Кіріспе

Шахматтың жылдам ойыны, сондай-ақ "жылдам шахмат" деп те аталады, бұл шахмат түрі, онда әр ойыншыға классикалық шахматтағы уақыт бақылауларына қарағанда, өзінің ойларын жасауға аз уақыт беріледі. Жылдам шахмат, уақыттың азаюына қарай, жылдам шахмат, блиц шахмат және пуля шахматына бөлінеді. Армагеддон шахматы – жылдам шахматтың ерекше түрі, онда екі ойыншыға да әртүрлі ережелер қолданылады. 2024 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, ашық турнирдегі ең жоғары рейтингті блиц шахматшысы – Норвегиялық Магнус Карлсен, ол сонымен қатар ең жоғары рейтингті классикалық шахматшы, әлемнің жылдам шахмат чемпионы және әлемнің блиц шахмат чемпионы. 2024 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, жылдам шахматтағы үздік ойыншы – Қытайдан Динг Лирен, ол классикалық шахмат бойынша да қазіргі әлем чемпионы. 2024 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, Қытайлық Цзюй Вэньцзюнь – әйелдер арасындағы жылдам шахматтағы үздік ойыншы, сонымен қатар классикалық шахмат бойынша әйелдер арасындағы әлем чемпионы. Әйелдер арасындағы блиц шахматтағы үздік ойыншы және классикалық шахматтағы үздік ойыншы – Ху Ифан, ол да Қытайдан. Әйелдер арасындағы жылдам шахмат әлемінің чемпионы – Ресейлік Анастасия Боднарук, ал әйелдер арасындағы блиц шахмат әлемінің чемпионы – Валентина Гунина.

FIDE ережелері

Дүниежүзілік шахмат федерациясы (FIDE) шахматтағы уақыт бақылауын "классикалық" және жылдам шахмат уақыт бақылауларына бөледі. 2014 жылдан бастап, шебер деңгейіндегі ойыншылар үшін (Эло 2400 немесе одан жоғары) регламентте "классикалық" тізімде есептелуі үшін ойынға бір ойыншыға кемінде 120 минут (60 қадамдық ойын бойынша) уақыт бөлінуі тиіс; рейтингі төмен ойыншылар үшін бұл уақыт 60 минутқа дейін азайтылуы мүмкін.

Шолу

Жылдам шахмат ойынын бірнеше санатқа бөлуге болады, олар негізінен уақыт режимінің таңдалуымен ерекшеленеді. Ойындар әр досым бойынша уақыт қосылуымен немесе қосылмай ойналуы мүмкін.

FIDE жылдам (FIDE), USCF жылдам (USCF) немесе белсенді

FIDE-ге сәйкес, жылдам шахматтағы әр ойыншыға берілген уақыт 10 минуттан артық, бірақ 60 минуттан кем болуы керек. FIDE 1987 және 1989 жылдар аралығында жылдам шахматты «белсенді шахмат» деп атаған.

Ұшақ

Шахматтың "bullet" түріндегі ойындарда әр ойыншыға 40 ходтық ойын негізінде үш минуттан кем уақыт беріледі; кейбір шахмат серверлері бір минуттық ойындарды жеке бағалайды. Одан да аз уақыттық бақылаулар "гипербулет" (әр ойыншыға 30 секунд) және "ультрабулет" (әр ойыншыға 15 секунд) деп аталады. "Bullet" ойындары үшін тағы бірнеше уақыт бақылау опциялары бар: екі минут бір секундтық қосымша уақытпен, бір минут екі секундтық қосымша уақытпен немесе бір минут бір секундтық қосымша уақытпен. Бұл түрге "найзағай" термині де қолданылуы мүмкін. "Bullet" шахматында уақытты қосудың басты себебі – байланыс кешігуіне байланысты туындайтын мәселелерді болдырмау, сондай-ақ, ұтылып бара жатқан позициядан уақытқа жеңіп алу үшін ойнауды (немесе "лақтыруды") тоқтату. Онлайн "bullet" шахматы тікелей ойынмен байланысты практикалық қиындықтарды, әсіресе ойыншылардың фигураларды кездейсоқ құлатып алуын болдырмайды. Онлайн ойнау қарсылас өзінің кезегін жасамас бұрын ходты алдын ала жасауға мүмкіндік береді.

Армагеддон

Жеңіс қараға есептелетін блиц шахматтың түрі. Бұл ойынның міндетті түрде шешіммен аяқталуын қамтамасыз етеді, сондықтан оны соңғы тай-брейк ойыны ретінде қолдануға болады. Шахмат әлем кубогы сияқты турнирлерде тай-брейк ретінде пайдаланылған. Қараға теңдік мүмкіндігін беру үшін аққа сағатта көбірек уақыт беріледі. Көбінесе аққа алты минут, қараға бес минут немесе аққа бес минут, қараға төрт минут беріледі. Бұл ойынды шағын уақыт қосымшасымен де ойнауға болады. Уақыт қосымшасы болмаса, ойыншылардың тривиальды теңдіктерде уақытты аяқтауға тырысуы қиын мәселелер тудырады, мысалы, 2008 жылғы Әйелдер шахмат чемпионатында Моника Сочко мен Сабина Франческа Фойсордың матчында болғандай. Шағын уақыт қосымшасымен, жағдайды теңгерімдеу үшін уақыт айырмасы үлкен болуы керек: Норвегия шахматында 10 минутқа 7 минут берілді. Кейбір турнирлерде әр матчтың ойыншылары қара ретінде ойнауға қанша уақыт дайын екенін анықтау үшін ұсыныс жүйесі қолданылады. Әр матчтағы ең төмен ұсыныс білдірген ойыншы теңдік мүмкіндігімен қара піелерді алады. Бұл жүйе турнирден бұрын кездейсоқ тағайындалған түстермен алдын ала шешілген Армагеддон уақыт бақылауларының болуымен қатар, байқалатын әділетсіздікті азайтады. Мұндай идея әділ торт бөлудің логикалық жағдайын еске түсіреді. Армагеддон шахматы баяу уақыт бақылауларына жақсы бейімделмейді, себебі тіпті жылдам ойында да қажетті уақыт айырмасы тым үлкен болар еді; корреспонденциялық турнирлерде немесе қозғалтқыштардың арасындағы турнирлерде бұл жай ғана мүмкін емес. Ларри Кауфман, Кай Ласкос және Стивен Поль қозғалтқыштарды (Stockfish, Komodo және Houdini) пайдаланып, баламалы шешімді сынады, бұл тең уақытты мүмкін етеді: қараға теңдік беріледі, бірақ оларға қысқа рокада жасауға рұқсат етілмейді. Қозғалтқыштардың сынақтары бұл әділ екенін көрсетті, бірақ оны әлі адам шахмат шеберлері тәжірибеде қолданған жоқ. немесе шахматтың өте жылдам түрі. Бұл сондай-ақ әр жүріске белгілі бір уақыт мөлшері (мысалы, он секунд) берілген ойындарға немесе булет ойындарына да қатысты болуы мүмкін.

Тарих және ережелері

Цифрлық сағаттар пайда болғанға дейін, блиц немесе жылдам шахмат үшін әр тарапқа бес минут стандартты уақыт болды. Шахмат сағаттары енгізілгенге дейін, шахмат клубтарының “жедел өту” турнирлерінде төрешілер әр он секунд сайын уақытты жариялап тұратын. Вашингтон Диваны (2445 15-ші көше NW) тұрақты апталық ойындар өткізіп, әрбір он секунд сайын сигнал беретін арнайы сағатты пайдаланды. Ойыншылар толық он секундты пайдаланып, сигнал берілгенде жүруге тиіс болды. 1988 жылы Уолтер Браун Дүниежүзілік блиц шахмат қауымдастығын және оның “Блиц шахмат” журналын құрды, ол 2003 жылы жабылды. Кейбір шахмат турнирлері мен матчтарында, қатысушылардың соңғы орны тең түскен жағдайда, уақыт бақылауы қысқара түсетін ойындар сериясы арқылы шешіледі. Мұндай жағдайда, әр уақыт бақылауымен екі ойын ойналуы мүмкін, себебі ойыншылардың арасында ақ немесе қара пішелермен ойнау әрқалай бағаланады. Жылдам шахматтағы қысқа уақыт бақылауы әр қимылды қарастыруға арналған уақытты қысқартады және уақыт таусылғанда әсіресе қарбалас ойынға алып келуі мүмкін. Уақыты біткен ойыншы автоматты түрде жеңіледі, егер қарсыласының мат қоюға жеткілікті пішелері болмаса, онда ойын тең болады. “Уақытты жоғалту” тіпті ұзақ, дәстүрлі уақыт бақылауында да болуы мүмкін, бірақ блиц және жылдам нұсқаларда жиі кездеседі. Ойын, егер турнир ережелерінде өзгерістер болмаса, FIDE шахмат ережелеріне сәйкес жүргізіледі. Дегенмен, турнир кезінде дау туындаған жағдайда, кез келген ойыншы сағатты тоқтатып, төрешіні соңғы және міндетті шешім қабылдау үшін шақыруға құқылы. Шахматтық бокс спортының шахмат бөлігінде жылдам нұсқа қолданылады, онда әр тарапқа 9 минут беріледі, қосымша уақыт берілмейді.

USCF жылдам және жедел шахматқа арналған ережелері

FIDE мен USCF арасында жылдам шахмат ережелері әртүрлі. USCF бойынша, 10 минуттан асатын партия жылдам рейтингке әсер етеді, ал осы рейтингтің жоғарғы шегі ойыншыға 65 минуттан аспайды. Бір партияны бірдей блиц және жылдам рейтингке есептеу мүмкін емес. Жылдам шахматтан өзгеше, 5 минут 3+2 партияны да (екі секундтық қосымша уақытпен үш минут) білдіруі мүмкін.

Әлем чемпионаттары

FIDE-нің демеушілігімен 1970 жылдан бері жылдам шахматтан ресми және бейресми әлем чемпионаттары өткізіліп келеді.

2012 жылға дейінгі әлем чемпионаттары

1987 жылы Гарри Каспаров (сол кездегі классикалық шахматтың әлем чемпионы) және Найджел Шорт Лондон ипподромында 6 партиядан тұратын көрмелік жылдам матч ("Жылдамдық шайқасы") ойнады, оны Каспаров 4:2 есебімен жеңіп алды. 1988 жылы Мазатлан қаласында Анатолий Карповтың жеңісі ресми түрде Әлемдік белсенді чемпионат деп аталды, бірақ FIDE көп ұзамай "белсенді" сөзін "жылдам" деп өзгертті. 1992 жылы FIDE Будапештте (Мажарстан) әйелдер арасында жылдам және блицтен әлем чемпионатын өткізді. Жылдам және блиц чемпионаттарын Сьюзан Полгар жеңіп алды, және кейде бұл ресми деп есептеледі, бірақ оны ешқашан "чемпионат" деп емес, "дүниежүзілік кубок" деп атады. Вишванатан Ананд 2003 жылы Cap d'Agde турнирінде FIDE ресми жылдам шахмат чемпионатында жеңіске жетті. Теймур Раджабов 2006 жылы 7-ші Cap d'Agde жылдам шахмат турнирінде жеңімпаз атанды, бірақ бұл турнирдің FIDE статусы болмады. Chess Tigers (Шахмат жолбарыстары) ұйымдастырған Франкфурт немесе Майнцтегі жылдық турнирлер (2001–2010) дәстүрлі жылдам шахмат чемпионаты ретінде қарастырылды, және FIDE мойындаған жылдық чемпионат болмаған кезде олар көбінесе әлем чемпионаты деңгейіне ие болды. Соңғы екі жылы, 2009 жылы Майнцде өткен Grenkeleasing жылдам шахмат чемпионатында Левон Аронян, ал 2010 жылы Майнцде өткен Open GRENKE жылдам шахмат чемпионатында Гата Камский жеңіп алды. Шахмат кәсіпқойлары қауымдастығы (ACP) да осы жылдары Дүниежүзілік жылдам шахмат кубогын өткізді, ал жылдық Амбер шахмат турнирі (1992 жылдан 2011 жылға дейін) де жылдам ойын сегментін қамтыды. Сонымен қатар, Eurotel Trophy немесе Intel Grand Prix турнирлері де өткізілді, олардың әрқайсысы жоғары деңгейде болды.

2012 жылға дейінгі әлем чемпионаттары

1970 жылы 8 сәуірде Герцег-Нови қаласында әлемнің алғашқы ресми емес жылдам шахмат чемпионаты (немесе әлемдік блиц чемпионаты) өтті. Бұл оқиға алғашқы КСРО-ның әлемнің қалған бөлігімен өткен матчынан (Белградта) кейін болды, онда осы ойыншылардың ондайы да қатысты. Он бір гроссмейстер және бір халықаралық шебер екі айналымды турнирде өнер көрсетті. Боби Фишер 22 мүмкін ұпайдың 19-ын жинап, бірінші орынды жеңіп алды. Фишер он жеті жеңіс, төрт тең және бір жеңіліс (Виктор Корчнойға қарсы) тіркеді. Михаил Тал 4½ ұпаймен артта қалып екінші орынға табан тіреді. Фишер Тал, Тигран Петросян және Василий Смысловқа қарсы екі ойынды да жеңді; олардың барлығы бұрынғы әлем чемпиондары болды. 1971 жылға қарай, ресейлік және мәскеулік бес минуттық чемпионаттар бірнеше жылдан бері өткізіліп келе жатқан еді, онда Тал, Бронштейн және Петросян сәттілікке жеткен. Сол жылы Фишер Манхэттен шахмат клубы ұйымдастырған блиц турнирінде ойнап, 21½/22 ұпай жинады. Сонымен қатар, Бугойнода (1978 жылы) Карпов жеңіске жеткен, ал Никичте (1983 жылы) Каспаров жеңіске жеткен күшті турнирлер өтті. 1987 жылы Бельгияның Брюссель қаласында S. W. I. F. T. супертурнирі өткізілді, мұнда бірінші жүлде Гарри Каспаров пен Любомир Любоевич арасында бөлісті. FIDE ұйымдастырған алғашқы әлемдік блиц чемпионатында 1988 жылы Михаил Тал жеңіске жетті. Кейіннен бұл чемпионат әлем чемпионаты деп аталды, бірақ тұрақсыздықтар болды. Екінші FIDE мойындаған әлемдік блиц чемпионаты 2006 жылы Израильдің Ришон-Лецион қаласында Александр Грищук жеңісімен аяқталды; алайда, 2009 жылғы қазан айында өткен FIDE конгресі бұл чемпионаттың «нақты» чемпионат болатыны туралы (қатысу шарттарын ескере отырып) талқылады және шешімді тиісті ішкі комиссияға қалдырды. 2010 жылы турнир FIDE-мен бірлесіп, бастапқы кезеңнен бастап ұйымдастырылды. Алайда, екі жағдайда да төрешінің есебі келесі FIDE конгресіне немесе Бас ассамблеясына ұсынылмады, бұл әлем чемпионаты үшін қалыпты жағдай, және бұрын 2008 жылғы блиц чемпионатында осылай болған. 2012 жылғы төрешінің баяндамасында 7-ші әлемдік блиц чемпионаты деп көрсетілген, бұл 2009 және 2010 жылғы шаралардың шынымен де чемпионаттар болғанын білдіреді; алайда, бұл баяндамада 2012 жылғы жылдам чемпионатты 1-ші әлемдік жылдам чемпионат деп атағаны үшін кемшілік болуы мүмкін, бұл кем дегенде 2003 жылғы Анандтың ресми жылдам чемпионаты туралы ұмытып кеткен. Барлық дәлелдердің салмағы осы блиц чемпионаттарын ресми деп санауға мүмкіндік береді. 2011 жылы ресми блиц чемпионаты өткізілмеді, бірақ FIDE Sport Accord Mind Games ұйымдастырған блиц турниріне қатысты, онда Максим Вашье-Лаграв жеңіске жетті, ал әйелдер бөлімінде Хоу Ифан жеңіске жетті.