістің символы, ол дәстүрді бейнелейтін Уризенге қарсы тұрады. Блейктің "Америка – Пайғамбарлық" атты нұрлы кітабында Орктың мифтік қарсыласы "Альбионның періштесі" «Жабайы көтерілістің жақтасы және Құдайдың заңын бұзушы» деп сипаттайды. Ол француз революциясын тудырған көтеріліс пен бостандық рухын бейнелейді.

Өмірбаян

Орк есімі, мүмкін, "cor" (жүрек) сөзінің анаграммасы болар, себебі Блейктің мифологиясында ол Энитармонның жүрегінен туған деп айтылған, немесе "orca" (кит), өйткені ол кейде кит түріне енеді. Оркус – латын тілінде "тозақ" деген сөз, ал Орк – көтерілісшіл, Люцифер сияқты кейіпкер. Ол Блейктің Америка және Франция төңкерілістерін талдау мақсатымен жаратылған.

Кейіпкер

Блейк мифінде Орк – Лос пен Энитармонның алғашқы баласы ретінде суреттеледі, кейде оның орнына басқа бала келсе немесе ол мүлде бала ретінде есімделмейді. «Төрт Зоа» еңбегінде Лос балалары Орктың мәнін талдауға арналған әділ ашу, қайырлылық, тоқталмаған құштарлық және логиканы көрсетеді. Орк Лос пен Энитармонның араласуынан туған. Ол құрттан жыланға айналды. Орк пен Энитармонның қарым-қатынасына байланысты, олардың арасында жік туады. Лос Оркты қызғаныш тізбектерімен тау басына байлап қояды, сонда Орк тасқа айналады. Байланған күйінде оның қиялы Уризен патшалығындағы үңгірде өмір сүре алады, бұл Уризенді оятып жібереді. Уризен Оркты іздегенде, ол жыланға айналып, босатылады. Оның бейнесі бұрмаланып, шайтанға айналады. Орк Уризенге қарсы көтеріліспен айналысады, ал Уризен Оркпен күресуді тоқтатқанда ғана Орк Луваға айналады. Орк – төңкеріс, жаңару және құштарлық күші, ол қатыгез және зұлым құдай Уризенге толық қарсы. Орк – циклдегі жаңа өмірдің күші, ал Уризен – цикл соңында өліп жатқан Орктың ескі түрі. Сондықтан Орк пен Уризен «Құдайдың жеті көзінде» немесе Блейк мифінің жеті тарихи циклінде бір-біріне эволюция жасайды. Әр цикл үш кезеңге бөлінеді: Орктың дүниеге келуінен басталып, Орктың байлануы сипатталады, бұл адамның қиялының шарықталу кезімен байланысты. Содан кейін абстрактілі діннің пайда болуы және ғаламның механикалық екендігі туралы көзқарас келеді. Бұдан кейін Аристотель, Бэкон, Локк және басқа да эмпирикалық ғалымдарға жол ашқан рационализм пайда болады. Екінші кезеңде Уризен құлаған әлемді басып алады, бұл жетінші циклдағы Ағартушылықты көрсетеді. Бұл материализмге, жанның өліміне және соғысқа әкеледі. Бұл кезең пайғамбарлар Орктың пайда болатынын жариялаумен аяқталады. Үшінші кезең Орктың айқышқа шегеленуі мен адам өмірінің табиғатқа қайта оралуын сипаттайды. Орк кейіпкері Киелі кітаптағы жыланмен, өлі ағашқа ілінген бейнемен және күнмен байланысты. Соңғысы бойынша, Орктың шашы күнге ұқсайды және оны Самсон немесе Балдер құдайының өлімі сияқты басқа да оқиғалармен байланыстырады. Сондай-ақ, ағаш бейнесі Одиннің құрбандық ретінде ағашқа ілініп, найзаланып өлтірілуіне ұқсас. Один асылған құдай және тиран болғандықтан, бұл бейне Орк бейнесін Уризен бейнесімен байланыстырады. Оркпен байланысты тағы бір бейне – қиялға байланысты фалликалық символ – найза. Орк найзамен Уризенге шабуыл жасайды, бұл бейне Оркты Исамен және Одинмен, олардың өздеріне жасаған құрбандықтарымен байланыстырады. Иса сияқты, Орк та қысқы күн тоғысында дүниеге келеді, бұл кезде күн суық жерді жылыта алмайды. Орк сонымен қатар адамның ішкі әлемімен де байланысты. Блейк Орк еркектерінен бас тартып, Орк сияқты ойлаған революциялық көшбасшыларға сенімсіздік білдіргеннен кейін, ол барлық батырларға табынуға қарсы болды. Сондай-ақ, Блейк қиял, Оркпен бейнеленген, таза рухани және физикалық нәрсе сияқты формаға ие бола алмайды деп сенді. Оның орнына, ол адамдағы құдайлық энергияның бір бөлігі болды. Осылайша, Орк – өзінің қайта тууымен аяқталатын ішкі өмірлік цикл. Жалпы алғанда, Орк – Прометейлік сипатта өзіндік еркіндікті білдіреді, бұл Оркты Милтонның Шайтан нұсқасымен байланыстырады. Блейк нұсқасында нағыз Шайтан – физикалық шындықты жаратқан Құдай, ал Шайтан/Орк бейнесі заң мен ақыл-ойы қабылдауға айналған адамның құштарлығын көрсетеді. Сондықтан Блейк Милтонның эпосын батырдың жоқтығы үшін сынап, Оркты батырлық тұлға ретінде көрінбеуіне тырысады.

In Blake's myth, Orc is seen as the first child of Los with Enitharmon and sometimes either replaced in that position by another or not mentioned as a child at all. In the Four Zoas, the children of Los represent a just form of wrath, pity, frustrated desire and logic, which serve as an analysis of Orc's being. Orc's creation was based on the split between Los and Enitharmon, and he transformed from a worm into the form of a serpent. Based on Orc's relationship with Enitharmon, there is a split between him and Los. Los uses the Chains of Jealousy to bind Orc upon a mountain, and Orc becomes part of the rock. While bound, his imagination is able to exist in a cave located in Urizen's kingdom, which wakes up Urizen. When Urizen seeks out Orc, Orc is freed as he changes into a serpent. The form is corrupted and he is turned into a satanic image. Orc spends his time rebelling against Urizen, and it is only when Urizen stops fighting Orc that Orc is able to become Luvah. Orc is a force of revolution, revival, and of passion who is the polar opposite to Urizen, the cruel and tyrannous god. Orc is the force of new life in the cycle and Urizen represents the older version of Orc that dies at the end of the cycle. As such, Orc and Urizen appear in their evolution from one to the other in the "Seven Eyes of God", or the seven historical cycles of Blake's myth. Each cycle is divided into three phases, which begins with Orc's birth and then describes Orc's binding, which is connected to the time in a human's life where they are at their imaginative greatness. This is followed by the creation of abstract religion and a view of the universe as mechanical. This is then followed by rationalism, which led to Aristotle, Bacon, Locke and other empirical based scientists. The second phase is where Urizen takes over the fallen world, which is represented by the Enlightenment in the seventh cycle. This leads to materialism, the death of the soul, and warfare. This phase ends with prophets declaring that Orc will appear. The third phase describes Orc's crucifixion and a return of human life to nature. The character Orc is connected to the Biblical serpent, the image of being hanged on a dead tree, and to the sun. Of the latter, Orc's hair is like the sun and connects Orc to other stories, including that of Samson or of the death of the god Balder. Likewise, the tree image is similar to Odin's being speared and hanged upon a gallows tree as a sacrifice. Since Odin is a hanged god and a tyrant, the image further connects the image of Orc with that of Urizen. Another image connected to Orc is that of the spear, a phallic symbol connected to the imagination. Orc uses the spear to attack Urizen, and the image also connects Orc to both Jesus and Odin as sacrifices to themselves. Like Jesus, Orc is also born around the winter solstice, a time when the sun is unable to warm the cold earth. Orc is also connected to the inner workings of the human self. After Blake renounced the Orc men, the revolutionary leaders who he thought were like Orc, he distrusted all hero worship. Likewise, Blake believed that the imagination, represented by Orc, was purely mental and could not have the same form as a physical thing. Instead, it was part of the divine energy in man. As such, Orc is an internal life cycle that ends with a rebirth of the self. In general, Orc represented the freedom of the self in a Promethean manner, which connects Orc to Milton's version of Satan. In Blake's version, the true Satan was God, who created the physical reality, and the Satan/Orc figure represents the human desire which is transformed into accepting of law and reason. As such, Blake dismisses Milton's epic as lacking a hero and keeps Orc from being seen as a heroic figure.

Көріністер

Америкадағы болжам (1793) Орктың Америкадағы британдық колониялары мен қоғамға қауіп төндіретіні сипатталған. Альбионның періштесі Оркты антихрист ретінде көреді, ал Орк Альбион ханзадасын аждаһа ретінде қарастырады. Осы еңбек барысында Орк империяның құлауы және әлемді қысымға ұшыратқандардың тоқтатылуы туралы ахират көрінесіне ие болады. Көріністен кейін Орк американдықтарды революцияға шақырып, олар ой-сана революциясы арқылы өз қысымшыларына қарсы күреске кіріседі. «Еуропадағы болжам» (1794) Оркты Франциядағы революциямен байланыстырады, бірақ халықты революцияға шақырған Лос болады. «Лос әнінде» Орк екінші бөлімінде, «Азияда» ойларды оятып, жер патшаларын алаңдатады және Орк Еуропаны шарлап жүргендей бейнеленеді. Осы континенттік еңбектерде Лос пен Орк азаттыққа алып келетін ахиратты сипаттайды. «Уризен кітабында» Африка цивилизациясы үшінші циклмен бірге, Адам мен Ева туралы айтылған оқиғамен аяқталады. Эдем бағындағы жылан түрінде бейнеленген Орк қарғысқа ұшырайды. Бұған Ахания кітабында Азияда басталатын жаңа цикл туралы айтылады, ол Қияметтен шығуға паралель. Израиль цивилизациясында Орк пен Уризен кейіптері бір-бірімен күреседі, Орк – израильдіктерді түнде жетектейтін от колоннасы, ал Уризен – оларды жаңылыстыруға тырысатын бұлт колоннасы. Уризен он қағида мен моральдық заңдарды беріп, израильдіктерге жеңіске жетеді. Бұл қағидаларға «Америкадағы болжамда» Орк қарсы тұрады. Кейін «Валада» Орк жанның екіге бөлінген жақтарын сипаттайды, Блейктің мифологиялық жүйесінде Құдай жақсылық пен жамандыққа қабілетті екі жақты мәнді иеленеді. Бұл идея Блейктің өзінде бөлініс бар деген жеке сенімімен үйлеседі. Осы кейінгі еңбекте Орк қысқы күн тоғысында дүниеге келеді және Уризен оны іздеуге кіріседі. Осы уақытта Уризен Орк өмірлік циклдарының куәсі болады. Уризен Оркқа жеткенде, Орк циклы деистік тұрғысынан сипатталған, бұл Блейктің теологиялық нанымдарына қайшы келеді. Уризен Орктың хаоспен байланысты екенін сендіреді, ол болжамдылық пен тәртіпті іздейді. Ол адамзатты құлдыққа салушы заңдар жасау арқылы оны іске асыруға тырысады. Уризен жылан түріндегі Оркты айқышқа малайды, содан соң соғыс елге таралады. «Төрт Зоада» бұл жойылды: онда ата-ана төрт ұлды – Ринтра, Паламаброн, Бромион және Теотормон дүниеге әкеледі. Бұл екі жақты диалектикалық талдау, тұрақсыздық емес. Екінші жағынан, Орк «Төрт Зоа VIII» еңбегінде Лувамен байланысты.

In America a Prophecy (1793), Orc is described as a threat to the British colonies in America and to society. The angel of Albion sees Orc as an antichrist figure, and Orc views the prince of Albion as a dragon. During the work, Orc has an apocalyptic vision where the empire is destroyed and the oppressors of the world are stopped. Following the vision, Orc is able to get the Americans to rise up in revolution and they begin to attack their oppressors through a mental revolution. In Europe a Prophecy (1794), Orc is connected to the revolution in France but it is Los who calls the people to revolution. In The Song of Los, Orc provokes thought within the second half, "Asia", which unsettles the kings of earth, and Orc is described as raging across Europe. In these continental works, Los and Orc are seen as describing an apocalypse that would result in freedom. In The Book of Urizen, the African civilization ends along with the third cycle, describing Adam and Eve, ending. Orc, symbolized as the serpent in the Garden of Eden, is cursed. This is followed in The Book of Ahania of a new cycle beginning in Asia, which parallels Exodus. Within the Israelite civilization, an Orc and an Urizen figure battles against each other with Orc representing a pillar of fire that guides the Israelites during the night while Urizen is a pillar of cloud that seeks to mislead them. Urizen is able to win over the Israelites by giving them the ten commandments and moral laws. These commandments are attacked by Orc in America a Prophecy. Later in Vala, Orc describes the divided aspects of the soul, which, in Blake's mythological system, God has a twofold essence that is capable of good and evil. This idea parallels Blake's personal belief that there was a division within himself. In this later work, Orc is born during the winter solstice and Urizen begins to search for him. Urizen, during this time, becomes witness to the life cycles of which Orc is a part. When Urizen finally reaches Orc, the view of the Orc cycle is described in a deistic manner, a perspective which is arguably the opposite of Blake's own theological convictions. Urizen, believing that Orc is connected to chaos, seeks predictability and order. He seeks to do so by creating laws which enslave humankind. Urizen crucifies Orc, in the form of a serpent, and war spreads over the land. In The Four Zoas this is overridden: there the parents produce the four sons Rintrah, Palamabron, Bromion and Theotormon. This is a double dialectical analysis, rather than an inconsistency as such. On the other hand Orc is connected to Luvah in The Four Zoas VIII.