Кіріспе
Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропада қолданылған ақсүйек атағы (Бан) – VII ғасыр мен XX ғасыр аралығында Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы бірнеше мемлекетте жергілікті билеушілердің немесе лауазым иелерінің атағы, вице-корольге ұқсас. Көбінесе ортағасырлық Хорватияда және Венгрия Корольдігінің билік еткен және ықпалына бағынған ортағасырлық аймақтарда кездесетін. Олар көбінесе корольдің үкіметтік өкілі, жоғарғы әскери қолбасшы және судья ретінде, ал XVIII ғасырда Хорватияда тіпті бас мемлекеттік қызметкер ретінде билік жүргізді. Босния банатында олар әрқашан де-факто жоғарғы билеушілер болды.
Ban ('/b//ɑː//n/) was the title of local rulers or office holders, similar to viceroy, used in several states in Central and Southeastern Europe between the 7th century and the 20th century. The most common examples have been found in medieval Croatia and medieval regions ruled and influence by the Kingdom of Hungary. They often ruled as the king's governmental representatives, supreme military commanders and judges, and in 18th century Croatia, even as chief government officials. In the Banate of Bosnia they were always de facto supreme rulers.
20 ғасыр
Атаудың этимологиялық және функционалдық шығу тегі белгісіз. Ол тарихнама тарихында аварлар туралы идеологиялық болжамдарды және ерте ортағасырлық хорваттардың шығу тегі туралы нақты теорияларды дәлелдеу үшін "дәлел" ретінде қолданылған. Бұл пікірталастың бастауы 1837 жылы болды, және оның жұмысы тарихшы және филолог Павел Йозеф Шафариктің еңбегі болды, оның диссертациясы ғалымдардың ұрпақтарына әсер етті. Оның Slovanské starožitnosti (1837) және кейіннен Slavische alterthümer (1843) және Geschichte der südslawischen Literatur (1864) еңбектерінде паннониялық аварлармен қазіргі Лика аймағының жупаларын билеген билеуші лауазымы, әрине, славяндық лексикалық қор емес, бірінші болып байланыстырды. Ол аварлардың сол аумақта қалай өмір сүргенін түсіндірді, бұл тұжырымдамасын Константин VII 30-шы тараудағы "Хорватияда әлі де аварлардың ұрпақтары бар және олар аварлар ретінде танылады" деген сөзбе-сөз оқығаннан кейін жасады. Алайда қазіргі заманғы тарихшылар мен археологтар бұған дейін аварлар Рим провинциясы Далматияның (оның ішінде Лика) аумағында ешқашан тұрмағанын және бұл мәлімдеме Паннонияның бір жерінде болғандығын дәлелдеді. Шафарик аварлар өздерінің губернаторын баян деп атаған деп болжады және ақырында атақ бан баян "атақ атағынан" шыққан деп қорытындылады, бұл да парсы атақ сөзі (парсы тіліндегі бәй/бай үшін түрік бейін қараңыз), және ол славян аты Бояннан алынуы керек деп ескермеді. Оның тезисін кейін көптеген тарихшылар қолдады, ал оңтүстік славян атақтары бан және жупан аварлардың ресми атақтары ретінде мәлімделді, бірақ бұл нақты шындыққа қарағанда ғалымның идеологиясына көбірек қатысты. Франц Миклошичтің айтуынша, хорваттардың бұл сөзін болгарлар мен сербтер арасында хорваттар таратса керек, ал егер ол парсы болса, онда славяндар арасында түріктерден алынған. Эрих Бернекер монғол түркішесі баяннан ("бай, бай") алынған божанның қысқартылуы арқылы пайда болғанын жазды және Баян монғолдар, аварлар, болгарлар, алтай татарлары мен қырғыздар арасында жеке есім екенін атап өтті. Đuro Daničić аралық шешімді таңдады; шығу тегі бойынша авар немесе парсы, баян (герцог). Дж. Б. Бюри атағын Авар хаганы Баян I және болгар хаганы Кубраттың ұлы Батбаянның атынан алған, ол болгар авар (түрік) теориясын ерте ортағасырлық хорваттардың шығу тегі туралы дәлелдеуге тырысты. Тарихшы Франжо Рачки Оңтүстік славяндар оны аварлардан ала алатынын жоққа шығарған жоқ, бірақ ол Далмацияда, бірақ Паннонияның бір жерінде болған деп сенбеді және парсы тілінде бан ("дукс, костос") бар екенін байқады. Тадиха Смичиклас және Ватрослав Ягич атау баяннан емес, бояннан алынуы керек деп ойлады, өйткені грек тарихи жазбаларында (боан, боан) осылай жазылған. Вьекослав Клайч атағы 12 ғасырдан бұрын тек хорваттар арасында ғана тіркелгенін атап өтті және Баянның жеке аты екенін және атақ емес екенін, славян сөзінің *korljь (kral / lj, krol) ең көп қабылданған туындысында көрініп тұрғандай, проблема деп санамады. Фердо Шишич бұл атаудың авар билеушісінің жеке есімінен тікелей пайда болуы мүмкін емес деп санады, өйткені атаққа логикалық сабақтастық қажет. Нада Клайч Ликадағы аварлардың ұрпақтарының бірдей талаптарын қолдады және бандер мен жупандарды аварлық шенеуніктер мен губернаторлар ретінде қарастырды. Шишич пен Клайчтің соңғы тұжырымына Рачки бұған дейін қарсылық білдірген болатын. Ол ескі тарихи деректерді зерттей отырып, Супетардың мәліметтеріне сәйкес, бан тек он екі хорват тайпасының біреуінен болуы мүмкін екенін байқаған. Бұл көзқарасты Дукляның хроникасы қолдайды; латынша редакциясы; Unaquaque in provincia banum ordinavit, id est ducem, ex suis consanguineis fratribus ([Сватоплюк] әр провинцияда тыйым салды, және олар герцогтың қандас ағалары болды); Хорват редакциясы барлық тыйым салулар шығу тегі бойынша жергілікті және асыл болуы керек деп анықтайды. Сол кездегі негізгі көзқарасқа негізінен Стьепан Кризин Сакач қарсы болды, ол баян сөзінің тарихи дереккөздерде ешқашан атақ ретінде аталмағанын, атақ банның мұндай түрінде ешқашан аталмағанын және аварлар мен түркілердің атақ банмен тығыз байланысты атақты қолданғаны туралы ешқандай дәлел жоқ екенін атап өтті. Сакач хорват тіліндегі бан сөзін екі парсы сөздігінде (1893 және 1903 жылдары жарық көрген) кездестірген сөздермен байланыстырды: нәрсе (lord, master, illustrious man, chief), жұрнақ бан (guard), және Сасанид атағы мерз бан (مرزبان marz bān, Marzban).
21 ғасыр
ХХІ ғасырда Младен Анчич (2013) және Невен Будак (2018) сияқты тарихшылар хорват тарихын зерттеу және синтездеу барысында авар тілдік аргументацияның көндірмейтіндігін, ал тарихи дереккөздердің мұндай тезистің қолдауы нашар екенін тұжырымдады, атақтың франк тегіне баса назар аударды. Анчич аварлық шығудың 19-шы ғасырдан бері мәдени және саяси идеологиямен байланысты екенін, бұл германизация және неміс мұрасымен байланыстырудан сақтануға бағытталған екенін атап өтті. Оның сөзіне қарағанда, атақ және оның функциялары тікелей герман ортағасырлық термин – бан немесе баннумнан туындаған, ол әскер шақырудың патшалық құқығы және кейін графтарға берілген сотты жүргізу құқығын білдіреді, бұл Францияда кеңінен қолданылған. Археолог Владимир Сокол (2007) Истрия мен Либурнияны бақылау кезінде франктердің ықпалына байланысты дерлік бірдей қорытындыға келді. 2013 жылы тарихшы Томислав Бали атақтың Византия империясының әскери және аумақтық әкімшілік бірлігі бандонмен байланысы болу мүмкіндігін атап өтті. Бұл бірлік термині грек bandon (VI ғасырдан) және латын bandus және bandum (IX ғасырдан; ту) сияқты готтық bandwō-дан шыққан, ол германдықтармен немесе оларға қарсы күрескен әскерлер қолданған әскери термин.
Югославия Корольдігі
Тыйымдау сондай-ақ 19 ғасырдағы Сербия Корольдігі мен 1929-1941 жылдар аралығындағы Югославия Корольдігінде де қолданылды. Бан – 1929-1941 жылдар аралығында Югославия Корольдігінің әрбір провинциясының (бановина деп аталатын) губернаторының лауазымы. Бұл лауазымның мәні орта ғасырлық банның феодалдық кеңсесінен әлдеқайда төмен болды.