Кіріспе

Бір мезгілде бірнеше нотамен ән айту стилі

Үстін-үстін айту, сондай-ақ үндестік ән салу, гармониялық ән салу, полифониялық үстін-үстін айту немесе дифониялық ән салу деп те аталады. Бұл – әншінің дауыс жолының резонанстарын өзгерту арқылы негізгі жиіліктен бөлек қосымша жеке ноталарды естілетіндей етуге бағытталған ән салу техникаларының жиынтығы. Адам дауысымен тудырылған негізгі тоннан, дауыс жолын өзгерту арқылы сәйкес гармониялық үндеулерді таңдап күшейтуге болады: ауыз және көмекейдің резонанстық қуыстарының мөлшері мен пішіні арқылы. Бұл резонанстық реттеу әншілерге бір уақытта бірнеше тон (негізгі тон және таңдалған бір немесе бірнеше үстін-үстін тон) шығаруға мүмкіндік береді және көбінесе дауыс байланыстары арқылы бір негізгі жиілікті тудырады. Үстін-үстін айтуды көмей әнімен шатастыруға болмайды, дегенмен көмей әнінің көптеген техникалары үстін-үстін айтуды қамтиды. Айтылғандай, үстін-үстін айту дауыс жолын мұқият басқаруды қажет етеді, ал көмей әні көбінесе дауыс көзімен байланысты.

Чукчи түбегі

Ресейдің ең солтүстік-шығысындағы Чукчи түбегінде тұратын чукчи халқы да тамақтан ән шығарудың бір түрін қолданады.

Тибет

Тибет буддалық ән айту – көмей ән салудың бір саласы, негізінен Тибеттің монахтары, соның ішінде Тибет таулы аймағындағы Қыңхай провинциясының Хоқхонор аймағындағы, Непал, Бутан, Үндістан және Гималай аймағындағы Тибет монахтары орындайды. Көбінесе ән салуда көмей ән салуға мүмкін болатын ең төменгі ырғақтар қолданылады. Тибет буддизміндегі түрлі рәсімдер мен дұғалар көмей ән салуды қажет етеді, көбінесе бір уақытта бірнеше монах ән салады. Тибеттің әртүрлі көмей ән салу стилі бар, мысалы, ең төменгі дауыс ырғағын пайдаланатын Гюке (Wylie: rgyud skad); Дзоке (མཛོ་སྐད་ mdzo skad); және Гьер (གྱེར་ gyer).

Өзбекстан мен Қазақстан

Қазақстан және Қарақалпақстан аймағының жырау музыканттары жырларын орындағанда, домбырамен сүйемелдеп, көмеймен ән салуды қолданады. Жырау әншілері көмеймен ән салу қабілеті – қазақтың таңдаулыларына тумысынан берілген сыйлық деп санайды және оны үйретуге болмайды. Жыраудан басқа, Қазақстанда "Көмеймен ән айту" деп аталатын тағы бір көмеймен ән салу түрі бар. Бұл техника Алтай Республикасындағы көмеймен ән салуға ұқсас. "Көмеймен ән айту" қазірде HasSak және Turan Ensemble атты қазақтың танымал этно-халықтық музыкалық топтарымен қайта жаңғыртылуда, себебі қазақтар бұл өнер түрі орыс жаулап алу кезінде жоғалып кеткен немесе сирек қолданылған, немесе осы практика туралы жазбалардың жетіспеуінен олар туралы білмеген болуы мүмкін деп есептеген.

Пәкістан, Иран және Ауғанстан

Балучи Нур Сур – үстін дыбыспен ән салудың ежелгі түрлерінің бірі және Пәкістан, Иран және Ауғанстанның кейбір аймақтарында, әсіресе Сүлеймен тауларында әлі де кең таралған.

Курдистан

Денгбеж – күрд езидтерінің бардтық ән айту стилі, көбінесе әннің құрамына қосымша үндеулерді (обертонды) енгізеді, бұл тәсілі басқа үндеу ән салу түрлерінен ерекшеленеді. 2020 жылы Ник Хоббс жазған «Денгбеж – күрд ұзақ әні және үндеу ән салу» деген мақаласында денгбеждегі үндеулердің қолданылуына егжей-тегжейлі тоқталады. Денгбеж көбінесе Түрік Курдистанының дәстүрлі стилі болып табылады, оны негізінен Анатолиялықтар орындайды. Денгбеж әншілері жиі күрд халық әндерін де орындайды, бірақ денгбежден басқа күрдтік дәстүрлі музыкада үндеулерді (обертонды) сирек естіуге болады.

Сардиния

Сардиния аралында (Италия), әсіресе Барбагия аймағында, полифониялық ән салудың екі стилінің бірі - көмей әнін пайдаланумен ерекшеленеді. Мұндай хор "тенорлық ән салу" деп аталады. Екінші стиль, "кункорду" деп белгілі, көмей әнін қолданбайды. Cantu a Tenore төрт еркек әншіден тұратын топтармен орындалады, олардың әрқайсысының өзгеше рөлі бар: 'oche немесе boche (айтылуы немесе , "дауыс") - жеке дауыс, ал mesu 'oche немесе mesu boche ("жарты дауыс"), contra ("қарсы") және bassu ("бас") – төмендейтін дыбыс қатарымен тізімделген – хор құрайды (тенордың тағы бір мағынасы). Боче және месу боче қалыпты дауыспен әндейді, ал контра мен бассу тувалық Хомей және Каргыра техникалары сияқты, жалған дауыс байланыстарын қолданады. 2005 жылы ЮНЕСКО канту а тенорді материалдық емес мәдени мұра ретінде тіркеді. Теноре әнін орындайтын ең белгілі топтар – Битти, Оросей, Онифери және Неонели қалаларынан шыққандар. Әр қалада әдетте бірнеше топ болады, олардың аты белгілі бір орынға немесе ескерткішке, содан кейін туған қаласына байланысты қойылады: мысалы, Tenore Su Remediu (орын) de Orosei (қала).

Солтүстік Еуропа

Швецияның, Норвегияның, Финляндияның және Ресейдің Кола түбегіндегі саам халқының ән сауытының жоик деп аталатын жанры бар. Йоик жанрында әдейі гармониялық дыбыстар қолданылмаса да, кейбір адамдар йоик орындағанда оларды пайдаланады.

Қазақстан

Ресейдің Башқортостан жеріндегі башқұрттардың өзләу (кейде узляу деп жазылады; Башқорт Өзләү) деп аталатын көмей әнінің стилі бар, ол дерлік жойылып кетті. Сонымен қатар, башқұрттар ұлттық аспап – құрай флейтасын тартып, узляу әнін орындайды. Флейтаға дауыс берудің осы әдісі Балқан және Венгрия халық музыкасында да, батысқа қарай кездеседі.

Андалусия

Фламенконың Cante Jondo әншілері сөз тіркестерінің соңында жиі жоғары гармониялық дыбыстарды қосады. Бұл, әлдебір кезде дыбысты ұзақ сақтауға көмектесу үшін пайда болған, кейіннен жеке әшекей ретінде бағаланатын нәрсе болуы мүмкін. Көптеген мысалдар бар, бірақ Кармен Линарес және Дюкенде осындай гармониялық дыбыстарды жиі қолданады.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африканың кейбір Тембу-Хоса әйелдері тувалық Каргира стиліне ұқсас, төменгі, ырғақты тамақтан шығаратын ән айту өнеріне ие, оны umngqokolo деп атайды. Ол көбінесе шақыру-жауап әндерімен және күрделі полиритмдермен сүйемелденеді.

Канада, АҚШ және Еуропа

1920-жылдардағы техас штатының ковбой әндерін орындайтын әншісі Артур Майлз сигытқа ұқсас, үстіртін ән салу стилін дербес ойлап тапты, ол батыстың дәстүрлі йодль өнеріне қосымша болды. National Geographic журналының мәліметінше, техастық соқыр Вилли Джонсон – нағыз үстіртін әнші емес, бірақ оның құрлы-құрлы дыбыстардан жұмсақ ләйімге өту қабілеті үстіртін әннің тональды тембрлерін еске түсіреді. 1960 жылдардан бастап, батыстағы кейбір музыканттар дәстүрлі тамақ әншілерімен бірлесіп жұмыс істеді немесе тамақ әні мен үстіртін ән саласына енді, немесе екеуімен де айналысты. Олардың кейбіреулері музыкалық жаңалықтарға үлес қосып, осы өнердің мәдениаралық әмбебаптығын қайта жаңғыртуға көмектесті. Гармоника барлық физикалық дыбыстарға ортақ болғандықтан, нақтылық ұғымын музыкалық сапа тұрғысынан қарастыру дұрыс. Бұл жанрдағы белгілі музыканттар: Collegium Vocale Köln (олар бұл техниканы алғаш рет 1968 жылы қолданды), Майкл Веттер, Тран Куан Хай, Дэвид Хайкс, Джилл Пурс, Джим Коул, Рай Кудер, Пол Пена (дәстүрлі тува стилін американдық блюзбен үйлестірді), Стив Склар және Кива (джаз/ әлемдік бит жанрларында мамандық алып, үстіртін хорлары үшін шығармалар жасайды). Басқалары композитор Бэрд Херси және оның Кришна Даспен бірге Прана тобы (үстіртін ән салу және индуист мантрасы), сондай-ақ канадалық әнші Натан Роджерс, ол шебер тамақ әншісі болып, Виннипегте (Манитоба) тува тамақ әнін оқытады. Пол Пена "Чингис Блюз" деректі фильмінде түскен, онда ол Туваға жыл сайынғы тамақ әні байқауына қатысу үшін жасаған саяқатын баяндайды. Фильм 1999 жылы Санденс кинофестивалінде "үздік деректі фильм" сыйлығын жеңіп алды және 2000 жылы "Оскар" сыйлығына ұсынылды. Тувалық әнші Сайнхо Намтчилак Эван Паркер және Нед Ротенберг сияқты фри-джаз музыканттарымен бірлесіп жұмыс істеді. Лестер Боуи мен Орнет Коулман Tenores di Bitti тобымен жұмыс істеді, ал Элеонора Ховда Xhosa ән стилін пайдаланып, шығарма жазды. The KLF сияқты диджейлер мен электронды музыка орындаушылары өз музыкаларын тамақ әнімен немесе үстіртін әнмен, немесе оның артындағы гармоника теориясымен біріктірді. 1969 жылдан бері Парижде үстіртін ән зерттеуші Тран Куан Хай 1971 жылдан бастап үстіртін әнге арналған көптеген мақалалар мен бейнелерді жариялады. 1989 жылы режиссер Уго Земп түсірген "Гармоника әні" фильмі Эстонияда (1990), Францияда (1990) және Канадада (1991) 4 халықаралық сыйлыққа ие болды. Дэвид Хайкс, жаңа музыканың, ойша толғанудың және емдік дыбыстардың алғашқы дамушысы, 1975 жылы Нью-Йоркте Harmonic Chant құрды, сол жылы ол өзінің аңызға айналған тобы The Harmonic Choir-ды құрды, ол әлемдегі ең танымал үстіртін ансамбльдерінің бірі саналады. Германиядан келген Вольфганг Саус Еуропадағы "көп дауысты үстіртін ән салудың" ең ірі ұстаздарының бірі болып есептеледі. Бұрын классикалық баритон ретінде оқыған оның ерекше қабілеті оны бірден танытады. Ол сонымен қатар жеке және хорлық әндер үшін полифониялық үстіртін ән әндерін құрастырушы және аранжировкалаушы. А капелла әншісі Ави Каплан да өз тобының (Pentatonix) қойылымдары кезінде үстіртін ән шырқады. Ол тамақ әнін а капелла, дубстеппен біріктірді. Прагадағы (Чехия) Овертон хор спектрасы овертон хорлары арасында ерекше, өйткені ол дәстүрлі хор әнін үстіртін техникасымен байланыстырады. Бұл – Чехиядағы және әлемдегі жалғыз осындай ұйым. MuOM Ecstatic Voices – бұл тағы бір ерекше және есімдері ерекше үстіртін әншілер хоры, өйткені ол өз композицияларында батыс үстіртін әндерін және тува/монғолдық тамақ әнін біріктіреді. 2008 жылы Барселонада құрылған, орта есеппен 8 әнші бар, ол негізгі полифониядан басқа, екі ерекше дыбыс деңгейін құру арқылы үстіртін полифонияларын (әр әнші үстіртін шығарады) жасауға маманданған. Шерден Овертоне хорын 2016 жылы Сардинияда Илария Орефице мен Джованни Бортолуцци құрды. Хорда тувалық тамақ әні мен сардиниялық тамақ әні біріктірілген. Қазіргі заманғы мультиинструменталист орындаушы The Suitcase Junket өзінің тікелей және жазылған орындарында өзін-өзі үйреткен үстіртін әнін немесе тамақ әнін орындау техникасын қолданады. Қазіргі классикалық композиторлардың көбісі өз шығармаларына үстіртін әндерді енгізді. Карльхайнц Стокхаузен алғашқылардың бірі болды, 1968 жылы Stimmung. Вьетнамнан шыққан француз азаматы Тран Куан Хай (1944 жылы туған) 1975 жылы Парижде вьетнам композиторы Нгуен Ван Туонгтың қатысуымен "Ве Нгуон" композициясын шығарды. Австралиялық композитор Сара Хопкинс (ту. 1958) де осы әдісті талап етеді. Тан Дунның "Сан-Мэттьюден кейінгі су ыршығында" сопрано және бас солистері монғол стиліндегі үстіртін әнін қоса алғанда, әртүрлі техникаларды қолданады. Американдық әнші Лалах Хатауэй өте сирек кездесетін көп дауысты үстіртін әнін меңгерген, ол оған дауысын "бөлуге" және бір уақытта бірнеше нота орындауға мүмкіндік береді. Хатауэй 2013 жылы "Something" әні үшін Snarky Puppy тобымен бірге "Үздік R&B орындаушысы" номинациясында алғашқы "Грэмми" сыйлығын жеңіп алды, онда ол осы қабілетін көрсетті. Хатауэй бұл талантын Дженнифер Хадсон шоуында да көрсетті. 2014 жылы неміс әншісі Анна Мария Хефеле YouTube-та "көп дауысты үстіртін" әнімен вирусқа ұқты. The Huffington Post оның "таңғажайып қабілеті" және оның әнінің "толығымен ерекше" екені туралы пікір білдірді. 2014 жылдың 10 қазанында ол The Guardian Viral Video Chart-ында екінші орынды иеленді, онда Хефеленің үстіртін көрсетіп, түсіндіретін Polyphonic Overtone Singing деген бейне жарияланды. 2023 жылдың ақпанына қарай бұл бейне 20 миллионнан астам қаралым жинады. Ыстанбұл қаласында тұратын британдық әнші Николай Гален өзінің тәжірибелі жұмысына үстіртін енгізеді. Оларды оның жеке альбомы Emanuel Vigeland, Screams and Silence альбомы және Hoca Nasreddin альбомы A Headful of Birds-те естіп көруге болады.